Tại Liên hoan phim (LHP) Cannes năm 2023, bộ phim“Bên trong vỏ kén vàng”của đạo diễn Phạm Thiên Ân giành Camera d'Or, giải thưởng dành cho “Phim đầu tay xuất sắc”. Đây là một trong những giải thưởng điện ảnh lớn của điện ảnh độc lập Việt Nam trên trường quốc tế.
Nhưng khi về Việt Nam, sau gần 1 tháng ra rạp, phim chỉ thu về khoảng 1,43 tỷ đồng. Nhà sản xuất Trần Văn Phi bày tỏ: “Ê-kíp hoàn toàn hài lòng và không bất ngờ. Ngay từ đầu, mục tiêu của đoàn phim là đưa tác phẩm đến các liên hoan phim thế giới để giới thiệu điện ảnh Việt Nam ra quốc tế, chứ không đặt nặng bài toán thương mại tại phòng vé tại thị trường nội địa”.
Trường hợp của “Bên trong vỏ kén vàng” không phải cá biệt. Năm 2022, phim “Tro tàn rực rỡ” của đạo diễn Bùi Thạc Chuyên từng giành giải Montgolfière d'Or tại LHP Ba châu lục ở Pháp, nhưng khi phát hành trong nước chỉ thu khoảng 4,1 tỷ đồng. “Những đứa trẻ trong sương” của đạo diễn Hà Lệ Diễm từng lọt danh sách rút gọn 15 phim tranh Oscar 2023 ở hạng mục Phim tài liệu dài xuất sắc cũng chỉ đạt khoảng 2,3 tỷ đồng khi chiếu thương mại.
Năm 2024, câu chuyện tiếp tục lặp lại với “Cu li không bao giờ khóc” của Phạm Ngọc Lân. Bộ phim giành giải “Phim đầu tay xuất sắc” tại LHP Berlin lần thứ 74, nhưng sau 10 ngày công chiếu ở Việt Nam, doanh thu chưa tới 600 triệu đồng. Cùng năm này, “Mưa trên cánh bướm” của đạo diễn Dương Diệu Linh đạt giải xuất sắc hai giải thưởng: “Phim hay nhất” và “Phim sáng tạo nhất” tại Tuần lễ Phê bình phim quốc tế thuộc LHP Venice nhưng khi chiếu ở thị trường nội địa trong nước cũng không mấy khả quan.
Lý giải điều này, là người theo đuổi dòng phim tác giả nhiều năm, đạo diễn Phan Đăng Di, tác giả của phim “Bi, đừng sợ”, “Cha, con và…” đoạt giải thưởng LHP quốc tế cho rằng, điện ảnh độc lập đóng vai trò là không gian tĩnh để người xem suy ngẫm về các góc khuất đời sống mà phim thương mại ít khi chạm tới. Khi làm phim nghệ thuật, tác giả độc lập chấp nhận việc bộ phim khó tiếp cận số đông. Mục tiêu lớn nhất là thử nghiệm ngôn ngữ điện ảnh mới, đào sâu vào cái tôi nghệ thuật và chinh phục các liên hoan phim nơi có những hội đồng chấm giải chuyên nghiệp. Theo Phan Đăng Di, trước thực trạng phòng vé nội địa bị chiếm lĩnh quá lớn bởi các dòng phim mang tính giải trí thuần túy hoặc phim giật gân, kinh dị, Cục Điện ảnh đã từng ra các văn bản đề nghị các đơn vị sản xuất và phát hành phải chủ động xây dựng kế hoạch cân đối, tuy nhiên cho đến nay kết quả cũng chưa mấy mang lại sự khả thi.
Bà Trần Thị Bích Ngọc, nhà sản xuất các phim “Tro tàn rực rỡ”, “Bi, đừng sợ” cho biết, các nhà làm phim độc lập thường trăn trở phim của họ không có kinh phí khổng lồ để làm truyền thông rầm rộ như phim thương mại. Khi ra rạp, phim nghệ thuật thường bị xếp vào các khung giờ sáng sớm hoặc đêm muộn và bị cắt suất chiếu rất nhanh nếu không có doanh thu đột phá trong 3 ngày đầu tiên, khiến khán giả có muốn xem cũng khó tiếp cận.
Đạo diễn Bùi Thạc Chuyên chia sẻ, việc phim đoạt giải cao ở nước ngoài nhưng kén khán giả trong nước là một hiện tượng hết sức bình thường của điện ảnh toàn cầu chứ không riêng Việt Nam. Công chúng nên đón nhận phim nghệ thuật bằng một tâm thế văn minh, cởi mở, tự mình trải nghiệm tác phẩm thay vì nghe theo các định kiến hay trào lưu phán xét trên mạng xã hội. Nền điện ảnh mạnh không thể chỉ dựa vào vài hiện tượng bom tấn thương mại trăm tỷ hay một vài phim đạt giải ở nước ngoài. Sự chênh lệch quá lớn giữa doanh thu thương mại và doanh số của dòng phim nghệ thuật tại rạp nội địa phản ánh một thị trường chưa thực sự cân bằng.
Tại sao phim của các tác giả độc lập thường đoạt giải cao, thắng trên quốc tế nhưng “thua” trên sân nhà? Ông Vi Kiến Thành (nguyên Cục trưởng Cục Điện ảnh) nhận định: “Giới phê bình quốc tế thường chuộng phim nghệ thuật có nhịp điệu chậm, mang đậm bản sắc văn hóa địa phương, ẩn dụ triết lý hoặc các góc khuất xã hội. Ngược lại, khán giả Việt Nam ra rạp thường tìm kiếm giải trí, sự kịch tính, hài hước hoặc các đề tài dễ đồng cảm. Thời lượng và hình thức kể chuyện, các thủ pháp quay phim như "one-shot" (cú máy dài), không gian tĩnh lặng, thoại ít khiến đại đa số khán giả đại chúng thấy khó tiếp cận. Thêm nữa, một số phim vướng tranh cãi về thuần phong mỹ tục hoặc phải cắt gọt trước khi về nước khiến mạch phim bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, hai dòng phim này đều có khán giả khác nhau, tiêu chí đánh giá khác nhau. Không nên đánh giá phim nghệ thuật là cao siêu, còn phim thương mại là giải trí bình dân”.
Theo ông Thành, phim đầu tay của các đạo diễn trẻ gây thu hút được sự quan tâm của dư luận và khán giả cho thấy một tương lai tươi sáng cho điện ảnh Việt. Ông khẳng định hai dòng phim nghệ thuật và thương mại luôn bình đẳng, đồng thời các cơ quan quản lý Nhà nước đang nỗ lực hoàn thiện cơ chế Quỹ hỗ trợ để giúp các tác phẩm này tìm được lối đi riêng bền vững hơn tại quê nhà.
GS.TS Trần Thanh Hiệp, Chủ tịch Hội đồng thẩm định, phân loại phim truyện, phim kết hợp nhiều loại hình, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch, cho rằng: “Không nên đặt giải thưởng quốc tế và doanh thu phòng vé lên cùng một chiếc cân. Một liên hoan phim có thể ghi nhận giá trị nghệ thuật, một cách kể chuyện mới hoặc một tiếng nói tác giả. Phòng vé lại phản ánh khả năng thu hút người xem trong một khoảng thời gian, tại một thị trường và trong một điều kiện phát hành cụ thể. Với những phim được giới chuyên môn ghi nhận, đạt giải quốc tế, khi trở về thị trường trong nước, không ít bộ phim lại chỉ có doanh thu khiêm tốn, thậm chí phải chật vật để có suất chiếu. Điều đó thể hiện có khoảng cách sự tiếp nhận khác nhau giữa các cuộc thi quốc tế và thị trường nội địa”.
Theo ông Hiệp, nếu có sản phẩm tốt mà không được quảng cáo đến tay người tiêu dùng thì không ai hay biết. Nên chúng ta cần cơ chế hỗ trợ phát hành và quảng bá cho phim độc lập. Không phải bộ phim nào cũng có khả năng dành một khoản ngân sách lớn cho marketing sau khi đã dồn phần lớn nguồn lực cho sản xuất. Vì thế cần đa dạng hóa mô hình phát hành; thay vì mặc định một bộ phim phải lập tức phủ rộng toàn quốc, có thể thử nghiệm mô hình phát hành từng cụm rạp, từng thành phố, kết hợp các suất chiếu giao lưu, chiếu chuyên đề hoặc sự kiện dành cho cộng đồng yêu điện ảnh.
“Chúng ta phải đầu tư vào việc xây dựng khán giả, chứ không chỉ quảng cáo từng bộ phim. Nếu có một cộng đồng thường xuyên theo dõi phim độc lập, việc phát hành một tác phẩm mới sẽ bớt phụ thuộc vào hiệu ứng giải thưởng. Có thể mở ra các câu lạc bộ Người yêu phim, Hội nhóm Người yêu phim Việt ngay kể cả trên các nền tảng số Facebook, TikTok, Instagram… Đồng thời, các nhà làm phim cũng cần học cách giao tiếp với khán giả. Những hoạt động giới thiệu phim, giao lưu với đạo diễn diễn viên, nội dung hậu trường, thuyết minh về ngôn ngữ điện ảnh hay các buổi chiếu chuyên đề có thể trở thành chiếc cầu nối giữa một tác phẩm khó xem và người xem lần đầu tiếp xúc với nó. Phải kết hợp nhiều yếu tố, thì phim độc lập mới có chỗ đứng ở thị trường trong nước và tiếp cận khán giả đại chúng”, ông Hiệp nói.
