"Danh phận" Hoành Sơn Quan phải chờ đợi đến bao giờ?

Đến thời điểm này, "danh phận" di tích Hoành Sơn Quan nằm trên đỉnh đèo Ngang vẫn bị "treo" trong suốt hàng thập niên qua và chưa chốt định được một cách rõ ràng với một tâm thế hoàn toàn mới. Vì vậy, đã đến lúc phải có "trọng tài" thiết lập cơ chế đồng quản lý, phát huy giá trị di tích.

1.Cuối tháng 5/2026, tại chân dãy Hoành Sơn, hội thảo khoa học "Hoành Sơn Quan - Đèo Ngang, những vấn đề về lịch sử và văn hóa" đã diễn ra với sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa, do Liên hiệp các hội Khoa học - Kỹ thuật Hà Tĩnh phối hợp với UBND phường Hoành Sơn tổ chức. Là người theo dõi hội thảo và được đọc kỹ các tham luận, lắng nghe những ý kiến trình bày tại hội thảo, chúng tôi nhận ra một vấn đề khiến nhiều người băn khoăn, đó là câu chuyện về cách ứng xử đối với một di sản liên vùng có giá trị đặc biệt nhưng đã bị lãng quên quá lâu.

Tại hội thảo, điều mà nhiều nhà nghiên cứu khoa học cùng nhìn thấy không chỉ là một cổng thành cổ trên đỉnh đèo, mà một không gian lịch sử kéo dài hàng nghìn năm, một "yết hầu" chiến lược của đất nước, một ký ức chung của nhiều vùng đất và nhiều thế hệ người Việt. Và từ đó, một câu hỏi lớn được đặt ra, cần phải làm gì với di tích Hoành Sơn Quan? Có một thực tế, trong nhiều năm, Hoành Sơn Quan thường được nhìn nhận như một di tích nằm giữa ranh giới của hai địa phương Hà Tĩnh và Quảng Trị. Nhưng chính cách nhận nhìn ấy đã vô tình thu hẹp giá trị của di sản. Lịch sử cho thấy Hoành Sơn chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của một tỉnh.

Qua sử sách và tài liệu hội thảo đã chứng minh, từ thời Đại Việt-Champa, đây đã là ranh giới địa chính trị quan trọng của quốc gia. Trong thời Trịnh-Nguyễn phân tranh, đây là vị trí chiến lược kiểm soát toàn bộ hành lang Bắc-Nam. Đối với các chúa Nguyễn, Hoành Sơn chính là điểm tựa mở đầu cho hành trình Nam tiến và hình thành một trung tâm quyền lực mới ở Thuận Hóa-Phú Xuân. Rồi đến thời Minh Mạng, Hoành Sơn Quan được xây dựng như một mắt xích quan trọng trong hệ thống phòng thủ Kinh đô Huế từ xa, cùng với Hải Vân Quan ở phía Nam tạo thành hai cánh cửa bảo vệ trung tâm quyền lực của quốc gia.

Nhưng theo nhiều nhà nghiên cứu, giá trị của Hoành Sơn không chỉ nằm ở quân sự. Nơi đây còn là một biểu tượng văn hóa. Ít có địa danh nào đi vào thi ca Việt Nam với tần suất và chiều sâu như Đèo Ngang. Từ Lê Thánh Tông, Nguyễn Du, Cao Bá Quát đến Bà Huyện Thanh Quan, từ thơ ngự chế của vua Thiệu Trị đến những câu ca dao dân gian, tất cả đã cùng góp phần tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt mà không địa phương nào có thể nhận là của riêng mình. Hoành Sơn Quan vì thế không phải là di sản của Hà Tĩnh. Cũng không phải là di sản của Quảng Trị. Mà đó là di sản của cả một vùng đất, của lịch sử dân tộc.

a1a.jpg
Hai tỉnh Hà Tĩnh- Quảng Trị cần cơ chế phối hợp để phát huy giá trị di tích Hoành Sơn Quan

2.Điều đáng suy ngẫm nhất trong hội thảo là sự thống nhất gần như tuyệt đối của nhiều nhà nghiên cứu, nhà khoa học về nguyên nhân khiến Hoành Sơn Quan vẫn chưa được bảo tồn và phát huy tương xứng. Không phải vì thiếu tiền. Không phải vì thiếu kỹ thuật. Cũng không phải vì địa hình hiểm trở. Mà "điểm nghẽn" lớn nhất nằm ở thể chế quản lý. Nói một cách dễ hiểu, Hoành Sơn Quan nằm giữa hai địa phương nhưng lại chưa thuộc trách nhiệm đầy đủ của một địa phương nào. Trong nhiều năm qua, cả hai bên đều quan tâm, đều mong muốn bảo tồn di tích, nhưng không có một cơ chế phối hợp đủ mạnh để cùng hành động. Khi di tích xuống cấp, không ai đủ thẩm quyền để đầu tư toàn diện. Lúc cần lập quy hoạch tổng thể lại không có đầu mối thống nhất. Khi cần phát huy giá trị du lịch, mỗi địa phương lại nhìn từ góc độ riêng của mình. Và hệ quả là thời gian trôi qua, di tích tiếp tục xuống cấp.

Đây không phải là câu chuyện riêng của Hoành Sơn Quan. Nó là biểu hiện điển hình của một tư duy quản lý di sản còn nặng về địa giới hành chính thay vì tiếp cận theo không gian văn hóa. Trong khi lịch sử không có ranh giới hành chính. Di sản càng không có ranh giới hành chính. Tại hội thảo, nhiều nhà nghiên cứu thống nhất quan điểm chúng ta đã có một bài học thành công rất gần: Di tích Hải Vân Quan. Không lâu trước đây, Hải Vân Quan cũng trong tình trạng tương tự. Di tích này nằm giữa Huế và Đà Nẵng và bị xuống cấp nghiêm trọng; tranh cãi về trách nhiệm quản lý cũng diễn ra. Công tác đầu tư gần như "dậm chân tại chỗ". Nhưng điều làm nên bước ngoặt không phải là kinh phí, mà là sự thay đổi tư duy.

Huế và Đà Nẵng đã chấp nhận gác lại câu hỏi "di tích thuộc về ai" để cùng trả lời câu hỏi "làm thế nào để cứu di tích". Hai địa phương ký kết cơ chế phối hợp, cùng lập hồ sơ khoa học, cùng xin chủ trương của Trung ương, cùng đầu tư trùng tu, tu bổ di tích; quan trọng hơn, họ chuyển từ tư duy sở hữu sang tư duy đồng quản trị. Đó chính là chìa khóa của mọi vấn đề. Ngày nay, Hải Vân Quan không còn là tình trạng của sự chia cắt địa giới mà đã trở thành biểu tượng của hợp tác liên vùng trong bảo tồn di sản. Hoành Sơn Quan hoàn toàn có thể đi theo con đường ấy.

a2a.jpg
Di tích Hoành Sơn Quan

3.Tại hội thảo, nhiều nhà nghiên cứu đã hoàn thành phần việc của mình khi họ đã chứng minh giá trị lịch sử, xác định rõ những vấn đề tồn tại, đồng thời đề xuất các giải pháp. Phần việc còn lại thuộc về lãnh đạo hai tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Trị. Bởi đây không còn đơn thuần là câu chuyện chuyên môn của ngành văn hóa mà đây là câu chuyện của tầm nhìn phát triển. Vì vậy, hai địa phương cần nhanh chóng thiết lập một cơ chế phối hợp chính thức cấp tỉnh về bảo tồn và phát huy giá trị Hoành Sơn Quan. Cũng ngay tại hội thảo này, Hội Di sản văn hóa Việt Nam đã chuyển đến ban tổ chức một bức thư, trong đó đề nghị hai tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Trị sớm thiết lập cơ chế phối hợp chính thức trong nghiên cứu, bảo tồn tôn và và phát huy giá trị di tích Hoành Sơn Quan.

Được biết, ngay sau hội thảo, "để kịp thời chuyển hóa các kết quả nghiên cứu khoa học", Liên hiệp các Hội Khoa học - Kỹ thuật tỉnh Hà Tĩnh đã có văn bản đề xuất với UBND tỉnh này giao cho các sở, ngành chức năng tham mưu cho tỉnh chủ động phối hợp, làm việc và ký kết quy chế phối hợp với UBND tỉnh Quảng Trị nhằm tạo sự thống nhất cao về chủ trương, tạo tiếng nói chung trong việc quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hoành Sơn Quan. Phối hợp chặt chẽ với tỉnh Quảng Trị tiến hành lập quy hoạch tổng thể khu vực di tích; giao cơ quan chuyên môn khẩn trương xây dựng hồ sơ khoa học trình cấp thẩm quyền xem xét, xếp hạng Hoành Sơn Quan thành di tich quốc gia…

Kỳ vọng của hội thảo là rất lớn, và đã mở ra hướng tiếp cận vấn đề đồng quản trị di tích Hoành Sơn Quan, bởi đây là mấu chốt, "điểm nghẽn" cần được hai địa phương tích cực nhìn nhận và có những động thái hợp tác. Hơn ai hết, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cần có tiếng nói cụ thể về vấn đề này, bởi suy cho cùng bài học Hải Vân Quan là mô hình rất đáng tham khảo, học hỏi cho việc quản trị di tích Hoành Sơn Quan.

Tăng Triều Tín

Các tin khác

Thanh kiếm quyền lực

Thanh kiếm quyền lực

Trong các câu chuyện về kỷ niệm Cách mạng Tháng Tám thành công ở nước ta năm 1945, hầu như không thể thiếu đề tài: Đại diện chính quyền cách mạng tiếp nhận ấn, kiếm và chứng kiến Vua Bảo Đại tuyên bố thoái vị.

Từ vở múa “Khổng tước”: Làm thế nào để có những đỉnh cao của nghệ thuật biểu diễn Việt Nam?

Từ vở múa “Khổng tước”: Làm thế nào để có những đỉnh cao của nghệ thuật biểu diễn Việt Nam?

Sau bốn suất diễn tại Nhà hát Hồ Gươm, vở vũ kịch “Khổng Tước - The Peacock Hanoi 2026” đã khép lại hành trình tại Hà Nội, để lại nhiều dư âm sâu sắc trong lòng khán giả. Không chỉ gây ấn tượng bởi ngôn ngữ múa tinh tế và không gian sân khấu giàu tính nghệ thuật, vở diễn  tạo nên những rung động mạnh mẽ với người xem.

Từ vụ nhạc sĩ Minh khang: 100 cái lý không bằng 1 cái tình

Từ vụ nhạc sĩ Minh khang: 100 cái lý không bằng 1 cái tình

Một đoạn clip tranh cãi tưởng chừng chỉ là va chạm cá nhân lại nhanh chóng bộc lộ phía sau nó những vấn đề lớn hơn, đáng để người ta phải suy ngẫm, đó là cách ứng xử của người nổi tiếng trong cuộc sống đời thường, đó là văn hóa kinh doanh, coi khách hàng là "ông nội", sẵn sàng cho người lao động nghỉ việc, khi áp dụng bộ quy tắc cứng nhắc.

Năm 2026 và hy vọng mới cho “lá phổi thế giới”

Năm 2026 và hy vọng mới cho “lá phổi thế giới”

Khi thế giới nói về biến đổi khí hậu, Amazon thường được nhắc đến như “lá phổi của Trái đất”. Nhưng ở phía bên kia Đại Tây Dương, rừng mưa Congo - khu rừng nhiệt đới lớn thứ hai thế giới - đang âm thầm gánh vác vai trò không kém phần sống còn đối với khí hậu hành tinh, trong khi sự quan tâm, nguồn lực và cam kết bảo vệ lại quá ít ỏi.

Lên Tà Xùa uống trà Shan tuyết

Lên Tà Xùa uống trà Shan tuyết

Trà Shan tuyết cổ thụ mọc trên những ngọn núi cao, trải dài từ Đông Bắc qua Tây Bắc. Mỗi vùng thổ nhưỡng khác biệt, hương vị trà cũng vì thế mà có nhiều biến đổi. Trà từ phía Đông như Quản Bạ, Tây Côn Lĩnh, Hoàng Su Phì của Hà Giang thiên về vị ngọt, chuyển qua cực Tây với Tủa Chùa của Điện Biên sẽ nồng nàn đắng chát, trục giữa có vùng trà cổ thụ ở Tà Xùa (Sơn La), lại mang sự cân bằng hoàn hảo ở cả hương - vị trong nội chất trà.

Bắc Cực, “nguồn nhiệt” cạnh tranh đang sôi dưới lớp băng

Bắc Cực, “nguồn nhiệt” cạnh tranh đang sôi dưới lớp băng

Băng đang tan nhanh hơn và Bắc Cực cũng “hiện ra” rõ hơn trong vị thế một trung tâm mới của cạnh tranh địa chính trị, nơi các cường quốc vừa ra sức tìm kiếm lợi ích kinh tế - an ninh cho riêng mình, vừa buộc phải hợp tác để bảo vệ một trong những “điểm tựa khí hậu” mong manh nhất của Trái đất.

Tái thiết Syria: không chỉ là hàng trăm tỷ USD

Tái thiết Syria: không chỉ là hàng trăm tỷ USD

Sau hơn 13 năm xung đột, con số cần để tái thiết một Syria đổ nát, theo ước tính của Ngân hàng Thế giới (WB), có thể là 216 tỷ USD, hoặc lớn hơn rất nhiều. Nhưng với Syria, thách thức chính trị, kinh tế và an ninh đan xen chặt chẽ, và thành công của tiến trình chuyển tiếp sẽ phụ thuộc vào việc nước này có thể xây dựng được thể chế bao trùm, có tính chính danh, đồng thời ngăn chặn nguy cơ lún vào vòng xoáy bạo lực và chủ nghĩa chuyên chế hay không.

Nước Đức lúng túng trong việc trấn áp tội phạm tài chính

Nước Đức lúng túng trong việc trấn áp tội phạm tài chính

Đức - nền kinh tế lớn nhất châu Âu, đang rất lúng túng trước làn sóng tội phạm tài chính gia tăng nhanh chóng. Tình trạng nghiêm trọng đến mức Hiệp hội Thẩm phán nước này mới đây phải lên tiếng cảnh báo, nếu không sớm có hành động hiệu quả, Đức sẽ trở thành “thiên đường cho tiền bẩn”.

Giấc mộng Greenland và giới hạn quyền lực Mỹ

Giấc mộng Greenland và giới hạn quyền lực Mỹ

Greenland nhiều lần xuất hiện trong tầm ngắm chiến lược của Washington, từ những ý tưởng trao đổi lãnh thổ thời hậu Nội chiến Mỹ cho tới các toan tính địa chính trị công khai dưới thời Tổng thống Donald Trump. Ẩn sau lớp băng dày của hòn đảo là tiềm năng quân sự, nguồn tài nguyên khổng lồ và những tuyến hàng hải mới đang dần lộ diện. Nhưng cũng tại đó, tham vọng của Mỹ “va chạm” với giới hạn của tình đồng minh phương Tây, luật pháp quốc tế và của một Bắc Cực đang biến đổi nhanh hơn mọi tính toán chiến lược.

Lợn chồng, lợn mồng lợn cuống

Lợn chồng, lợn mồng lợn cuống

Trong Truyện Kiều, vì ghen nên Hoạn Thư mắng Thúy Kiều:

Con này chẳng phải thiện nhân

Chẳng phường trốn chúa thì quân lộn chồng

Ta hiểu thế nào về từ lộn trong ngữ cảnh này?

Phỏng vấn một cái chén

Phỏng vấn một cái chén

PV: Sống cùng chị Chén quá nửa đời mà chưa được phỏng vấn chị lần nào. Xin chị giới thiệu bản thân với độc giả ngắn gọn nhất có thể!

Lo cho dân sau nạn lụt năm Nhâm Thìn

Lo cho dân sau nạn lụt năm Nhâm Thìn

Mùa thu năm Nhâm Thìn 1832, miền Bắc bị lũ lụt, mùa màng thất thu, dân nghèo xiêu tán, nhiều người dân tỉnh Hà Nội phải xiêu dạt kiếm ăn vào Thanh Hóa hay ra Hải Dương, Yên Quảng. Triều đình Vua Minh Mạng đã tiến hành nhiều biện pháp cứu trợ.

Libya: khi hòa giải dân tộc kẹt giữa hai bờ quyền lực

Libya: khi hòa giải dân tộc kẹt giữa hai bờ quyền lực

Sau hơn một thập kỷ kể từ khi cựu lãnh đạo Muammar Gaddafi bị lật đổ năm 2011, Libya vẫn chưa thoát khỏi tình trạng chia cắt chính trị và bất ổn kéo dài. Quốc gia Bắc Phi này hiện tồn tại song song hai chính quyền đối lập, một là Chính phủ Đoàn kết Dân tộc (GNU) được Liên hợp quốc và cộng đồng quốc tế công nhận, có trụ sở tại Tripoli, và Chính phủ Ổn định Quốc gia (GNS) ở miền Đông, gắn với Hạ viện Libya đặt tại Tobruk.

Đừng để tàu cổ Cẩm An lại bị nhấn chìm dưới đáy biển

Đừng để tàu cổ Cẩm An lại bị nhấn chìm dưới đáy biển

Gần cuối tháng 12/2023 và đầu tháng 11/2025, vì một sự may mắn nào đó, sóng biển đã hai lần làm lộ diện một phần lớn tàu cổ Cẩm An tại khu vực biển Thịnh Mỹ, phường Hội An Tây, TP Đà Nẵng. Nhưng sự may mắn ấy chưa được cấp thẩm quyền chớp lấy bởi đang vấp phải sự lừng khừng từ nhiều phía. Nếu không chủ động nắm bắt cơ hội do sóng biển hung dữ mang lại, một ngày không xa, tàu cổ Cẩm An mang chứa trong mình nhiều điều bí ẩn về lịch sử, văn hóa… sẽ lại bị nhấn chìm dưới đáy biển.

"Nhảy dù" giữa thời bình

"Nhảy dù" giữa thời bình

Trong các lực lượng tinh nhuệ thì lực lượng nhảy dù là đứng đầu. Tiền tuyến hậu phương sẽ mơ hồ bởi lính dù luôn xuất hiện sau lưng đối phương. Lính dù phải khỏe như hổ, nhanh như sóc, gan đầy mình, thần kinh thép, trí dũng song toàn… Tiêu chuẩn tuyển chọn rất cao.

Xung quanh một di vật đá đầy bí hiểm ở di chỉ Vườn Chuối

Xung quanh một di vật đá đầy bí hiểm ở di chỉ Vườn Chuối

Sau bao năm đối diện với không ít khó khăn, thử thách, thậm chí đôi lúc suýt rơi vào nguy cơ bị "khai tử" bởi dự án xây dựng hạ tầng giao thông, đô thị, đến nay di chỉ khảo cổ học Vườn Chuối (Hà Nội) đã chính thức được định danh là di tích cấp thành phố, mở ra nhiều hướng tiếp cận mới từ góc độ nghiên cứu, bảo tồn và phát huy di sản.

Cuộc đối thoại về ký ức đô thị

Cuộc đối thoại về ký ức đô thị

Nếu họa sĩ Nguyễn Thế Sơn kể chuyện Hà Nội bằng nhiếp ảnh phù điêu thì kiến trúc sư Trần Huy Ánh tiếp cận thành phố bằng trực giác của người “khảo cổ” đô thị. Cuộc đối thoại về những ký ức đô thị trong triển lãm “Những ngã rẽ” đang diễn ra ở ngôi biệt thự Pháp cổ ở Hà Nội gợi mở nhiều suy tư về hồn cốt của đô thị, về di sản trong cơn lốc đô thị hóa hiện nay.

Nga nhận "món quà lớn" từ cựu thù

Nga nhận "món quà lớn" từ cựu thù

Mối quan hệ Nga - Syria đang bước vào một giai đoạn mới, khi chuyến thăm mới nhất của Tổng thống lâm thời Syria tới Moscow đi cùng những cam kết được đánh giá là "món quà địa chính trị" dành cho Điện Kremlin. Trong bối cảnh các cục diện quyền lực ở Trung Đông tiếp tục dịch chuyển, những thỏa thuận này không chỉ mang ý nghĩa song phương mà còn phản ánh chiến lược dài hơi của Moscow trong việc củng cố vị thế khu vực và đối trọng ảnh hưởng phương Tây.

Gaza, nơi sự thật bị chôn vùi dưới bom đạn

Gaza, nơi sự thật bị chôn vùi dưới bom đạn

Chưa từng có cuộc chiến nào trong lịch sử hiện đại lại cướp đi mạng sống của nhiều nhà báo như ở Gaza. Chỉ trong 2 năm, hơn 200 phóng viên và nhân viên truyền thông đã ngã xuống, biến vùng đất nhỏ bé ven Địa Trung Hải thành nơi nguy hiểm nhất hành tinh cho tự do báo chí. Không chỉ là chết chóc, Gaza còn là minh chứng cho một sự thật đáng sợ khác: khi nhà báo bị giết, thế giới sẽ bị tước đoạt quyền được biết.