Sáng mãi tên người nữ anh hùng
Nữ anh hùng Nguyễn Thị Lợi sinh năm 1911 quê ở Châu Đốc, tỉnh An Giang. Chị lấy chồng quê ở tỉnh Hưng Yên, vào Châu Đốc lập nghiệp, theo chồng ra Bắc. Sinh sống ở quê chồng được một thời gian, chị đưa con trai trở về quê. Trên đường đi, đạn pháo của thực dân Pháp giết chết đứa con trai nhỏ ngay trên tay chị. Quá buồn đau mất mát, chị không thể tiếp tục vào Nam mà dừng chân tại Thanh Hóa và được gia đình đồng chí Hoàng Đạo - Trưởng ty Công an Thanh Hóa, Tổ trưởng Tổ điệp báo A13 cưu mang rồi tham gia hoạt động cách mạng dưới sự chỉ huy trực tiếp của các đồng chí: Hoàng Đạo (mật danh A13), Nguyễn Kim Sơn (mật danh A14), Chu Duy Kính (mật danh A15). Chị Nguyễn Thị Lợi được mang mật danh A16. Bằng nghiệp vụ bí mật, ta đã đưa được đồng chí Hoàng Đạo luồn sâu vào hàng ngũ của địch, lên đến chức Quốc vụ khanh của chính phủ bù nhìn Bảo Đại.
Chớp thời cơ quân Pháp sử dụng thông báo hạm Amyot D’Inville đang trên đường từ Sài Gòn ra Hà Nội sẽ ghé Thanh Hóa, A13 quyết định đánh bom chiến hạm nhằm tiêu diệt sinh lực địch. Người được giao nhiệm vụ đặc biệt quan trọng không ai khác chính là nữ điệp báo Nguyễn Thị Lợi đóng vai là phu nhân Quốc vụ khanh Hoàng Đạo.
Ngày 26/9/1950, thực dân Pháp cho chiến hạm Amyot D’Inville, một trong những thông báo hạm lớn nhất của Pháp ở khu vực Thái Bình Dương đến bãi biển Sầm Sơn để đón “phu nhân Quốc vụ khanh”. Theo kế hoạch, chị Nguyễn Thị Lợi trong vai vợ Quốc vụ khanh cùng Quốc vụ khanh Hoàng Đạo đi tiễn, Kim Sơn trong vai phiên dịch, Chu Duy Kính trong vai người ở, xách hành lý cho “phu nhân” lên một chiếc thuyền nhỏ cập chiến hạm. Quốc vụ khanh Hoàng Đạo cùng phiên dịch Kim Sơn dìu “phu nhân” lên boong tàu vì bị say sóng. Tổ điệp báo được thuyền trưởng ân cần tiếp đón và bố trí một căn phòng khang trang cho “phu nhân” Hoàng Đạo. Sau nghi thức chào hỏi, Hoàng Đạo xin phép chỉ huy chiến hạm để “vợ” vào phòng nghỉ ngơi. Chu Duy Kính xách va ly chứa 30kg thuốc nổ cùng “bà Hoàng Đạo” vào phòng, rồi ba người xuống thuyền vào bờ.
Khi lên bờ an toàn, hướng ra phía biển, tổ điệp báo chứng kiến một ngọn lửa từ chiến hạm bùng lên, kèm theo đó là tiếng nổ vang dội làm rung chuyển cả một vùng biển. Thông báo hạm Amyot D’Inville nổ tung, chìm xuống đáy biển cùng 200 sĩ quan, binh lính Pháp, tay sai và hàng trăm tấn vũ khí, quân trang đã bị vùi sâu dưới đáy biển Sầm Sơn. Nữ điệp báo A16 Nguyễn Thị Lợi đã hy sinh thân mình, hòa vào làn nước biển sâu để làm nên chiến thắng vang dội.
Ghi nhận công lao to lớn đó, năm 1951, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã truy tặng điệp báo A16 Huân chương Quân công hạng Ba. Ngày 3/8/1995, Chủ tịch nước ký truy tặng nữ điệp viên Nguyễn Thị Lợi danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Tượng anh hùng Nguyễn Thị Lợi được dựng trang trọng trong khuôn viên trụ sở Công an tỉnh Thanh Hóa. Tại bãi biển Sầm Sơn, công trình vườn hoa và tượng đài nữ Anh hùng liệt sĩ Nguyễn Thị Lợi được khánh thành vào năm 2017. Tên chị cũng được đặt cho một trường trung học phổ thông và một con đường ở phố biển Sầm Sơn.
Lan tỏa chiến công qua các tác phẩm văn học nghệ thuật
Chiến công của Tổ điệp báo A13 và sự hy sinh anh dũng của nữ điệp báo Nguyễn Thị Lợi đã gây xúc động mạnh trong nhân dân và cán bộ chiến sĩ trong lực lượng Công an. Ngay sau sự kiện đó, nhà văn Nguyễn Đình Lạp (1913-1952) đã trở thành nhà văn Việt Nam đầu tiên sáng tác truyện vừa “Chiếc va ly” lấy cảm hứng từ chiến công của Tổ điệp báo A13 và hình tượng nữ điệp báo anh hùng.
Nhà văn Nguyễn Đình Lạp là một cây bút xuất hiện từ trước Cách mạng tháng Tám, tích cực tham gia hoạt động cách mạng, nhiều lần bị truy lùng và phải ẩn trốn ở nhiều nơi. Sau Cách mạng tháng Tám, tham gia đoàn văn nghệ Nam tiến, nhập ngũ, chiến đấu rồi được điều động làm công tác văn nghệ trong lòng Hà Nội tạm chiếm. Năm 1951, nhà văn Nguyễn Đình Lạp được điều về mặt trận Hà Nội để viết về con người Hà Nội trong kháng chiến. Sau đó, ông chuyển sang Ty Công an Hà Nội và viết một số điển hình của Công an Hà Nội, trong đó có cuốn truyện “Chiếc va ly” được Ty Công an Hà Nội in ấn khoảng đầu năm 1952. Nhà văn Nguyễn Đình Lạp qua đời khi mới 39 tuổi, lại do hoàn cảnh chiến tranh loạn lạc nên nên nhiều tác phẩm của ông đã bị thất lạc, trong đó có cuốn truyện “Chiếc va ly”. Trong quá trình đi tìm lại những tác phẩm đã thất lạc của chồng, bà Bạch Liên - vợ của nhà văn Nguyễn Đình Lạp đã may mắn tìm được manh mối khi có một bản thảo được Bảo tàng CAND lưu giữ. Nhờ đó, tác phẩm “Chiếc va ly” đã được in trong tập Nguyễn Đình Lạp, tác phẩm ra mắt bạn đọc năm 2003 (NXB Văn hóa - Thông tin) và “Tuyển tập Nguyễn Đình Lạp” năm 2016 do NXB Công an nhân dân ấn hành.
Sau này, một số nhà văn tiêu biểu của lực lượng Công an đã lấy cảm hứng và tư liệu từ chiến công của Tổ điệp báo A13 và Anh hùng Nguyễn Thị Lợi để đưa vào sáng tác của mình như nhà văn Lê Tri Kỷ với tiểu thuyết “Câu lạc bộ chính khách”; nhà văn Văn Phan với tiểu thuyết “Tiếng nổ trên chiến hạm Amyot D’Inville”…
Với tiểu thuyết “Tiếng nổ trên chiến hạm Amyot D’Inville”, nhà văn Văn Phan đã làm sống lại một sự kiện, thuật lại chân thực một chiến công và cuộc đời người nữ chiến sĩ điệp báo anh hùng thông qua ngôn ngữ văn học. Tiểu thuyết “Tiếng nổ trên chiến hạm Amyot D’Inville” của nhà văn Văn Phan đã được đông đảo bạn đọc trong lực lượng Công an nhân dân đón nhận nồng nhiệt. Tác phẩm cũng được trao giải thưởng của Ban Văn học Quốc phòng - An ninh, Hội Nhà văn Việt Nam (năm 1995); Giải thưởng Văn học về đề tài “Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống” (giai đoạn 1995-2005) do Bộ Công an và Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức. Ngoài văn học, chiến công của Tổ điệp báo A13 và nhân vật nữ Anh hùng Nguyễn Thị Lợi đã được xây dựng thành kịch bản phim truyền hình dài 30 tập có tên “Chiến hạm nổ tung” của nhà văn Nguyễn Xuân Hải được chuyển thể từ tiểu thuyết “Câu lạc bộ chính khách” của nhà văn Lê Tri Kỷ.
Đại tá, nhà văn, nhà biên kịch Nguyễn Xuân Hải - tác giả kịch bản phim “Chiến hạm nổ tung” chia sẻ: “Đã có nhiều nhà văn viết về sự kiện này, nhưng không có cuốn nào vượt qua “Câu lạc bộ chính khách” của nhà văn Lê Tri Kỷ về tính chân thực và độ hấp dẫn. Bởi vì nhà văn Lê Tri Kỷ đã dành thời gian 30 năm trong sự nghiệp của mình để tìm hiểu, nghiên cứu và tiếp xúc với các nhân vật có thật trong tổ điệp báo A13. Trong quá trình chuyển thể tiểu thuyết “Câu lạc bộ chính khách” thành kịch bản, tôi đã hư cấu thêm một số nhân vật phụ để làm nổi bật nhân vật chính, nhưng vẫn bám theo trục chính của cuốn tiểu thuyết…”.
Chiến công đánh đắm thông báo hạm Amyot D’Inville tại biển Sầm Sơn, Thanh Hóa của tổ điệp báo A13 trong lòng địch không chỉ là một mốc son trong lịch sử của lực lượng Công an mà còn đánh dấu trình độ nghiệp vụ xuất sắc của ngành điệp báo Việt Nam. Không chỉ thế, chiến công này còn trở thành nguồn cảm hứng để các văn nghệ sĩ sáng tác nên những tác phẩm nghệ thuật có sức lan tỏa, ghi dấu ấn trong lòng công chúng.
