Nhà văn Nguyễn Trọng Tân trước hết là một người lính, một cựu chiến binh từng có những năm tháng cầm súng chiến đấu ở chiến trường miền Nam sôi động. Tôi gặp và thân với nhà văn Nguyễn Trọng Tân từ cái thuở anh mới gia nhập làng báo chừng giữa thập niên 80 (thế kỷ 20). Lại có thời gia đình anh dọn về ở quê tôi, làng Kim Liên (nay là phường Kim Hoa, Hà Nội) nên càng có phần gần gũi. Cho dù sau đó, nhà văn đã phải dịch chuyển chỗ ở tới mươi lần nhưng tôi đều có dịp lui tới. Chính vì thế, tôi thường xuyên được đọc những tác phẩm văn học của anh mỗi khi xuất hiện trên báo chí hay xuất bản thành sách.
Nhất là từ cái đận nhà văn Nguyễn Trọng Tân sớm nổi tiếng với truyện ngắn "Trang gia phả viết bằng vôi" vào đầu thập niên 90; tôi càng chú ý đọc văn anh. Nhà văn có lần tâm sự với tôi khi cảm hứng ập đến là ngồi viết. Dường như Nguyễn Trọng Tân làm chủ ngòi bút của mình bởi những ý đồ sáng tác đã được nghiền ngẫm trong một thời gian dài. Bởi lẽ nền tảng đời sống hiện thực, những phận đời cùng những câu chuyện mà tác giả đã chiêm nghiệm, đồng hành đã tạo nên mạch văn sinh động cuốn hút. Ấn tượng của truyện ngắn "Trang gia phả viết bằng vôi" gây ấn tượng mạnh trên diễn đàn văn chương và bạn đọc cũng từ cách viết từ những quan sát kỹ lưỡng tinh tế đó.
Cái đinh của những tác phẩm văn học chính là nhân vật sống động và điển hình cho một thời đoạn xã hội. Đây là điểm mạnh của Nguyễn Trọng Tân đã được khẳng định, dù nhân vật của anh vào thời nào, hậu chiến, dã sử, hay huyền thoại đều được xây dựng trên thi pháp này. Đầu tiên phải kể đến nhân vật Xuấn (Trần Văn Xuấn) trong truyện ngắn "Trang gia phả viết bằng vôi", được coi là "mẫu" đặc sắc của nhà văn Nguyễn Trọng Tân. Cùng với hình tượng Xuấn, nhà văn Nguyễn Trọng Tân trong những tập truyện ngắn của mình luôn để lại những thân phận người có nét khắc họa rất độc đáo. Đó là những số phận cùng cực trong xã hội, nhân vật đầy thiệt thòi, tật nguyền, bị hắt hủi xô đẩy, bèo bọt trong cuộc đời nhưng vẫn nuôi dưỡng những căn tính lành, mầm thiện trong nhân cách.
Bạn đọc đã từng bồi hồi với những nhân vật trong những truyện ngắn khác của Nguyễn Trọng Tân như "Công ty điếu văn", "Chuyện làng Phù" hay "Vật hy sinh của dòng họ"; "Tháng năm nghiệt ngã", "Tiến sĩ vinh quy"… Có thể nói những nhân vật mang tính khác biệt, qua hàng chục truyện ngắn đã in, khẳng định văn phong độc đáo của nhà văn Nguyễn Trọng Tân. Đó là dấu ấn của mười năm trăn trở với sự nghiệp (1986-1996) văn chương mà nhà văn đã thành tựu (4 tập truyện ngắn, 3 tiểu thuyết, và 2 tập bút ký).
Một số tác phẩm của nhà văn Nguyễn Trọng Tân.
Sau khi về hưu và tạm nghỉ làm báo (2011), Nguyễn Trọng Tân lại "lên đồng" lần nữa với nghiệp văn. Trong thời gian 2014 - 2016, xuyên qua hai mùa nóng nhất thế kỷ, Nguyễn Trọng Tân ngồi lỳ viết văn. Cái đam mê làm báo, thích di chuyển đôi khi vẫn hành hạ anh. Có thời điểm không chịu được anh lại "ba lô" lên vai đi thực tế, đi trại viết... Đoạn giải lao giữa trang văn, anh viết ký, làm vè và cả làm thơ. Đúng ngày sinh nhật lần thứ 67 (2016) anh hoàn thành cuốn tiểu thuyết mang cái tên khá ấn tượng "Thư về quá khứ" dày hơn 700 trang cùng tập bút ký "Những hình bóng thân quen" dày hơn 200 trang. Cả hai cuốn đều xuất bản trong tháng 9 năm 2016 như một tấm lòng tri ân với quê hương.
Anh cho biết đã ấp ủ cuốn tiểu thuyết này từ 18 năm qua. Với cấu trúc là những bức thư được viết qua tâm thức của một người con quê hương. Đó là bức tranh với những gam màu tương phản tạo nên một không khí sôi động và kỳ thú. Giọng văn đầy sức thuyết phục của nhà văn Nguyễn Trọng Tân tạo nên sức thu hút bởi anh đã dựng lên được hiện thực cuộc sống, chiến đấu, lao động bi hùng mà rực rỡ của những người con sinh ra và lớn lên cống hiến tình yêu cho tổ quốc ngay trên chính mảnh đất này. Thông qua dòng ý thức của nhân vật chính, tác giả đã vẽ lên cuộc sống thực đầy sinh động, khí phách anh hùng, sự hy sinh lớn lao và cả nỗi gian truân, vui buồn, may rủi của người lính trong những năm tháng chiến tranh. Với "Thư về quá khứ" anh nói coi như anh trả được món nợ tri ân với quê hương làng Phù yêu dấu.
Có lần, nhà văn Nguyễn Trọng Tân còn bộc bạch thêm về cường độ làm việc của anh ở giai đoạn 2016 tới 2025 thật "khủng". Có thể nói đây là những kỷ lục bất ngờ ở tuổi U80, khi anh cho in tới 10 đầu sách, gồm tiểu thuyết, truyện ngắn, bút ký, chân dung văn học đặc biệt trong đó có 7 tiểu thuyết. Tính ra mỗi năm một cuốn.
Tính tới nay, nhà văn Nguyễn Trọng Tân đã xuất bản 23 tác phẩm gồm tiểu thuyết; truyện ngắn; bút ký, phóng sự. Giải thưởng văn học: Giải thưởng của Ủy ban toàn quốc liên hiệp các hội VHNT Việt nam năm 1996, cho tập truyện ngắn "Đò chiều"; Giải thưởng Quốc tế Sông Mê Kông cho tập bút ký "Ký ức không yên" năm 2014; Giải nhì của Hội Nhà văn Việt Nam cho tiểu thuyết "Thư về quá khứ, năm 2017; Giải Nhất của Viện Văn hóa và Ngôn ngữ Phương Đông cho hai tác phẩm "Thư về quá khứ" và "Thiên thu huyết lệ" năm 2024 với lời đánh giá: "Gợi mở cách nhìn mới về lịch sử và nhân vật có công với nước, đóng góp cho đổi mới thể loại". Một phần của chương "Cuộc chiến đòi đất" trong tiểu thuyết "Thiên thu huyết lệ" được đưa vào sách giáo khoa bộ mới dạy cho học sinh chuyên Ngữ văn lớp 12; Giải ba của Bộ Quốc phòng cho tiểu thuyết "Khúc ca người lính", năm 2024 và Giải nhì (không có giải nhất) cho tiểu thuyết "Phù sa máu" trong cuộc thi tiểu thuyết năm 2025, do Thời báo Văn học tổ chức. Trong số các tiểu thuyết gần đây, "Phù sa máu" của nhà văn Nguyễn Trọng Tân được bạn đọc đánh giá là kết cấu lạ, không giống với thủ pháp tiểu thuyết thông thường.
Nhìn lại mình sau cuộc "maraton" văn chương, nhà văn tâm sự về những nhân vật giàu sắc thái và phong phú của mình rằng: "Hệ thống nhân vật dường như lúc nào cũng có sẵn, là những người tôi đã từng gặp, từng sống cùng, có tính cách riêng. Tôi đặt họ vào tác phẩm trao cho vai diễn, phẩm hạnh". Bạn đọc thấy rõ nhà văn sử dụng ngôn ngữ đậm sắc thái của người vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng và trung du Bắc Bộ. Và trong hầu hết các truyện ngắn, tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Trọng Tân, bạn đọc đều thấp thoáng bóng dáng ngôi làng Phù Phong. Hơn nữa, làng Phù của nhà văn Nguyễn Trọng Tân có thời còn mang tên Kẻ Gió; khi dân làng dàn ra sông bãi sông giữa mênh mang sóng gió. Một ngôi làng có lịch sử ngàn năm nơi ngã ba dòng nước thượng nguồn. Nó như cái cuống rốn, là nguồn cội, ký ức lịch sử, tâm linh.
Mới đây, nhà văn Nguyễn Trọng Tân hồ hởi tâm tình rằng, năm 2026 sẽ bắt tay viết cuốn "Mai này ai nhớ đến ai" một dạng tự truyện. Tác phẩm được viết theo thủ pháp tùy bút, bút ký để làm cho nội dung mềm mại đi, vui hơn nhưng không ảnh hưởng đến tính chân thật của sự kiện. Trong cuốn này nhà văn kể lại những năm tháng tham gia quân đội, những năm chiến đấu ở chiến trường miền Nam. Đặc biệt, nhà văn còn kể về chặng đường làm báo và những chuyện hậu trường nhà văn; Bởi nhà văn Nguyễn Trọng Tân đã hơn 20 năm công tác ở Hội Nhà văn Việt Nam, trực tiếp với mảng sôi động nhất của Hội là Tổ chức sáng tác. Trong cuốn "Mai này ai nhớ đến ai" có nhiều chuyện lần đầu nhà văn sẽ kể lại, ắt sẽ tạo được sự thú vị với đúng văn phong Nguyễn Trọng Tân, hóm hỉnh, sống động và bất ngờ.
