Phạt nặng
Các vụ việc gian lận thi cử được sử sách nước ta ghi lại, chủ yếu diễn ra từ cuối thời Lê trung hưng, hay thời nhà Nguyễn, còn ngược về thời Lý, Trần, Lê sơ, không thấy ghi chép.
Các vụ việc này đều xảy ra từ sự lạm quyền của các nhân vật quyền thế, sự nể nang, lách luật của cấp dưới, tuy nhiên, đa số các vụ bị phát giác đều bị xử rất nặng, thậm chí tới mức án cao nhất. Điển hình như vụ án xảy ra dưới triều Vua Lê Gia Tông, khoa thi Hương năm Quý Sửu (1673). Theo "Đại Việt sử ký toàn thư", năm đó viên Tham chính Thanh Hóa là Vũ Cầu Hối đã nhận tiền bạc gửi gắm học trò, còn viên Phủ doãn phủ Phụng Thiên (là phủ có kinh thành) là Ngô Sách Dụ, khi làm việc trong trường thi dám giấu sách vở mang vào trường, lại tự tiện sai người nhà làm thay quyển thi đưa lẫn vào chấm để lấy đỗ, nhằm "xoay tiền tài".
Khi vụ việc bị phát giác, cả hai viên quan này đều bị xử tội đồ (bắt đi làm nô dịch). Viên Tham chính xứ Sơn Nam là Lê Chí Đạo cũng vì tội lấy 2 thí sinh thi trượt cho vào bảng đỗ, lại "gửi gắm nhiều sĩ nhân làm kỳ đệ tứ", nên bị xử bãi chức.
Vụ án diễn ra ở kỳ thi Hương năm Bính Tý (1696) còn lớn hơn, khi viên Phó đô ngự sử Ngô Sách Tuân được cử làm Phó chủ khảo trường thi Thanh Hóa, đã lấy quyển thi của con trai Tham tụng Lê Hy đưa cho các quan giám khảo, bảo họ phê lấy đỗ. Sự việc bị quan Ngự sử Mai Tùng tố cáo, và mặc dù Lê Hy nỗ lực bao che, Ngô Sách Tuân vẫn bị xử đến án tử hình, nhưng được ban ơn là tự xử ở nhà riêng.
Vụ án tại khoa thi Hội năm Ất Mùi (1775) cũng gây chấn động khi Lê Quý Đôn, lấy quyền Tri binh phiên trong phủ chúa, đã ép học trò là Đinh Thì Trung đổi bài thi cho con của ông là Lê Quý Kiệt, nhờ đó, Quý Kiệt đỗ thủ khoa. Sự việc vỡ lở, Đinh Thì Trung phải đi quân dịch ở Thanh Hóa, còn Lê Quý Kiệt bị đày ra Yên Quảng (Quảng Ninh).
Thời Lê, Nguyễn, các biện pháp chống gian lận thi cử phân thành nhiều mảng như ngày nay, từ quản lý sĩ tử, việc ra đề thi, cách tổ chức kỳ thi, đến việc chấm thi, kiểm tra kết quả và giám sát toàn bộ kỳ thi.
Quản lý học sinh
Đầu tiên đời Vua Lê Thánh Tông, năm Quang Thuận thứ 3 (1462), triều đình đã bắt đầu ban hành thể lệ về kiểm tra lý lịch của học trò đi thi Hương. Theo đó, từ đầu tháng 8 (âm lịch) mỗi năm, học trò đi thi đều phải khai tên ở bản đạo, đợi thi Hương đỗ thì đưa danh sách lên viện Lễ nghi, đến trung tuần tháng Giêng năm sau thì thi Hội. Danh sách này phải được quan bản quản cùng bản xã bảo chứng (thời đó gọi là "bảo kết") "người nào thực có đức hạnh mới được khai vào sổ ứng thí".
Theo sách "Khoa mục chí", trong bộ "Lịch triều hiến chương loại chí" của Phan Huy Chú, mỗi cử nhân đi thi Hội đều làm bản "sơ yếu lí lịch", thời đó gọi là giấy "thông thân cước sắc", khai rõ xã, huyện nơi sinh sống, bao nhiêu tuổi, chuyên trị kinh gì, sau đó kèm theo cước sắc của ông, cha, yêu cầu "không được giả mạo". Với tờ lý lịch này, triều đình dùng để loại bỏ những đối tượng không được dự thi, như "nghịch đảng, ngụy quan (từng làm tay sai cho nhà Minh) và người có tiếng xấu (như từng trộm cắp), thì bản thân và con cháu đều không được đi thi".
Có giai đoạn, nhà Lê còn quy định trước kỳ thi Hương, lý trưởng mỗi làng phải đến tận trường thi để nhận mặt thí sinh, tránh chuyện thi hộ.
Giai đoạn cuối thời Lê, thi cử bắt đầu nhộn nhạo, triều đình quy định trước khi thi chính thức, phải có một kỳ khảo hạch trước khi thi Hương, ai thông văn lý mới được vào dự thi. Tuy nhiên, do chính sự mục nát, quy định là vậy, vẫn xảy ra hiện tượng đóng tiền (gọi là tiền "thông kinh"), hay đút tiền để qua kỳ sát hạch mà dân gian chế giễu là "sinh đồ ba quan".
Thời Nguyễn, danh sách thí sinh của mỗi địa phương được các quan phụ trách học tập của địa phương đó (Giáo thụ, Huấn đạo) phê duyệt rất cẩn thận. Ở kỳ thi Hội, danh sách được Đốc học ở tỉnh chuyển sang quan đầu tỉnh (Tuần vũ, Tổng đốc) cấp hộ chiếu, để sĩ nhân đến kinh đô trình lên cho Bộ Lễ. Các cử nhân cũng phải nộp văn bằng lên quan tỉnh để gửi vào trong bộ.
"Hồi tị" khi coi thi, chấm thi
Đời Vua Lê Hiến Tông, năm Cảnh Thống thứ 2 (1499), nhà vua ban bố quy định: "Các quan chấm thi nếu viên nào có bà con thân thích dự thi, đều phải hồi tị", tức là phải chuyển sang chấm thi ở địa phương khác.
Luật "Hồi tị" của nhà Lê nêu rõ, quan lại không được coi thi, chấm thi ở nơi nào có những người ruột thịt, thân quen ứng thí. Nếu khảo quan có người nhà hay con em trong gia tộc tham gia ở trường thi nào, thì phải xin tránh để không gây ngờ vực hay có thể giúp đỡ trong việc gian lận. Các quan sơ khảo, phúc khảo các kỳ thi Hương, người ở nơi này phải đổi đi chấm ở nơi khác.
Sang thời nhà Nguyễn, năm Minh Mạng thứ 15 (1834), vua ban dụ: "Những Lại điển giúp việc sao chép giấy tờ có thân thuộc dự thi đều phải hồi tị. Thân thuộc quy định là chú, bác ruột; anh, em chú, bác ruột; cháu gọi bằng chú, bác ruột, cậu ruột; anh, em cô, cậu ruột. Ai đã được cử, nếu gặp trường hợp những người thân thuộc trên dự thi thì phải khai báo lên, nếu ẩn giấu thì phải chịu tội. Còn thân thuộc hơn nữa như cha con, anh, em ruột đương nhiên phải hồi tị, miễn bàn dự". Đến năm 1877, định thêm lệ rằng: "Quan tham dự trường thi có con rể đi thi cũng buộc phải hồi tị".
Đời Vua Thành Thái, năm 1890, vẫn quy định rằng: "Đến kỳ thi Hương, các tỉnh, các đạo phải xét rõ các quan tỉnh và quan đốc học, cùng các viên phủ, huyện, các viên giáo thụ, huấn đạo, Thông phán, kinh lịch, viên nào vốn là tiến sĩ, phó bảng và cử nhân xuất thân, với lại các cử nhân còn ở nhà (chưa ra làm quan), trừ những viên chức nào có duyên cớ gì ra, còn thì người nào có thân thích ứng thi, theo lệ phải hồi tị, đều phải chú cước rõ ở dưới họ tên, rồi phải nội trong 1 tháng, kê khai đủ chức hàm, tên họ và quan chỉ, đệ trình vào Bộ, để kịp thì giờ lựa chọn làm khảo quan, cử hành việc trường".
Giữ trật tự trong trường thi
Theo sách "Khoa mục chí" của Phan Huy Chú, trường thi thời Lê Trung hưng đặt ở địa thế rộng rãi, sai quân lính các vệ, các sở làm 4 vi ở giữa, rào 2 lần phên kín ngăn cách trong ngoài, 1 lần phên thưa, đắp tường, xẻ hào, cài chông xung quanh, cốt cho kín vững.
Ở giữa và 4 mặt đều rào phên thưa, làm chòi canh và làm các nhà công vụ, các nhà này cũng phải rào 2 lần phên kín, ngăn cách trong ngoài. Lúc thi, thí sinh phải ngồi trong lều của mình, không được sang lều khác hỏi bài. Quanh trường thi có các quân sĩ thuộc các vệ Cẩm y, Kim ngô đi tuần sát.
Các viên quan tham dự công việc trong trường thi có: 1 viên Đề điệu, dùng bậc đại thần trong hàng quan võ, để ít liên quan đến văn chương; 1 viên Tri cống cử, dùng viên quan trong hàng Thượng thư hoặc Đô Ngự sử đài; 2 viên Giám thí, dùng các viên quan trong hàng Thị lang hoặc phó Thiêm đô ngự sử; viên đóng ấn vào quyển thi dùng viên quan Thượng bảo tự khanh, viên quan này phụng lệnh ấn ngự bảo đóng vào quyển thi và niêm phong.
Trường thi đóng mở cửa theo giờ quy định. Ai tự tiện mở cửa ra vào thì quan Đề điệu xét hỏi trị tội. Khi thi, có các viên "tuần xước" và các quan Đề điệu cùng nhau chia làm từng toán đi kiểm tra hai bên đầu các dãy lều, nếu thấy người đưa văn cho nhau, hay tự tiện sang lều khác nói chuyện thì lập tức bắt tội.
Các thí sinh chiếu theo tên mình đã viết vào thẻ cắm ở chỗ nào thì chia nhau ngồi ở chỗ ấy mà làm bài, mỗi chỗ ngồi đều che bằng lều tre, người cùng một nhà không được ở cùng một ô.
Sĩ nhân vào trường thi chỉ được mặc 2 áo đơn nhưng cấm mặc áo kép, để tránh việc giấu bài làm sẵn trong áo. Thí sinh khi vào trường thi đều bị lính canh cổng khám người và toàn bộ đồ đạc đem theo, ai đem sách vở theo lập tức bị bắt, phạt trượng và xử án vĩnh viễn không bao giờ được thi nữa.
Chấm thi nhiều vòng
Để tránh việc sửa bài cho thí sinh, thời xưa quy định chỉ thí sinh mới được mang mực đen vào trường thi, các quan lại trong trường thi đều phải dùng mực son, mực xanh. Do đó mới có chuyện Cao Bá Quát vì lòng tốt muốn sửa những chữ kỵ húy cho thí sinh tại trường thi Thừa Thiên năm 1841, phải lấy muội đèn làm mực.
Do bài thi được viên "đằng lục" chép ra bản khác để chấm, nên giám khảo sẽ không thể nhận ra nét chữ của thí sinh quen biết được. Bài chép xong, được các viên "đối độc" đọc đối chiếu với bản mực đen rồi tất cả những người sao chép cùng ký tên, ghi chức tước vào trang đầu cả bản chính lẫn bản sao trước khi giao trả quan Ðề điệu.
Bài gốc của thí sinh được rọc phách ở trang đầu ghi lý lịch thí sinh, cất đi, chỉ sau khi chấm có kết quả mới ráp phách để tìm ra những người trúng cách. Việc rọc phách dùng 2 người Đề tuyển ít chữ, để không thể sửa bài hộ.
Để tránh việc đánh dấu bài, quyển thi của thí sinh đều đóng bằng loại giấy cùng một quy cách, trang đầu ghi lý lịch thí sinh, các trang sau để trắng, được quan trường đóng dấu tên trường thi và giáp lai từ trước. Đến khi thi, mỗi ngày thi, thí sinh đều phải đem quyển lên để giám khảo đóng dấu "nhật trung" vào, đề phòng đổi quyển khác.
Khi bắt đầu chấm thi, giám khảo phải khám xét dấu niêm phong trước khi mở hòm phân phát cho các ông sơ khảo chấm trước bằng son ta (màu gạch), xong đến các ông phúc khảo chấm lại bằng mực xanh, cuối cùng đến giám khảo duyệt lại lần nữa bằng mực màu hồng đơn. Những người chấm thi phải đề rõ tên họ, chức tước, điểm rồi ký tên lên mặt quyển.
Nội trường chấm xong, đưa cho Đề tuyển chuyển ra ngoại trường. Các ông chánh, phó chủ khảo chấm lại những bài đỗ. Phân khảo đọc lại những bài bị đánh hỏng xem ai đáng vớt thì trình lên chủ khảo, ngoại trường chấm bằng mực son tàu màu đỏ tươi.
Khi chấm xong, xếp đặt theo thứ tự điểm từ cao đến thấp rồi gửi ra cho Đề tuyển ráp phách, lập danh sách những người trúng cử, niêm yết.
Theo quy định thời Nguyễn, sau mỗi kỳ thi, chủ khảo và cả giám sát mỗi người phải làm một bảng phúc trình đệ về kinh. Tất cả các quyển thi dù đỗ hay hỏng, kể cả bị lỗi lầm cũng đều phải được gửi về kinh để Bộ Lễ hoặc nhà vua duyệt lại.
