1.“Hoàng hậu cuối cùng” là dự án phim điện ảnh lấy cảm hứng từ cuộc hôn nhân giữa vua Bảo Đại và Nam Phương Hoàng hậu. Tuy nhiên, ngay từ khi công bố dự án, phim đã gặp phải không ít “sóng gió”. Từ việc cho rằng các diễn viên Tăng Thanh Hà, Ma Ran Đô không phù hợp để vào vai Nam Phương Hoàng hậu hay vua Bảo Đại... Nhưng phức tạp nhất chính là sự phản đối từ đại diện gia đình cựu hoàng Bảo Đại.
Mới đây nhất, Hội đồng Nguyễn Phước (tộc Hải ngoại) với người đại diện là ông Nguyễn Phước Bửu Lộc, các hậu duệ đồng thừa kế trực hệ là Hoàng tử Bảo Ân, Hoàng tử Patrick Edouard Nguyễn Phúc cùng danh sách các con cháu ký tên đã gửi đơn khiếu nại tới các cơ quan chức năng và nhà sản xuất phim. Nội dung đơn khiếu nại cho rằng phim đã “Xâm phạm quyền nhân thân, xúc phạm danh dự người đã mất”. Cụ thể là trailer phim (ra mắt ngày 7/7/2026) đã xây dựng các lát cắt đối lập ác ý giữa hình ảnh Nam Phương Hoàng hậu “cô độc vượt cạn” và cựu hoàng Bảo Đại “vui vẻ bên nhân tình”. Phim “khai thác trái phép danh tính và câu chuyện gia đình”: Nhà sản xuất tự ý sử dụng tên thật và cuộc đời của cựu hoàng Bảo Đại, Hoàng hậu Nam Phương, Thái hậu Từ Cung và các con của họ vào mục đích thương mại khi chưa có sự đồng thuận. “Dấu hiệu vi phạm bản quyền và tác phẩm phái sinh”: Đơn khiếu nại yêu cầu nhà sản xuất làm rõ các hợp đồng bản quyền và cam kết không tự ý sử dụng những tình tiết hư cấu độc quyền từ những công trình nghiên cứu hiện đại khác khi chưa được phép. Ngoài ra, phim còn “Áp đặt nhãn quan hiện đại” qua việc sử dụng các chuẩn mực đạo đức thế kỷ XXI để phán xét và kịch tính hóa các nghi lễ cung đình, quan hệ gia đình triều Nguyễn. Đơn khiếu nại cũng cho rằng việc các con trai của cựu hoàng Bảo Đại chính thức ký tên phản đối là minh chứng pháp lý cho việc dự án này không đạt được sự đồng thuận của gia đình.
Đơn khiếu nại đưa ra 5 yêu cầu cụ thể: Nhà sản xuất phải tham vấn chuyên môn và nhận được văn bản chấp thuận về mặt văn hóa/ lịch sử từ Hội đồng Nguyễn Phước tộc Việt Nam (Huế) trước khi phát hành. Minh bạch cơ sở tài liệu; Chấm dứt sử dụng trái phép danh tính: nếu không chứng minh được căn cứ lịch sử, yêu cầu thay đổi tên nhân vật để tránh gắn trực tiếp với danh dự dòng tộc; Thực hiện tự kiểm duyệt và điều chỉnh: Cắt bỏ các phân cảnh bôi nhọ hoặc gây hiểu lầm theo yêu cầu của gia đình…
Phản hồi lại đơn khiếu nại của đại diện gia đình nguyên mẫu, Công ty Cổ phần sản xuất phim Hoan Khuê – đại diện nhà sản xuất phim “Hoàng hậu cuối cùng” khẳng định bộ phim sử dụng kịch bản của hai tác giả Nam Cito và Bảo Nhân. Các biên kịch đã có hợp đồng sử dụng các tác phẩm văn học của nhiều tác giả theo quy định của pháp luật và bảo đảm về tính hợp pháp của kịch bản bộ phim. Nhà sản xuất xác định bộ phim “Hoàng hậu cuối cùng” không phải là bộ phim lịch sử mà là một tác phẩm điện ảnh được sản xuất theo Luật Điện ảnh, Luật Sở hữu trí tuệ và các quy định khác của pháp luật Việt Nam. Quá trình sáng tạo dựa trên tinh thần tôn trọng các sự kiện lịch sử theo từng giai đoạn, đồng thời tiếp thu các giai thoại trong tác phẩm nghệ thuật và dân gian. Nhà sản xuất không tự ý xây dựng và lưu truyền những câu chuyện hoặc giai thoại theo ý riêng của mình và không có ý định xuyên tạc hoặc bôi nhọ lịch sử cũng như các nhân vật lịch sử…
Sau khi nhận được đơn khiếu nại, ông Đặng Trần Cường – Cục trưởng Cục Điện ảnh nêu quan điểm, với vai trò quản lý nhà nước về điện ảnh, Cục Điện ảnh chỉ có thể đánh giá dựa trên một sản phẩm hoàn chỉnh. Khi nhà sản xuất gửi bản phim hoàn thiện đến, Hội đồng duyệt phim sẽ xem xét toàn bộ tác phẩm. Trên cơ sở ý kiến của Hội đồng, Cục mới đưa ra kết luận theo đúng quy định.
2. “Hoàng hậu cuối cùng” không phải là bộ phim đầu tiên vướng phải những rắc rối xung quanh nhân vật và nguyên mẫu. Trước đây không lâu, bộ phim “Em và Trịnh” (đạo diễn Phan Gia Nhật Linh) cũng đã vấp phải sự phản ứng dữ dội từ một số nguyên mẫu được nhắc đến trong phim. Ca sĩ Khánh Ly và Thanh Thúy bức xúc cho rằng sự xuất hiện của mình trên phim gắn liền với nhiều tình tiết hư cấu sai lệch hẳn so với thực tế, rất khó chấp nhận. Phim bóp méo chân dung họ cũng như làm sai lệch mối quan hệ giữa họ với cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn... Giáo sư người Nhật Bản Michiko Yoshii cũng phản ứng gay gắt với nhà làm phim. Theo bà, đoàn làm phim đã sử dụng trái phép hình ảnh, thông tin đời tư của bà để làm chất liệu và yêu cầu nhà sản xuất phim xin lỗi nếu không sẽ khởi kiện... Sự việc của phim “Em và Trịnh” đã mang đến nhiều bài học kinh nghiệm với các nhà làm phim khi làm về những nhân vật có thật.
Bà Nguyễn Thị Hồng Ngát, nguyên Phó cục trưởng Cục Điện ảnh Việt Nam, với kinh nghiệm là tác giả của hai kịch bản phim điện ảnh: “Nhìn ra biển cả” (về chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh khi Người dạy học ở trường Dục Thanh) và “Hồng Hà nữ sĩ” (phim về nhà thơ - danh nhân văn hóa Đoàn Thị Điểm) cho rằng, với dòng phim có nguyên mẫu thì vừa phải đảm bảo tính chân thực vừa phải tạo được sức hấp dẫn về mặt nghệ thuật. Như vậy, phim mới tránh được sự minh họa một cách khô khan.
Bà Hồng Ngát chia sẻ: “Làm phim về một nhân vật có thật vô cùng khó khăn với rất nhiều thử thách. Thứ nhất, các nhà làm phim phải đọc, tham khảo nghiên cứu tư liệu từ nhiều nguồn. Phải gặp những người cùng thời (nếu còn) cũng như đến những nơi nhân vật từng sinh sống, gắn bó để đảm bảo xây dựng cốt truyện đúng hướng…Thứ hai, bên cạnh sự trung thực với sử liệu thì điều quan trọng là các nhà làm phim bằng tâm thế gì? Bằng tấm lòng như thế nào? Bằng tình cảm chân thành, sự cảm phục, lòng kính trọng khác với bằng sự soi mói, bịa đặt hay hạ bệ... Đôi khi ranh giới giữa hai thái cực rất mong manh”.
Luật sư Lê Văn Kiên, Văn phòng luật sư “Ánh sáng Công lý” (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho rằng, phim về nguyên mẫu thì điều đầu tiên là phải tôn trọng sự thật lịch sử. Nhưng đây cũng là một tác phẩm nghệ thuật nên yếu tố hư cấu là điều cần thiết. Tuy nhiên, nếu cố ý thay đổi sự kiện căn bản hoặc gán cho nhân vật lịch sử hành vi, phẩm chất nghiêm trọng không có căn cứ, từ đó tạo ra nhận thức sai lệch về lịch sử dân tộc, ảnh hưởng đến uy tín, danh dự của nhân vật hoặc gia đình là điều không được phép. Việc ghi chú “Phim có yếu tố hư cấu” chỉ là thông tin cảnh báo, không có giá trị bảo vệ tuyệt đối cho nhà sản xuất.
Theo luật sư Lê Văn Kiên, để vừa đảm bảo quyền tự do sáng tạo, vừa hạn chế những rủi ro pháp lý có thể phát sinh thì nhà sản xuất phim nên thực hiện quy trình kiểm soát rủi ro ngay từ giai đoạn kịch bản. Ví dụ như sử dụng cố vấn lịch sử độc lập, lưu hồ sơ nguồn tư liệu và thực hiện thẩm định pháp lý trước khi quay. Đặc biệt, nên trao đổi với gia đình nguyên mẫu vì đây là biện pháp hữu hiệu để tiếp cận tư liệu, phát hiện sai sót và giảm xung đột truyền thông.
Có một thực tế là Luật Điện ảnh năm 2022 không quy định riêng một thể loại mang tên “phim lấy cảm hứng từ nhân vật lịch sử có thật”, cũng không yêu cầu nhà sản xuất phải xin phép hậu duệ trước khi xây dựng nhân vật. Luật cũng không đặt ra ranh giới định lượng, ví dụ như hư cấu bao nhiêu phần trăm hoặc có bao nhiêu chi tiết sai lệch thì bị coi là xuyên tạc. Đây chính là điều khiến không ít nhà làm phim loay hoay vừa làm vừa rút kinh nghiệm.
Từ kinh nghiệm thực tế, nhà biên kịch Hồng Ngát chia sẻ, trước nguồn tư liệu bộn bề, các nhà làm phim phải chọn chi tiết, giai thoại nào phục vụ cho ý tưởng chủ đạo để làm tôn lên, khắc họa rõ hơn nhân vật chính. “Trong phim “Hồng Hà nữ sĩ”, Đoàn Thị Điểm có mối quan hệ tri âm tri kỷ với nhà thơ Đặng Trần Côn. Có quan điểm cho rằng bạn văn thơ liệu có tình cảm với nhau? Khi làm phim chúng tôi phải rất khéo để sao cho tình cảm ấy, nếu có, cũng rất ý nhị và tinh tế vì nữ sĩ trong sử sách là người đoan trang, mực thước. Sau này, bà cũng là người vợ hết mực hiền thảo, thủy chung của Tiến sĩ Nguyễn Kiều”.
Theo nhà biên kịch Nguyễn Thị Hồng Ngát, khó có một nguyên tắc chung cho các nhà làm phim khi làm về nhân vật có thật. Tuy nhiên, để hạn chế nguy cơ tranh cãi, khiếu nại thì các nhà làm phim nên đi theo những nét chính mà sử sách đã đúc kết. Nhân vật dù là bậc vĩ nhân hay người của lịch sử cũng đều con người, với những yêu ghét và cá tính riêng. Ngoài ra, bà thường xây dựng những nhân vật phụ với nhiều chất hư cấu, đan dệt xung quanh để cho câu chuyện phim mềm mại, bớt khô cứng.
