Thực tế từ cuộc tọa đàm

Đầy đủ hành lang pháp lý

Nghị quyết về xây dựng và phát triển TP Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới được Bộ Chính trị ban hành ngày 19/5/2026. Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2075 đưa TP Hồ Chí Minh trở thành đô thị toàn cầu, đồng thời xây dựng cơ chế vượt trội để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế của thành phố. Trong nghị quyết, từng cột mốc được xác định rõ mục tiêu. Đến năm 2030 thành phố trở thành đô thị văn minh, hiện đại, năng động, sáng tạo; là trung tâm kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, logistics và hội nhập quốc tế của cả nước, có vị trí nổi trội ở khu vực Đông Nam Á. Đến năm 2045, TP Hồ Chí Minh được định hướng trở thành trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của châu Á; là điểm đến hấp dẫn toàn cầu, có chất lượng cuộc sống cao, hội nhập quốc tế sâu rộng. Hướng đến mốc 100 năm ngày thống nhất đất nước vào năm 2075, TP Hồ Chí Minh được định hướng là đô thị toàn cầu, thông minh, hiện đại, phát triển toàn diện, ngang tầm các đô thị phát triển trên thế giới; tăng trưởng xanh, bền vững và thích ứng tốt với biến đổi khí hậu.

Trong định hướng phát triển đó, văn chương cũng không thể đứng ngoài lề, bởi tác phẩm văn học chính là bản lưu diện mạo của thời đại thông qua ngôn ngữ hấp dẫn và cảm xúc. Tác phẩm văn học khác một báo cáo thống kê, khác một bài sưu tầm lịch sử hoặc một bản ghi chép diễn tiến. Ở một tác phẩm văn học điều quan trọng chính là cảm xúc mang đến cho người đọc và diễn ngôn của tác phẩm văn học luôn có giá trị tư tưởng nhất định trong đời sống xã hội. Chúng ta không chỉ nhắc đến một đô thị với kinh tế phát triển, với khu công nghiệp, hay các thành tựu đạt được, bởi để có những điều đó, phải do chính những con người ở đô thị này tạo nên. Và văn chương từ bấy lâu nay, vốn dĩ đã mang một sứ mệnh nói về thân phận của con người, như chính lời nhà văn Bích Ngân - Chủ tịch Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh chia sẻ trong buổi tọa đàm.

TP Hồ Chí Minh hôm nay đang sở hữu những mạch nguồn đa dạng. Đó là sự đĩnh đạc, sắc nét và tinh tế của vùng văn hóa làng nghề Bình Dương. Hay nét trầm lắng, sâu sắc, giàu sức lan tỏa của không gian biển và tâm linh Bà Rịa - Vũng Tàu. Và năng lực kết nối nhạy bén, giàu sáng tạo mang tầm vóc quốc tế của đô thị TP Hồ Chí Minh cốt lõi. Sự giao thoa ấy hình thành một hệ sinh thái sáng tạo đa diện, mở ra kho chất liệu dồi dào cho các nhà văn trong hành trình phản ánh và kiến tạo đời sống. Đồng thời cũng mở rộng về biên độ tư tưởng và trải nghiệm xã hội. Chính vì vậy, tọa đàm lần này không chỉ là câu chuyện nghề nghiệp, mà còn phản ánh khát vọng kiến tạo một không gian văn hóa - xã hội giàu bản sắc, nơi mỗi người cầm bút góp phần kể lại diện mạo mới của một "đô thị quốc tế" đang hình thành.

Nghị định 360 của Chính phủ "Quy định về khuyến khích phát triển văn học" chính thức có hiệu lực từ giữa tháng 2/2026, được xem là bệ phóng quan trọng. Lần đầu tiên, các hoạt động từ sáng tác, hỗ trợ kinh phí đến quảng bá văn học được cụ thể hóa bằng hành lang pháp lý rõ ràng, thuyết phục. Cùng với Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, văn học được xác lập là một lĩnh vực trọng yếu trong đời sống xã hội. Tuy nhiên, hành lang pháp lý như bệ phóng, còn tác phẩm có thể bay xa đến đâu cũng phụ thuộc vào nội lực và bản lĩnh người viết.

Để thở những nhịp thở của thời đại

Trong lần ngồi nói chuyện cùng các nhà văn về dự một sự kiện của Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh, chính chúng tôi cũng đau đáu đi tìm những tác phẩm hay viết về chủ đề "đô thị". Thú thực, rất nhiều tác phẩm viết về cuộc sống đô thị hôm nay, nhưng để thoát lên, bứt phá và gây dấu ấn mạnh mẽ, tạo tiếng vang thì vẫn chưa có. Đôi khi câu chuyện cơm áo gạo tiền của nhọc nhằn mưu sinh, khiến thế hệ trẻ hôm nay ít sống trọn vẹn với văn chương. Với thế hệ viết trẻ từ 8X đến 2K của TP Hồ Chí Minh là câu chuyện phải "sống được" rồi mới viết.

Dẫu ít nhưng một số tác giả trẻ đã bắt đầu dấn thân vào đề tài "đô thị". Sau mùa đại dịch COVID-19, nhà văn trẻ Huỳnh Trọng Khang cho ra đời tác phẩm "Bể trăng côi". Mượn chuyện nhà sư trẻ rời nơi tu tập đi tìm Sa Mạo Sơn và gặp trận đại dịch với những câu chuyện xảy khiến người đọc thấy rõ xã hội hiện thời ngay trên trang văn. Những gian hàng bằng dây thể như những cuộc giao hàng không tiếp xúc mùa dịch; tờ giấy thông chốt có thể ví von như chính cuốn sổ thông hành thầy Huyền Trang trình ra khi đi các nước... Truyện dài “Bể trăng côi” với các nhân vật xưa - nay, xấu - đẹp, thiện - ác, đang trầm mình giữa bể đời gieo neo đầy biến cố, giữa cơn đại dịch khoét sâu vào bản ngã chính mình, giữa cuộc tao tác vì lẽ sống còn, lặng im chấp nhận hay vẫy vùng bứt thoát, tất thảy đều đang xoay vần bản chất con người của hiện hữu thời cuộc. Đấy chính là con người trong một siêu đô thị.

Hay như chất "đô thị quốc tế" hiếm hoi mà tôi đọc được chính là trong tập truyện "Ba người trẻ ở quán rượu mang tên nghiệp chướng", một không gian đô thị sầm uất với những thị dân, pha lẫn lưu dân tứ chiếng và những người nước ngoài đến đây sinh sống. Không gian mở rộng nhưng kỳ thực lại như chiếc lồng nhốt những người trẻ trong một thành phố hào nhoáng. Ở đó người trẻ của đô thị quốc tế nói tiếng Anh, làm công ty đa quốc gia, nhưng sau tất cả họ chỉ còn lại nỗi cô đơn, lạc lõng và sự khủng hoảng tinh thần trong buổi giao thời của hội nhập. Cũng trong guồng quay công nghiệp ấy, "đô thị quốc tế" cũng hiện lên đầy chênh vênh trong "Gương mặt bán dạo" của Trần Minh Hợp. Nhưng liệu đô thị quốc tế chỉ những diện mạo tròng trành thế sao? Cần thêm những tác phẩm văn chương hướng về một đô thị quốc tế đáng sống với những thân phận thay đổi tích cực. Đó mới là thông điệp cần thiết cho giai đoạn hội nhập toàn cầu. Đâu đó trong xã hội, có người ở lại nhưng vẫn có những người kiêu hãnh tiến về phía trước. Nhất là những người trẻ vốn có nền tảng tri thức tốt và dễ dàng hòa nhập trong kỷ nguyên số.

Thậm chí tính quốc tế còn thể hiện rõ trên tâm thế chuyển ngữ chủ động của một số tác giả. Nhà văn Trầm Hương vừa phát hành tập trường ca song ngữ Việt - Anh "Hoa của nước". Năm 2023, tác giả trẻ Minh Anh, 16 tuổi, giành giải A Giải thưởng Văn học nghệ thuật Việt Nam với tập thơ song ngữ ''Một ngày từ bên trong''. Hoặc áp dụng công nghệ số, các tác giả ở TP Hồ Chí Minh đang mạnh dạn sử dụng mạng xã hội như kênh quảng bá tác phẩm, chuyển định dạng tác phẩm từ bản giấy sang sách điện tử, sách nói…

Ngoài sự ứng biến và dấn thân quyết liệt của chính mình thì người viết cũng cần sự trợ lực từ bên ngoài như hội, cơ quan, ban ngành hữu trách để những tác phẩm được "thở những nhịp thở thời đại" và lan tỏa đến công chúng. Từ tọa đàm đến thực tiễn, rõ ràng để có được diện mạo văn chương xứng tầm đô thị quốc tế thì TP Hồ Chí Minh cần chung lòng, hiệp sức trên bình diện tổng lực từ hôm nay.