Từ vở múa “Khổng tước”: Làm thế nào để có những đỉnh cao của nghệ thuật biểu diễn Việt Nam?

Thành công của “Khổng tước” gợi ra một vấn đề đáng suy nghĩ đối với những người làm nghệ thuật Việt Nam: làm thế nào để tạo ra những tác phẩm đỉnh cao, vừa mang bản sắc riêng và có khả năng chinh phục khán giả quốc tế?

1. “Khổng Tước” được xây dựng từ cảm hứng về điệu múa chim công của các dân tộc vùng Vân Nam, Trung Quốc. Tuy nhiên, điều làm nên giá trị đặc biệt của tác phẩm không nằm ở việc tái hiện nguyên vẹn điệu múa dân gian, mà ở quá trình chuyển hóa văn hóa truyền thống thành ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại.

Nghệ sĩ Dương Lệ Bình đã thị phạm diễn viên múa của mình như chim công đực, chim công cái sử dụng những chuyển động tinh tế của bàn tay, cánh tay và ánh mắt để tái hiện vẻ đẹp của loài công - biểu tượng của sự thanh khiết và tự do trong nhiều nền văn hóa phương Đông. Những động tác tưởng chừng giản dị nhưng lại đòi hỏi kỹ thuật và sự kiểm soát cơ thể cực kỳ tinh tế, tạo nên một phong cách múa gần như độc nhất.

Hơn thế, hành trình đi qua bốn chương Xuân - Hạ - Thu - Đông của vũ kịch "Khổng Tước" còn dẫn dắt khán giả bước vào những triết lý sâu sắc về đời sống, ở đó, Khổng Tước không chỉ là loài chim kiêu hãnh của thiên nhiên, mà trở thành biểu tượng của vòng đời con người. Những động tác múa của quạ đen hắc ám nhưng vô cùng điêu luyện và thần thái, và một nhân vật gây ấn tượng sâu sắc cho khán giả đó là nữ nghệ sĩ múa hiện thân của thời gian, chị xoay người uyển chuyển liên tục trong suốt 3 tiếng trên sân khấu không ngừng nghỉ tạo ra cảm xúc đặc biệt cho khán giả.

Khi mọi phù hoa của sắc màu và chuyển động dần khép lại, chúng ta chợt cảm nhận một tầng sâu hơn của tác phẩm - sự buông bỏ để đạt tới trạng thái tĩnh tại, bình an.

Vở “Khổng Tước” được khán giả thế giới chờ đợi như thế bởi nữ nghệ sĩ Dương Lệ Bình gần như dành trọn cuộc đời làm nghề để nghiên cứu và hoàn thiện hình tượng con công trên sân khấu. Không chỉ là diễn viên múa, bà còn là biên đạo, đạo diễn và người nghiên cứu văn hóa. Trước khi sáng tạo “Khổng Tước”, bà đã dành nhiều năm sống tại các vùng dân tộc thiểu số ở Vân Nam, quan sát các nghi lễ, lễ hội và điệu múa truyền thống. Từ những trải nghiệm ấy, bà chắt lọc tinh thần của văn hóa bản địa để tạo nên phong cách múa của riêng mình.

2. Bốn đêm diễn “Khổng Tước” tại Hà Nội để lại nhiều suy ngẫm cho nền nghệ thuật biểu diễn ở Việt Nam.

Trước hết, phải khẳng định, việc những tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao của thế giới được trình diễn tại Việt Nam đang góp phần làm phong phú đời sống văn hóa và mở rộng cơ hội thưởng thức nghệ thuật cho công chúng trong nước. Theo NSND Trần Ly Ly, Chủ tịch Hội đồng Nghệ thuật Học viện Múa Việt Nam, những chương trình nghệ thuật quốc tế như “Khổng Tước” không chỉ mang lại trải nghiệm thẩm mỹ mà còn mở ra cơ hội giao lưu, học hỏi giữa các nền nghệ thuật. Trong bối cảnh hội nhập văn hóa ngày càng mạnh mẽ, việc các tác phẩm múa tầm vóc quốc tế được trình diễn tại Việt Nam được kỳ vọng sẽ tiếp tục góp phần nâng cao vị thế của nghệ thuật múa và khơi gợi thêm những nguồn cảm hứng sáng tạo cho nghệ sĩ cũng như khán giả trong nước.

Mức giá vé xem “Khổng Tước” tại Nhà hát Hồ Gươm không hề thấp (20 triệu đồng vé VIP, 16 triệu, 12 triệu, 9 triệu; chỉ có một số hiếm hoi ở hai hàng ghế cuối mới có giá vé 7 triệu, 5 triệu) nhưng cả bốn buổi biểu diễn, khán phòng 900 chỗ ngồi luôn kín khán giả. Điều đó cho thấy, gu thẩm mỹ của công chúng Việt cũng đã thay đổi.

Từ hiện tượng của “Khổng Tước” khiến giới làm nghệ thuật trong nước không khỏi tủi thân, ngậm ngùi cho nghệ thuật biểu diễn nước nhà. Việc mời các đoàn đỉnh cao ở thế giới về Việt Nam như một workshop lớn để học hỏi nhưng để vững mạnh chắc chắn vẫn là từ nguồn lực nội sinh “made in Vietnam”. Câu hỏi đặt ra là chúng ta có thể làm được những tác phẩm đạt đến đỉnh cao nghệ thuật hay không?

3.“Khổng Tước” vượt ra khỏi khuôn khổ của một tiết mục dân gian, trở thành một tác phẩm nghệ thuật có giá trị thẩm mỹ phổ quát. Khán giả quốc tế, dù không hiểu sâu về văn hóa Trung Hoa, vẫn có thể cảm nhận vẻ đẹp của tác phẩm.

Việt Nam chúng ta cũng không thiếu chất liệu văn hóa độc đáo để tạo ra những tác phẩm như vậy. Múa dân gian Việt Nam rất phong phú, từ các điệu múa Chăm, múa Tây Nguyên đến các loại hình sân khấu truyền thống như tuồng, chèo, cải lương hay múa rối nước - mỗi loại hình đều chứa đựng những ngôn ngữ thẩm mỹ độc đáo.

Biên đạo múa, NSND Đỗ Hiền từng chia sẻ rằng, múa dân gian Việt Nam là “kho tư liệu sống” phản ánh đời sống văn hóa của nhiều cộng đồng dân tộc. Theo anh, nếu được nghiên cứu và chuyển hóa đúng cách, những chất liệu này hoàn toàn có thể trở thành nền tảng cho các sáng tạo sân khấu mang tầm quốc tế. Thực tế, trong những năm gần đây, chúng ta đã có một số tác phẩm nghệ thuật biểu diễn gây chú ý khi khai thác bản sắc văn hóa dân tộc như các vở múa “Nón,” vở ballet “Hàm Lệ Minh Châu”, “Đông Hồ” và mới đây nhất là vở “Dó”… Tuy nhiên, các vở diễn đương đại mang đậm bản sắc Việt này chỉ diễn một số buổi rồi lại “cất kho”.

Theo các nhà nghiên cứu và nghệ sĩ sân khấu, để tạo ra một tác phẩm nghệ thuật lớn cần hội tụ nhiều yếu tố: cá tính sáng tạo mạnh mẽ, thời gian đầu tư dài hạn và một hệ sinh thái nghệ thuật đa dạng.

Biên đạo múa, NSND Trần Ly Ly cho rằng, nghệ thuật biểu diễn Việt Nam đôi khi vẫn bị ràng buộc bởi tư duy “minh họa văn hóa”. Nhiều vở diễn cố gắng đưa thật nhiều yếu tố dân gian lên sân khấu, nhưng lại thiếu một ý tưởng nghệ thuật đủ mạnh để kết nối chúng thành một tổng thể có chiều sâu. “Truyền thống không phải là thứ để sao chép nguyên xi, mà là nguồn chất liệu để sáng tạo. Khi nghệ sĩ dám nhìn truyền thống bằng góc nhìn mới, lúc đó nghệ thuật mới có thể phát triển”.

Nhưng vấn đề quan trọng được nhiều nghệ sĩ nhắc đến là chúng ta thiếu những dự án đầu tư dài hạn. Trong khi nhiều tác phẩm nghệ thuật ở nước ngoài được phát triển qua nhiều năm nghiên cứu và thử nghiệm, được nhà nước, các quỹ phát triển nghệ thuật đầu tư, nuôi dưỡng thì các dự án nghệ thuật trong nước vẫn trong tình trạng “ăn đong”, làm gấp gáp, vội vàng, lại thiếu sự đầu tư đường dài. Một tác phẩm nghệ thuật lớn không chỉ là thành quả của một cá nhân.

Đằng sau nó thường là cả một hệ sinh thái sáng tạo, bao gồm nhà hát, quỹ hỗ trợ nghệ thuật, hệ thống phê bình và mạng lưới quảng bá quốc tế. Ở những quốc gia có nền nghệ thuật biểu diễn phát triển, nghệ sĩ có thể nhận được sự hỗ trợ để thử nghiệm những dự án dài hạn, thậm chí chấp nhận cả những thất bại trong quá trình sáng tạo.

Việt Nam không thiếu những tài năng, các nghệ sĩ khát khao làm nghề, khát khao cống hiến. Ở lĩnh vực múa, chúng ta có những nghệ sĩ như NSND Trần Ly Ly, NSND Đỗ Hiền, NSƯT Phan Lương, biên đạo múa Vũ Ngọc Khải, biên đạo múa Tuyết Minh… những người đầy khát vọng cống hiến cho nghệ thuật biểu diễn Việt Nam.

“Khổng Tước” đã giúp Dương Lệ Bình trở thành gương mặt tiêu biểu của múa Trung Quốc đương đại, đồng thời đưa hình ảnh văn hóa Vân Nam - Trung Quốc đến với khán giả thế giới. Các nghệ sĩ Việt Nam cũng có khát vọng tạo ra những tác phẩm như vậy. Với kho tàng văn hóa phong phú và lực lượng nghệ sĩ tài năng, điều còn thiếu có lẽ là một tầm nhìn dài hạn và sự kiên trì theo đuổi những chuẩn mực nghệ thuật cao nhất. Và quan trọng hơn nữa là sự đầu tư, quan tâm của nhà nước.

NSND Phan Mạnh Đức - Giám đốc Nhà hát Nhạc vũ kịch, chia sẻ về sự hợp tác công tư trong việc tạo ra những tác phẩm giá trị rằng: “Những vở diễn sẽ có đời sống nếu chúng ta có những chính sách cụ thể, chi tiết hơn về cơ chế, tài chính và cách khai thác sản phẩm khi hợp tác công tư, chúng ta có sự hỗ trợ, đầu tư cho nghệ thuật, nếu có sự đồng bộ hóa đó thì trong tương lai chúng ta sẽ có những tác phẩm có giá trị hơn”.

Hy vọng, với Nghị quyết số 80-NQ/TW “Về phát triển văn hóa Việt Nam”, trong thời gian tới, chúng ta sẽ có những đầu tư đúng mực để nuôi dưỡng và phát triển tài năng, tạo ra những tác phẩm đỉnh cao. Bởi chỉ khi nghệ sĩ được trao cơ hội để thử nghiệm và phát triển, những đỉnh cao của nghệ thuật biểu diễn Việt Nam hoàn toàn có thể xuất hiện. Và khi đó, nghệ thuật biểu diễn của Việt Nam sẽ có cơ hội tạo ra những tác phẩm mang dấu ấn văn hóa Việt Nam nhưng có sức lan tỏa vượt ra ngoài biên giới.