Di sản không chỉ để ngắm nhìn
Ở mùa giải thứ 19, từ 11 đề cử chính thức, Hội đồng Giám khảo đã trao Giải thưởng Lớn cho nhà thơ Bằng Việt; 2 Giải Tác phẩm cho loạt tranh sơn mài cầu Long Biên của họa sĩ Thành Chương và vở cải lương “Người con gái Hà Thành” của Nhà hát Cải lương Hà Nội; 1 Tặng thưởng cho vở kịch “Quân khu Nam Đồng” của Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam. 2 Giải Việc làm được trao cho Lễ hội Văn hóa thế giới tại Hà Nội lần thứ nhất năm 2025 và chuỗi hoạt động phát huy giá trị di sản Văn Miếu - Quốc Tử Giám hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám. Ở hạng mục Ý tưởng, đề án thí điểm tổ chức không gian văn hóa, tuyến phố đi bộ phố Thành Thái, phường Cầu Giấy, được vinh danh.
Điều đáng chú ý không chỉ là số lượng giải thưởng, mà còn ở sự đa dạng của những cách thức thể hiện tình yêu Hà Nội. Từ một bức tranh đến một vở diễn, từ hoạt động bảo tồn di sản đến sáng kiến tổ chức không gian công cộng, mỗi đề cử đều đặt ra một câu hỏi chung: chúng ta có thể làm gì để thành phố trở nên giàu bản sắc hơn, nhân văn và đáng sống hơn?
Việc chuỗi hoạt động phát huy giá trị di sản Văn Miếu - Quốc Tử Giám được trao Giải Việc làm là một minh chứng cho hướng tiếp cận ấy. Hướng tới dấu mốc 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), các hoạt động không chỉ nhắc nhớ về một thiết chế giáo dục tiêu biểu trong lịch sử dân tộc, mà còn mở ra cơ hội để công chúng nhìn sâu hơn vào truyền thống hiếu học, trọng dụng nhân tài và những giá trị tinh thần đã góp phần tạo nên bản sắc Thăng Long - Hà Nội.
Di sản, vì thế, không nên chỉ được nhìn như một phần quá khứ cần bảo vệ. Đó còn là nguồn lực văn hóa có khả năng kết nối các thế hệ, khơi dậy niềm tự hào và tạo nền tảng cho những sáng tạo mới. Cũng từ góc nhìn ấy, loạt tranh sơn mài cầu Long Biên của họa sĩ Thành Chương mang một ý nghĩa đáng chú ý. Cầu Long Biên không đơn thuần là công trình giao thông bắc qua sông Hồng, mà đã trở thành một phần ký ức đô thị, chứng kiến những biến động lịch sử và sự đổi thay của Hà Nội qua nhiều thời kỳ. Khi đi vào hội họa, cây cầu được nhìn nhận bằng ngôn ngữ của nghệ thuật, nơi ký ức cá nhân có thể gặp gỡ ký ức cộng đồng.
Nếu các tác phẩm nghệ thuật giúp con người cảm nhận Hà Nội bằng chiều sâu cảm xúc, thì những ý tưởng và việc làm được vinh danh tại mùa giải năm nay đặt tình yêu ấy trước một thước đo khác: khả năng tạo ra những thay đổi tích cực trong đời sống thực tế.
Trong 4 đề cử thuộc hạng mục Việc làm, nỗ lực tháo gỡ điểm nghẽn, thúc đẩy thông tuyến hệ thống đường vành đai Hà Nội phản ánh một vấn đề có tác động trực tiếp đến sinh hoạt của người dân. Từ góc nhìn này, việc giải quyết những điểm nghẽn đô thị cũng có thể được xem là một biểu hiện cụ thể của tình yêu Hà Nội.
Ở hạng mục Ý tưởng, đề án thí điểm tổ chức không gian văn hóa, tuyến phố đi bộ phố Thành Thái, phường Cầu Giấy, gợi mở cách tiếp cận đô thị từ nhu cầu hưởng thụ văn hóa của cộng đồng. Một tuyến phố được tổ chức như không gian văn hóa có thể mở ra cơ hội gặp gỡ, giao lưu, thưởng thức nghệ thuật và hình thành những hoạt động cộng đồng mới.
Việc các vấn đề này xuất hiện trong danh sách đề cử cho thấy biên độ của khái niệm “Vì tình yêu Hà Nội” đã rộng hơn. Tình yêu thành phố không chỉ thể hiện qua việc kể lại Hà Nội đẹp như thế nào, mà còn qua nỗ lực nhận diện những điều thành phố đang thiếu, những bất cập cần khắc phục và những lựa chọn cần được cân nhắc cho tương lai.
Theo PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ, giải thưởng nói đến cả ý tưởng, việc làm, tác phẩm, nhưng trước hết phải đậm chất văn hóa. Những con người, tác phẩm được trao giải phải gắn bó với Hà Nội, thể hiện tình yêu Hà Nội và có đóng góp cho Hà Nội, trước hết là về văn hóa. Qua quá trình phát triển, phạm vi của giải thưởng cũng được mở rộng tới những vấn đề liên quan đến quốc kế dân sinh, xây dựng hạ tầng giao thông, chỉnh trang đô thị, tổ chức các sự kiện thu hút không chỉ khách trong nước mà cả khách quốc tế đến với Hà Nội, đến với Việt Nam.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, thành viên Hội đồng Giám khảo, cũng cho rằng: “Bên cạnh những tác phẩm văn học, nghệ thuật, mùa giải năm nay còn có nhiều việc làm góp phần giúp Hà Nội trở nên đẹp hơn, đáng sống hơn, hạnh phúc hơn. Những công việc như tháo gỡ các điểm nghẽn, khai mở hệ thống đường vành đai hay các dự án phát triển khác đều là những phần việc cụ thể, góp phần làm nên diện mạo Hà Nội trong hiện tại và tương lai”.
Từ bản sắc đi ra thế giới
Một điểm nhấn khác của mùa giải năm nay là sự ghi nhận đối với những hoạt động mở rộng giao lưu văn hóa quốc tế. Lễ hội Văn hóa thế giới tại Hà Nội lần thứ nhất năm 2025 được trao Giải Việc làm, đánh dấu sự quan tâm đối với những sáng kiến đưa thành phố trở thành điểm gặp gỡ của nhiều nền văn hóa. Thông qua các không gian triển lãm nghệ thuật, biểu diễn âm nhạc quốc tế, giao lưu ẩm thực và nhiều hoạt động khác, lễ hội tạo cơ hội để người dân Thủ đô tiếp xúc trực tiếp với những sắc thái văn hóa đa dạng. Những cuộc gặp gỡ như vậy không chỉ làm phong phú đời sống tinh thần, mà còn góp phần xây dựng sự thấu hiểu giữa các cộng đồng.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, sức hấp dẫn của Hà Nội không thể chỉ dựa vào bề dày lịch sử. Thành phố còn cần thể hiện khả năng đối thoại, tiếp nhận những giá trị mới và chuyển hóa các cơ hội giao lưu thành nguồn lực cho phát triển. Từ góc nhìn ấy, những hoạt động văn hóa quốc tế có ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện. Chúng góp phần tạo dựng hình ảnh một Hà Nội thân thiện, cởi mở, giàu chiều sâu văn hóa và có khả năng kết nối với cộng đồng quốc tế. Đây cũng là một phương diện của sức mạnh mềm, tạo ra những mối quan hệ bền vững thông qua văn hóa.
Nếu những đề cử ở các hạng mục Tác phẩm, Việc làm và Ý tưởng cho thấy tình yêu Hà Nội đang được chuyển hóa thành nhiều hình thức hành động, thì Giải thưởng Lớn dành cho nhà thơ Bằng Việt lại gợi nhắc về chiều sâu của sự gắn bó bền bỉ với thành phố. Trong hành trình sáng tác của ông, Hà Nội không chỉ là một địa danh hay phông nền của những câu chuyện, mà là một miền cảm xúc thường trực. Khoảng 30 bài thơ riêng về thành phố, cùng những tác phẩm như “Trở lại trái tim mình”, “Đất này, Thăng Long - Hà Nội”, “Trò chuyện với Thành phố của đời mình”, cho thấy một tình yêu được nuôi dưỡng qua nhiều thời kỳ, gắn với những đổi thay của con người và thời đại. Đóng góp của ông cũng không giới hạn trong thi ca. Những công trình như “Kẻ sĩ Thăng Long”, “Kinh đô Rồng” và các tuyển tập về văn chương, văn hóa Thăng Long - Hà Nội thể hiện nỗ lực tìm hiểu những lớp trầm tích lịch sử, văn hóa và con người đã làm nên chiều sâu của đô thị. Bên cạnh sáng tác, ông còn tham gia công tác tổ chức, quản lý văn học, nghệ thuật và hoạt động quản lý nhà nước của Thủ đô, góp phần vun đắp đời sống văn hóa Hà Nội.
Sau những gương mặt từng được trao Giải thưởng Lớn như nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc, nhà văn Tô Hoài, nhạc sĩ Phú Quang, đạo diễn Đặng Nhật Minh và gần đây là nhạc sĩ Trần Tiến, sự hiện diện của Bằng Việt tiếp tục nối dài mạch tôn vinh những con người dành nhiều tâm huyết cho Thủ đô.
Đó cũng là lời nhắc rằng một thành phố không chỉ được làm nên bởi những công trình hữu hình. Hà Nội còn được bồi đắp từ những trang sách, giai điệu, tác phẩm nghệ thuật, công trình nghiên cứu và những đóng góp âm thầm của các thế hệ. Những giá trị ấy tạo nên chiều sâu tinh thần để thành phố bước vào tương lai mà không đánh mất hồn cốt của mình.
