Hà Nội những ngày lập thu, gió heo may chớm lạnh mang theo một thứ đặc sản vừa đáng yêu vừa đáng ngại, đó là mùi hoa sữa. Làm sao quên được giai điệu da diết "Hoa sữa vẫn ngọt ngào đầu phố đêm đêm..." của Hồng Đăng; "Mùa hoa sữa về thơm từng ngọn gió..." của Trịnh Công Sơn; "Nhớ phố Quang Trung, đường Nguyễn Du, những đêm hoa sữa thơm nồng…" của Hoàng Hiệp. Hương hoa ấy tỏa vào đời sống sâu đậm đến mức, năm 1987, một ban nhạc lừng danh của Hà Nội đã lấy tên là ban nhạc Hoa sữa, trở thành biểu tượng thanh xuân của một thế hệ. Hoa sữa thơm thật. Cả phố chỉ cần vài cây là nồng nàn lắm rồi. Phố mà cả trăm cây thì coi chừng.
Thế nhưng, khi đem về đô thị hiện đại, việc trồng hàng loạt cây sát nhau trên một tuyến phố hẹp đã biến "mùi hương lãng mạn" thành một áp lực nặng nề. Tại các điểm nóng như phố Duy Tân, Trung Hòa, Trần Duy Hưng, người dân và giới văn phòng phải liên tục than trời. Cư dân mạng đã kịp dùng AI chế ra những bức ảnh dở khóc dở cười. Đó là sáng kiến dùng túi nilon khổng lồ trùm kín cả ngọn cây để nhốt hương lại. Xin phép lẩy thơ Xuân Diệu, xin thi sĩ bớt giận: "Tôi muốn buộc kín lại/ Cho hương đừng bay đi".
Điều kỳ lạ là câu chuyện quá tải hoa sữa không phải mới. Việc này đã làm đau đầu Đắk Lắk, Trà Vinh, Quy Nhơn… Thế mà Hà Nội khi làm đường mới vẫn trồng hoa sữa hàng loạt. Đến khi dân than thì mới tính cắt tỉa, di dời, thay thế cây.
Phản ứng của thành phố lần này rất nhanh. Ngay khi nhận phản hồi từ dư luận, thành phố đã lập tức chỉ đạo rà soát, lấy ý kiến cư dân để lên phương án cắt tỉa nụ, bớt trồng tập trung và di dời bớt cây ra ngoại ô. Sự lắng nghe và hành động thần tốc này là một điểm sáng lớn trong công tác quản lý đô thị.
Từ "bài toán hoa sữa", việc thành phố dự định "trồng lại cây xanh đồng bộ" tại các khu phố cũ lại khiến người dân băn khoăn. Cây xanh ở các dải phố cổ không đơn thuần là lá phổi đô thị. Mỗi gốc cây cổ thụ đều là một mảnh ghép của ký ức, thậm chí là những "tọa độ đỏ" kiên cường bám rễ cùng lịch sử cách mạng hào hùng.
Ngay giữa lòng Hà Nội, rặng cây sấu cổ thụ quanh Hồ Gươm và phố Phan Đình Phùng từng chứng kiến Trung đoàn Thủ đô quyết tử năm 1946. Cây đa đền Bà Kiệu chứng kiến "trùng trùng đoàn quân tiến về" năm 1954. Theo nhà văn Mỹ Lady Borton thì "Hà Nội là một ngôi làng lớn". Nơi đây, nết ăn nết ở nghìn năm mang màu sắc ký ức thị trấn hơn một đại đô thị hào nhoáng. Người Hà Nội định vị không gian và hẹn hò nhau bằng những cái tên dân dã: phở gốc gạo Ngọc Hà, bún đậu gốc đa Ngõ Gạch, bánh đa trộn gốc si Hàng Chĩnh. Rất nhiều người khu Hai Bà Trưng đã chào đời ở nhà hộ sinh Cây Đa - Nhà Bò. Mỗi gốc cây là một điểm neo giữ kỷ niệm. Nếu chúng ta vội vã "đồng bộ hóa" để thay những cây cổ thụ ấy bằng hàng loạt cây mới thì không khác gì tự tay xóa sổ dòng chảy ký ức của chính mình.
Đối với các đại đô thị thông minh, việc trồng cây đồng bộ là hoàn toàn hợp lý. Nhưng đối với những khu phố cũ, giải pháp tối ưu là trồng xen kẽ và bảo tồn. Câu chuyện mới luôn cùng câu chuyện cũ. Chúng ta có quyền hy vọng khi Hà Nội đang bắt đầu số hóa quản lý cây xanh, học tập mô hình "thẻ căn cước cây xanh" của Paris hay dùng AI quét bản đồ sức khỏe cây của Tokyo để theo dõi y tế cho cây, thay vì chặt hạ cảm tính.
Cây xanh cần thời gian để lớn, nhưng văn hóa và ký ức đô thị cần nhiều thế kỷ để bám rễ. Hãy để hoa sữa về đúng vị trí nơi ngoại ô lộng gió, và hãy giữ lại những gốc đa, gốc bàng, gốc sấu già như giữ lại linh hồn cốt cách của một đô thị tự hào, ngạo nghễ bước qua thăng trầm cùng thời gian.
Xây một đại đô thị khổng lồ có thể chỉ cần 3 năm, nhưng chờ cho một cây trưởng thành có thể tới 30 năm. Xây và phá khu đô thị có thể thần tốc được, nhưng cây xanh lớn phải có thời gian; chặt nhầm cây đại thụ thì cây không thể cải tử hoàn sinh.
