Kỳ bí chuyện đi xin nhánh đền…
Từ Phố Ràng (xã Bảo Yên, tỉnh Lào Cai), vượt qua cung đường 279 uốn lượn quanh dòng sông Chảy trong xanh và những triền núi trùng điệp, chúng tôi đặt chân đến xứ sở Nghĩa Đô, một thung lũng rộng lớn, bằng phẳng bên dòng Nặm Luông hiền hòa. Chuyện kể của Nghệ nhân Ưu tú Ma Thanh Sợi cùng những tư liệu được ông dày công ghi chép lại đã đưa chúng tôi hòa mình vào không gian, thời gian tâm linh để tìm về ngọn nguồn hình thành và bảo tồn những giá trị văn hoá của ngôi đền.
Đền Nghĩa Đô được xây dựng ở bản Nà Đình, xã Nghĩa Đô (Lào Cai). Ngôi đền gắn liền với chiến công của hai anh em Chúa Bầu Vũ Văn Uyên và Vũ Văn Mật trong thời kỳ khai phá, dựng thành lũy, đánh đuổi giặc ngoại xâm trên dải đất Bảo Yên (Lào Cai). Tại vùng đất Mường Kuông (Nghĩa Đô ngày nay), các Chúa Bầu đã cho xây dựng tuyến phòng thủ bảo vệ thành Nghị Lang từ xa.
Khi các Chúa Bầu rút đi, một thời gian sau đó, các cuộc nội chiến diễn ra khiến cho nhân dân triền miên trong loạn lạc, ly tán. Chính vì thế, người dân Mường Khuông (tên gọi cổ xưa của Nghĩa Đô) mong muốn tìm kiếm một vị thần để lập đền thờ cúng. Khi ấy, các bậc bô lão trong các bản làng Nghĩa Đô đã thống nhất đi xin nhánh đền từ Xùng Đô (Trung Đô, Bắc Hà, Lào Cai) về thờ. Nghệ nhân Ưu tú Ma Thanh Sợi kể rằng: “Đền Nghĩa Đô là một ngôi đền linh thiêng và lâu đời. Quá trình đi xin nhánh đền, dựng đền là một hành trình gian nan, vất vả và nhuốm màu sắc tâm linh. Ngôi đền là tâm nguyện và ước mong của đồng bào Nghĩa Đô để có được điểm tựa tâm linh và cuộc sống ấm no, hạnh phúc”.
Chuyện kể rằng, hành trình đi xin nhánh đền ở Trung Đô (Bắc Hà) về Mường Khuông rất gian nan và phải trải qua bốn chuyến đi, kéo dài nhiều năm. Chuyến thứ nhất, ba ông Hoàng Văn Tếp, ông Lương Văn Thỏi, ông Cổ Văn Nhập đi vào khoảng tháng hai năm Đinh Mùi (1847). Khi đến bản làng Xùng Đô, họ vào đền thắp hương, cầu chúa. Xùng Đô ra điều kiện là người Mường Khuông phải kết nghĩa làm em người Xùng Đô, đến ngày 14/7 âm lịch trong ba năm phải có người đại diện mang hiện vật lên cùng bản Xùng Đô vào tế lễ đền.
Chuyến thứ hai, đi vào ngày 10/7 năm Đinh Mùi (1847), đoàn ba ông lại mang lễ vật đi lên Xùng Đô. Nhưng chuyến đi này không thành, dọc đường, ông Cổ Văn Nhập bị ốm nặng và qua đời, đoàn phải trở về. Chuyến thứ ba, vào tháng Giêng năm Mậu Thân (1848), người Xùng Đô trả lời “như thế là Đức Chúa có điều gì không ưng, phải chờ mãn tang”. Vì thế, dẫn đến chuyến đi thứ tư vào ngày 10/7 năm Kỷ Dậu (1849), lễ vật được dâng cúng tại đền Xùng Đô đúng vào ngày 14/7. Năm ấy Xùng Đô tổ chức hội tế đền. Kết quả là Xùng Đô đã đồng ý chia đền cho Mường Khuông. Khi xong tiệc lễ, Xùng Đô giao cho đoàn một cái chuông đồng nhỏ, 1 cái lọ cắm nhang và 3 chân que hương, 1 tờ có chữ nho bằng giấy bản, 2 lá cờ xí khổ rộng 1,1x1,2 m, 2 cái mác cắm vào đầu cán cờ, hai bộ đồ tế.
Đoàn đi xin nhánh đền về đến bản Nặm Cằm bắt tay ngay vào việc chọn vị trí đất để đặt các vật thiêng và khởi dựng ngôi đền. Họ đem chuông, lư đặt vào một gốc cây chò nâu cổ thụ, cao đến ba chục sải, dưới gốc có bãi bằng phẳng rộng gần nửa mẫu, cách cánh đồng tầm hai trăm sải tay. Đêm hôm ấy cả mường không có tiếng gà gáy sáng, đêm hôm sau vừa xẩm tối, hươu nai kêu khàn tiếng. Sau một vài lần đổi vị trí đặt vật thiêng như ở gốc cây phay vạng đằng sau nhà ông Thỏi gần bản Pồng Phấn, đến cây trám cổ thụ có cây đa quấn xung quanh núi Pú Thấn sau cánh đồng Nà Mường rồi lại sang Pú Uốt đều xảy ra sự lạ, khiến lòng người bất ổn, tức là không chọn được vị trí đắc địa.
Đến năm Canh Tuất (1850), hiện tượng lạ lại xảy ra, hươu nai kêu cả ngày, gà im bặt tiếng gáy, người dân đi đâu đều gặp điều gở. Ông Ma Văn Tiểng, trưởng tộc họ Ma phân tích: “Bản Xùng Đô ở phía mặt trời lặn, các nơi định đặt đền trước đều ở phía mặt trời lặn, có nghĩa là Mường Khuông chưa muốn lập đền, Chúa không ưng là phải, nên chuyển sang mạn núi phía mặt trời mọc Chúa chắc ưng ngay, các ông thử đem đặt ở gốc cây trám lớn sườn núi Pú Chè xem, chắc chắn là được”. Nghe lời phân tích của ông trưởng họ Ma, sau những nghi thức tâm linh, dân bản Mường Khuông đã chọn được vị trí dựng đền đắc địa dưới chân núi Pú Chè, hướng nhìn thẳng ra dòng suối Nặm Luông hiền hòa.
…Đến điểm tựa tâm linh thiêng liêng
Trải qua thời gian, ngôi đền Nghĩa Đô xưa chỉ còn nền móng trên đồi măng vầu um tùm, rậm rạp. Đến năm 2016, đền Nghĩa Đô được khởi công phục dựng khang trang tại vị trí núi Pú Chè (địa điểm cũ), ở một địa thế cao, thoáng, sơn thủy hữu tình, lưng đền tựa núi, hướng Tây, nhìn ra dòng Nặm Luông. Ngôi đền Nghĩa Đô thờ các vị nhân thần. Người thứ nhất là Vũ Văn Mật (nhân dân gọi là đức Chúa); người thứ hai là Vũ Văn Uyên (nhân dân gọi là đức Tả); người thứ ba là vị tướng người Tày bản Liền có tên là Hoàng Vẩn Thùng (nhân dân gọi là đức chúa Hữu); người cuối cùng được thờ đó là người cai quản đền (nhân dân gọi là nàng Công Nương).
Phong tục truyền thống trong lễ hội đền Nghĩa Đô.
Lễ hội chính của đền Nghĩa Đô được tổ chức vào ngày 14/7 âm lịch hằng năm. Vào ngày lễ, đồng bào Nghĩa Đô chuẩn bị, lựa chọn đồ lễ từ trước đó. Lễ vật bao gồm con trâu 3 năm tuổi, gà, rượu, gạo… Theo truyền thống, trong ngày lễ, nhà đền phải tiến hành các nghi lễ quan trọng, không thể thiếu như lễ xin mổ trâu, lễ rước kiệu trâu vào đền, lễ tế trâu xin phép được làm thịt chín, lễ dâng hương. Ngày 23/12/2016, đền Nghĩa Đô chính thức được UBND tỉnh Lào Cai xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh.
Ông Trần Quốc Toản - Phó Chủ tịch UBND xã Nghĩa Đô cho biết: “Đền Nghĩa Đô là nơi giáo dục lý tưởng cách mạng, giáo dục lòng yêu nước cho thế hệ trẻ. Ngôi đền cũng hội tụ những giá trị văn hóa tâm linh, đó là các phong tục thờ, cúng lễ cổ truyền, niềm tin vào các bậc anh hùng, các bậc nhân thần đã che chở, bảo vệ quê hương, làng bản, con người. Đền Nghĩa Đô là địa chỉ, là điểm nhấn tâm linh trong hành trình khám phá những nét độc đáo của du lịch cộng đồng Nghĩa Đô”.
Từ bao đời nay, dưới chân núi Khau Rịa cao sừng sững, ngôi đền Nghĩa Đô trải qua bao thăng trầm của lịch sử để hôm nay vẫn luôn là điểm tựa tâm linh của đồng bào Tày và cư dân. Tín ngưỡng thờ Chúa Bầu đã có sức sống trường tồn trong đời sống văn hóa, tinh thần nơi đây. Ngôi đền không chỉ là không gian thực hành tín ngưỡng tâm linh mà còn là nơi thiêng liêng để đồng bào Nghĩa Đô gửi gắm khát vọng và ước mơ cao đẹp về cuộc sống bình yên, ấm no và hạnh phúc.
