Phê bình điện ảnh - nhìn từ hiện tượng “Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh”
Bộ phim huyền sử - hành động này (đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình) không chỉ được đầu tư với kinh phí khủng (100 tỷ đồng), lớn nhất lịch sử điện ảnh Việt Nam cho đến thời điểm này mà còn quy tụ ê-kíp có nghề, gồm: đạo diễn hành động Johnny Trí Nguyễn; DOP: Nguyễn K’Linh... cùng sự xuất hiện của dàn sao Johnny Trí Nguyễn, Tuấn Trần, Đỗ Hải Yến, Lê Vũ Long, NSND Tự Long, Hứa Vĩ Văn, Quách Ngọc Ngoan...
Tuy nhiên, ngay sau những suất chiếu sớm (từ ngày 25/8) ngoài những lời khen tặng dành cho cảnh đẹp, trang phục, dàn cảnh chiến trận tốt thì phim nhận về làn sóng chê bai trên mạng xã hội cùng doanh thu không như kỳ vọng. Trong nỗ lực cứu nguy, ê-kíp gấp rút dựng lại phim, cắt từ 155 phút xuống còn 135 phút chỉ sau mấy ngày công chiếu. Hiệu ứng khán giả tốt hơn so với bản ban đầu nhưng nguy cơ lỗ vốn vẫn rất cao.
Điều đáng tiếc và cũng là nghịch lý nằm ở chỗ, bộ phim được thảo luận ồn ào trên mạng xã hội, nhưng sự ồn ào đó lại không được chuyển hóa thành lượng vé. Thực tế, phim đã nhận được những ý kiến tâm huyết của các chuyên gia, những người làm chuyên môn. Ví dụ như nhà biên kịch Nguyễn Thị Hồng Ngát nhận định: “Các khâu của phim được đầu tư kỹ như hình ảnh đẹp, trang phục chỉn chu, công phu, âm nhạc hay... Điều đáng tiếc nằm ở khâu kịch bản. Giá như mạch lạc hơn trong bố cục, trình bày câu chuyện thì khán giả đã hiểu về bộ phim hơn. Câu chuyện lịch sử dường như ít được tác giả quan tâm hơn võ thuật”...
Biên kịch Phạm Thanh Hà thì cho rằng, để giải quyết sự thừa thãi, rối rắm, dàn trải trong kịch bản, cần 3 yếu tố: Một biên kịch chuyên nghiệp. Một biên tập cứng, đủ sức mạnh và uy lực để kết nối, kiểm soát được toàn bộ các khâu của kịch bản, của bản dựng phim. Nói đúng ra là có thể tác động, thậm chí tạo áp lực buộc đạo diễn phải lắng nghe. Và, một hội đồng chuyên môn hoạt động độc lập, khách quan tư vấn cho phim.
Nhưng, trong vô vàn những bài review thì giọng điệu tiêu cực vẫn chiếm lượng lớn, khiến những khán giả đang lưỡng lự chẳng muốn đi xem. Thậm chí, nhiều người chưa hề đi xem phim nhưng cũng lao vào chê bai. Chê những điều thuộc nội dung phim hay cách kể chuyện của đạo diễn đã đành..., họ phản ứng cả với những điều nằm ngoài phim như quan điểm của thành viên đoàn phim, việc đổi bản phim, phương thức PR...
Câu chuyện của “Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh” lại khiến chúng ta nhớ tới trường hợp của “Đất rừng phương Nam” (đạo diễn Nguyễn Quang Dũng) năm 2023. Vừa ra rạp, phim đã “điêu đứng” vì hàng loạt bài review phim trên mạng xã hội. Thậm chí, phim đứng trước làn sóng tẩy chay, chỉ trích mạnh mẽ vì những bình luận xoay quanh các chi tiết lịch sử trong phim. Trước áp lực dư luận, nhà sản xuất phim đã tự nguyện xin tạm dừng chiếu để chỉnh sửa phim.
Thẳng thắn mà nói, bộ phim là một tác phẩm nghệ thuật nhưng khi ra rạp thì cũng là một sản phẩm thương mại. Vì vậy, khán giả có quyền khen - chê, quyền bày tỏ nhận định, quan điểm về sản phẩm mà mình vừa bỏ tiền bạc và thời gian để thưởng thức. Một chuyên gia trong lĩnh vực điện ảnh khẳng định, trình độ khán giả ngày càng cao, vì thế, đánh giá của khán giả cũng là một trong những thước đo giá trị của bộ phim và phản ánh thị hiếu công chúng mà nhà sản xuất phim cần đặc biệt lưu ý.
Vì, xét đến cùng, khán giả chính là đối tượng bỏ tiền mua vé xem phim. Điều này không sai ở “Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh”. Đánh giá thẳng thắn của khán giả sau khi xem bản chiếu đầu tiên là động lực để ê-kíp làm phim đổi bản chiếu khác có hiệu ứng khán giả tích cực hơn. Phim “Đất rừng phương Nam” sau khi chỉnh sửa cũng hợp lý hơn.
Bình luận hay là “cuộc chiến”?
Tuy nhiên, từ “Đất rừng phương Nam” và “Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh”... có một thực tế đáng lo ngại, một dự án phim lịch sử ra mắt, ngay lập tức biến thành một cuộc chiến trên mạng xã hội. Không ít bài viết chê bai trên mạng cảm tính, chủ quan nhưng tác động lớn đến doanh thu phim. Công chúng hoang mang, mất phương hướng, dễ dàng bị dẫn dắt bởi tràn ngập những bài viết phê bình phim kiểu này. Còn với người làm phim, nếu không có bản lĩnh thì cũng dễ vì những lời vùi dập mà mất bình tĩnh. Trong bối cảnh các nội dung “review phim”, “phê bình phim” nhan nhản trên mạng xã hội với nội dung cảm tính, dễ dàng thu hút đông đảo công chúng trẻ thì lý luận, phê bình chính thống lại kín tiếng hoặc lọt thỏm giữa một rừng thông tin.
Công tác lý luận, phê bình được ví như cây cầu nối nghệ thuật điện ảnh với công chúng. Những bài phê bình công tâm, khách quan, có chuyên môn sâu không chỉ khiến người làm phim “tâm phục khẩu phục” góp phần định hướng cho sáng tác mà còn xây dựng, nâng cao năng lực cảm thụ, thị hiếu thẩm mĩ cho công chúng.
Vấn đề phê bình điện ảnh “vừa thiếu vừa yếu” tồn tại lâu nay và thường xuyên được đưa ra tại các cuộc tọa đàm, hội thảo chuyên ngành. Các ý kiến đều cho rằng, công tác lý luận, phê bình hiện nay còn xa thực tế, chưa đáp ứng được đời sống điện ảnh đang hết sức sôi động. Phê bình điện ảnh hiện nay chủ yếu đến từ hai nguồn là mạng xã hội và báo chí. Vì đặc thù nên trên báo chí thì nghiêng về phần thông tin hơn là đi sâu vào chuyên môn.
Thực tế hiện nay, chuyên ngành Lý luận, Lịch sử và Phê bình điện ảnh - truyền hình (Khoa Nghệ thuật điện ảnh) của Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội rất ít sinh viên theo học. Cơ hội việc làm ít, thu nhập thấp đã khiến nghề phê bình điện ảnh gần như không còn đất sống. Hiện nay, số người thực sự làm công việc này chỉ đếm trên đầu ngón tay. Sự phát triển của mạng xã hội khiến cho mỗi tài khoản đều có thể trở thành một nhà phê bình. Tâm lý bắt trend, tạo xu hướng hay đơn thuần chỉ muốn chứng minh mình không hề tụt hậu đã khiến những bài review phim bạt ngàn “như nấm sau mưa”.
Song, những bài viết ấy không phải lúc nào cũng đi cùng chiều sâu phân tích và năng lực thẩm định nghệ thuật. Sự lấn át của những nhận xét nhanh, thiên về cảm tính, giải trí hoặc quảng bá đang đặt ra yêu cầu về những bài phê bình điện ảnh có chuyên môn, giúp công chúng không chỉ biết bộ phim hay, dở mà còn hiểu được hạn chế và vị trí của tác phẩm trong đời sống điện ảnh.
Một nguyên nhân nữa khiến phê bình điện ảnh chính thống bị lọt thỏm trên mạng xã hội còn đến từ chính chiến lược truyền thông của bộ phim. Lâu nay, nhiều bộ phim được đầu tư theo công thức phân bổ 5-3-2 (50% cho nội dung, 30% cho truyền thông và 20% cho phát hành). Chính vì kinh phí đầu tư cho truyền thông lớn nên cũng “thiên biến vạn hóa” với đủ “chiêu trò” gây tò mò cho người xem và hàng trăm bài viết trên mạng xã hội. Nâng cao trình độ khán giả cũng là việc làm cần thiết. Khi ấy, công chúng sẽ không dễ bị dẫn dắt, tác động bởi những chiêu trò câu khách đơn thuần.
Đạo diễn Trần Vũ Thủy khẳng định: “Với người làm nghề, một lời chê đúng đôi khi còn quý hơn mười lời khen xã giao. Nhưng, từ chuyện thấy phim chưa hay mà thành phủi sạch công sức của cả ê-kíp, mỉa mai người làm phim hoặc cố lựa câu nào thật sốc để thu hút người đọc thì tôi nghĩ nó không phải đơn giản là review nữa”.
Anh cũng thẳng thắn: “Không có nghĩa làm phim vất vả thì khán giả phải khen. Phim chưa hay thì vẫn là chưa hay. Nhưng, chê một tác phẩm và hạ thấp những người làm ra tác phẩm là hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Điện ảnh muốn đi xa thì cần những khán giả khó tính. Người làm phim cũng cần những lời phản biện thật lòng”.
