Cuộc dịch chuyển nhân khẩu học chưa từng có
Động lực đằng sau sự trỗi dậy của nền kinh tế bạc là một biến chuyển dân số có quy mô lịch sử. Theo báo cáo Dân số Thế giới của Liên hợp quốc, số người từ 60 tuổi trở lên trên toàn cầu được dự báo tăng 56% trong giai đoạn 2015-2030, từ 901 triệu lên 1,4 tỷ người và sẽ vượt mốc 2,1 tỷ người vào năm 2050. Báo cáo Triển vọng Xã hội Thế giới 2023 của Liên hợp quốc đã gọi già hóa dân số là "một xu hướng toàn cầu mang tính định hình của thời đại chúng ta".
Châu Á đang ở tuyến đầu của làn sóng này. Đến năm 2050, khoảng 40% dân số của Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và Hong Kong sẽ ở độ tuổi từ 65 trở lên, tỷ lệ chưa từng có trong lịch sử nhân loại. Tại châu Âu, nước Ý có tỷ lệ người cao tuổi chạm mức 25% vào năm 2025 khiến chính Thủ tướng Giorgia Meloni cũng từng phải thốt lên rằng đất nước bà "được định sẵn để biến mất". Chính sự dịch chuyển dân số không thể đảo ngược này đang buộc các chính phủ phải nhìn nhận lại: thay vì chỉ coi già hóa dân số là gánh nặng ngân sách và phúc lợi, họ bắt đầu coi đây là một thị trường tiêu dùng khổng lồ cần được khai thác một cách chiến lược. Khái niệm "nền kinh tế bạc" ám chỉ những người già tóc bạc vì thế đã ra đời.
Theo các nhà kinh tế học, nền kinh tế bạc là thuật ngữ dùng để chỉ toàn bộ các hoạt động kinh tế xoay quanh nhu cầu của người từ 60 tuổi trở lên, trải rộng từ y tế, chăm sóc sức khỏe, nhà ở thân thiện với người già, công nghệ hỗ trợ, dịch vụ tài chính - hưu trí, cho đến du lịch, giải trí và giáo dục dành cho người cao tuổi. Khác với cách hiểu truyền thống coi người già đơn thuần là đối tượng cần được phúc lợi xã hội bảo trợ, khái niệm này định vị họ như một nhóm người tiêu dùng có sức mua khổng lồ và ngày càng tinh vi về nhu cầu. Theo báo cáo Thị trường Kinh tế Bạc toàn cầu, quy mô nền kinh tế bạc thế giới đạt 4.200 tỷ USD trong năm 2025, tương đương khoảng một phần tư tổng chi tiêu của nhóm dân số từ 60 tuổi trở lên và đang tăng trưởng với tốc độ 7,6% mỗi năm. Nếu tính cả toàn bộ chi tiêu của nhóm dân số này, tổng mức chi tiêu của người cao tuổi trên toàn cầu đã lên tới 17.000 tỷ USD, một con số có thể “quyến rũ” mọi nhà kinh tế.
Từ nỗi lo nhân khẩu học đến canh bạc tăng trưởng
Không quốc gia nào thể hiện tham vọng biến già hóa dân số thành động lực tăng trưởng rõ ràng hơn Trung Quốc. Theo Văn phòng Thông tin Quốc vụ viện, dân số từ 60 tuổi trở lên của nước này đã vượt 310 triệu người vào cuối năm 2024, chiếm 22% dân số - đưa Trung Quốc chính thức bước vào ngưỡng "xã hội siêu già" theo tiêu chuẩn của Ngân hàng Thế giới. Để ứng phó, Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 (2026-2030) đã chính thức đưa "phát triển nền kinh tế bạc" thành một trong những định hướng chiến lược quốc gia.
Quy mô của tham vọng này được thể hiện rõ qua các con số dự báo. Theo Viện Nghiên cứu Lão hóa thuộc Đại học Phúc Đán, quy mô nền kinh tế bạc của Trung Quốc có thể đạt 19.100 tỷ nhân dân tệ vào năm 2035, chiếm 27,8% tổng tiêu dùng và 9,6% GDP cả nước; đến năm 2050, con số này có thể vọt lên 49.900 tỷ nhân dân tệ, tương đương 35,1% tổng tiêu dùng và 12,5% GDP. Một báo cáo khác của Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin công bố năm 2025 định giá thị trường này ở mức 15.800 tỷ nhân dân tệ (khoảng 2.200 tỷ USD) - lớn hơn GDP của nhiều quốc gia châu Âu. Thời báo Hoàn Cầu mô tả đây là cơ hội để "mở khóa đại dương xanh" của nền kinh tế, biến sức mua tiềm năng của dân số cao tuổi thành động lực cho tăng trưởng chất lượng cao, trong khi giới phân tích tại một viện nghiên cứu lão hóa dự báo rằng đến năm 2050, khi tiêu dùng chiếm khoảng 70% GDP Trung Quốc, riêng nền kinh tế bạc có thể đóng góp tới 23% hoặc hơn cho nền kinh tế quốc dân.
Nhật Bản là nơi cho thấy cả tiềm năng lẫn giới hạn của nền kinh tế bạc. Là quốc gia già hóa nhanh và sâu nhất thế giới với hơn 30% dân số hiện tại đã trên 60 tuổi, Nhật Bản đi tiên phong trong phát triển robot chăm sóc, công nghệ hỗ trợ người già sống độc lập và các mô hình đô thị thân thiện với người cao tuổi. Nhưng chính Nhật Bản cũng phơi bày mặt trái đáng lo ngại của quá trình già hóa. Mức tăng tổng tiêu dùng tư nhân của nước này đã giảm xuống chỉ còn 0,2%/năm trong giai đoạn 2007-2025 so với mức 0,8% trong một thập kỷ trước đó. Nguyên nhân một phần vì số người trẻ ít đi khiến nhóm tiêu dùng chủ lực bị thu hẹp, trong khi người cao tuổi tuy có nhu cầu tiêu dùng cao nhưng thu nhập thấp hơn nên không thể bù đắp được sự sụt giảm đó.
Cơ hội nhưng không phải phép màu
Phần lớn các nhà kinh tế đều đồng tình với quan điểm cho rằng quá trình già hóa dân số không nhất thiết kéo lùi tăng trưởng kinh tế, bởi khi lực lượng lao động thu hẹp, nhu cầu về nhân công sẽ tăng lên, từ đó thúc đẩy tiền lương và động lực đầu tư vào tự động hóa, công nghệ thay thế sức lao động - chính là nền tảng cho các ngành công nghiệp robot và trí tuệ nhân tạo chăm sóc người già đang bùng nổ hiện nay. Công ty tư vấn McKinsey, trong một nghiên cứu về thị trường tiêu dùng cũng nhận định rằng chi tiêu của người cao tuổi có thể tăng nhanh gấp đôi so với phần dân số còn lại tại nhiều quốc gia châu Á. Dự báo đến năm 2030, hơn 95% người cao tuổi tại Australia, Nhật Bản và Hàn Quốc sẽ sử dụng internet mở ra một thị trường tiêu dùng số hóa hoàn toàn mới cho nhóm dân số vốn từng bị xem là "ngoài lề" của nền kinh tế số.
Tuy nhiên thực tế vẫn khá khắc nghiệt. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), trong chương phân tích chuyên đề "Sự trỗi dậy của nền kinh tế bạc" thuộc báo cáo Triển vọng Kinh tế Thế giới, đưa ra một đánh giá thận trọng và cân bằng hơn so với những con số đầy lạc quan từ các báo cáo thị trường thương mại. Theo mô tả của IMF, những nền kinh tế phát triển có dân số già tương đối như Nhật Bản sẽ chứng kiến quy mô kinh tế thu hẹp, trong khi các nước như Canada hay Mỹ - nơi lực lượng lao động trong độ tuổi vẫn được duy trì nhờ tỷ lệ sinh và di cư - sẽ tiếp tục tăng trưởng dù với tốc độ chậm dần. Đáng chú ý, IMF ước tính riêng Trung Quốc sẽ chứng kiến mức suy giảm tăng trưởng GDP mạnh trong giai đoạn 2025-2050, với mức giảm tốc lên tới 2,7% so với bình quân giai đoạn 2008-2018, phản ánh những bất lợi nhân khẩu học nghiêm trọng cộng hưởng với việc quá trình bắt kịp năng suất nhanh chóng của nước này đang dần tới hạn. Nói cách khác, nền kinh tế bạc chỉ có thể đóng góp với vai trò một trụ cột bổ sung chứ không phải là vũ khí ngược dòng cho kỷ nguyên dân số già.
Nhìn tổng thể, bức tranh về nền kinh tế bạc là một bức tranh hai mặt rõ rệt. Ở mặt tích cực, đây thực sự là một trong những mảng thị trường tiêu dùng tăng trưởng nhanh nhất và có quy mô lớn nhất thế kỷ 21. Nhưng ở mặt còn lại, kinh nghiệm cho thấy rõ ràng rằng nền kinh tế bạc không phải là liều thuốc có thể một mình bù đắp cho những tổn thất tăng trưởng do lực lượng lao động thu hẹp, năng suất suy giảm và gánh nặng chi tiêu y tế - hưu trí ngày càng phình to. Các chuyên gia đã khẳng định ưu thế của kinh tế bạc chỉ có thể phát huy nếu đi kèm với chiến lược "già hóa khỏe mạnh". Điều này đòi hỏi đầu tư toàn diện vào y tế dự phòng, công nghệ hỗ trợ lao động cao tuổi và cải cách hệ thống an sinh xã hội, những điều kiện mà không phải quốc gia nào cũng có đủ nguồn lực và thời gian để thực hiện trước khi làn sóng già hóa ập đến.
