Thời gian uốn cong và những vết nhăn của ký ức
Thơ ca đương đại Việt Nam đang từng bước bắt nhịp với phát hiện này. Sự uốn cong của không thời gian, hiện tượng vướng víu lượng tử, và định luật entropy đã tìm thấy những tiếng vọng sâu sắc trong thơ hôm nay.
Thuyết tương đối rộng của Einstein chỉ ra rằng không thời gian không phẳng. Khối lượng và năng lượng làm uốn cong cấu trúc của nó, tạo ra những vết lõm và những đường cong. Một vật thể nặng như mặt trời khiến cho ánh sáng phải đi theo một quỹ đạo cong khi đi ngang qua nó. Trong thơ, ký ức và nỗi đau cũng có sức nặng tương tự, chúng bẻ gãy những trật tự thời gian thông thường và tạo ra những vùng không thời gian riêng biệt, nơi quá khứ và hiện tại va chạm vào nhau.
Nguyễn Đức Tùng viết trong bài "Đêm ngủ trong chùa":
Đôi khi con biết mẹ nằm trong đất
Lặng im như hòn đá
Đôi khi con biết không phải thế
Đôi khi con biết mẹ về
Trong chiếc chiếu hoa.
Ba câu thơ đưa ra ba xác tín khác nhau về người mẹ đã khuất. Mẹ vừa nằm sâu dưới lòng đất lặng im như hòn đá, vừa trở về trong chiếc chiếu hoa thân thuộc, và câu thơ "không phải thế" như một lời nhắc rằng không một phiên bản nào loại trừ phiên bản nào. Các lớp thời gian ở đây không xếp chồng theo một trật tự tuyến tính. Chúng đan cài vào nhau, tạo nên một thực tại phức hợp nơi cái chết và sự sống cùng lúc chiếm lĩnh tâm thức, giống như ánh sáng bị bẻ cong khi đi qua một vùng không thời gian có khối lượng lớn.
Trong bài "Hồi Sinh" Mai Văn Phấn viết:
Trên ngực bùn nâu đã linh thiêng ban lộc
Máu hồi sinh rần rật chạy qua
Thấy nghĩa địa lặn đi thành vết sẹo
Thấp thoáng người xưa tỉnh lại cấy cày.
Nghĩa địa không biến mất hoàn toàn khi sự sống mới bắt đầu. Nó lặn vào lòng đất, nhưng để lại một vết sẹo trên bề mặt hiện tại. Vết sẹo ấy không phải dấu vết của cái chết. Nó là nơi người xưa tỉnh lại và cấy cày, nơi sự sống mới bắt đầu từ chính tổn thương cũ. Quá khứ không nằm yên sau lưng để người ta nhìn lại với nỗi nhớ hay sự hối tiếc. Quá khứ đang cày xới ngay trên thân thể của hiện tại, và mỗi nhát cày ấy lại ứa ra những mầm xanh. Sự uốn cong không thời gian trong thơ Mai Văn Phấn diễn ra một cách lặng lẽ, không phô trương, nhưng chính sự lặng lẽ ấy lại tạo ra một trường hấp dẫn cảm xúc đủ mạnh để kéo người đọc vào vòng xoáy của nó.
Cái tôi phân rã và sự vướng víu giữa các linh hồn
Hiện tượng vướng víu lượng tử khiến các nhà vật lý phải đau đầu suốt nhiều thập kỷ. Hai hạt từng tương tác với nhau sẽ giữ một mối liên hệ đặc biệt, đến nỗi việc thay đổi trạng thái của hạt này lập tức ảnh hưởng đến hạt kia, dù chúng cách xa nhau hàng triệu năm ánh sáng. Einstein từng gọi đây là "tác động ma quái từ xa". Trong thơ, một số nhà thơ đã tạo ra những sự vướng víu tương tự giữa các linh hồn, giữa cái tôi của mình và những con người xa lạ khác.
Trương Xuân Thiên trong bài "Thoát xác" viết:
Một con người khác cư ngụ trong cơ thể tôi
Thúc giục tôi đi mải miết
Biểu đạt và dinh dưỡng linh hồn mình
Tôi không thể nào cưỡng lại nổi
Thế là tôi thoát xác
Đi tìm chốn nương náu của thể phách và tinh anh.
Cuộc thoát xác ấy không đưa chủ thể đến một nơi chốn an lành. Sự hòa trộn triệt để của nhân vật trữ tình và đám đông dẫn đến một kết luận bi tráng: "Tôi khóc cho một linh hồn vô gia cư/ Trong chính cơ thể mình". Cái tôi không còn là một thực thể thống nhất, nó phân tán thành vô số mảnh, mỗi mảnh thuộc về một người khác, và linh hồn trở thành kẻ lang thang ngay trong chính ngôi nhà thân xác của mình. Đó là một đạo đức học mới, một cách sống dựa trên sự thừa nhận rằng mỗi người đều mang trong mình hơi thở của muôn người.
Đinh Thị Như Thúy lại viết thật nữ tính:
chúng ta không làm sao chạm được chân vào mặt đất
không làm sao thoát được cảm giác bị treo lơ lửng trong không trung
...
Tôi bình yên
tôi không bình yên.
Cảm giác treo lơ lửng ấy chính là biểu hiện của một cái tôi đã mất đi điểm tựa, đang dao động giữa hai trạng thái. Và rồi bà viết: "Phi lí mãi đến chẳng còn phi lí nữa". Khi sự phi lý trở thành một trải nghiệm lặp đi lặp lại, nó tự thiết lập một trật tự mới, một "bình thường tính" đầy nghịch lý. Giống như các hạt vướng víu vẫn giữ liên hệ dù không có sợi dây nào nối kết, con người hiện đại cũng đang sống trong một mạng lưới những kết nối vô hình, nơi cảm xúc của người này có thể lập tức ảnh hưởng đến người kia mà không cần một lý do rõ ràng.
Entropy và những hình hài lỏng lẻo của thực tại
Entropy là một khái niệm vật lý đo mức độ hỗn loạn của một hệ thống. Hãy tưởng tượng một căn phòng mới quét dọn gọn gàng: đó là trạng thật trật tự, entropy thấp. Theo thời gian, bụi bám, đồ đạc xê dịch, căn phòng trở nên bừa bộn, entropy tăng lên. Định luật thứ hai của nhiệt động lực học nói rằng entropy của vũ trụ luôn tăng. Mọi thứ đều tiến dần về trạng thái hỗn độn và cân bằng. Vũ trụ sẽ kết thúc trong Cái Chết Nhiệt, nơi mọi năng lượng dàn trải đều đặn đến mức không còn một sự sống hay một chuyển động nào. Trước viễn cảnh ấy, thơ ca tìm thấy một vẻ đẹp kỳ lạ trong sự tan rã, trong những hình hài không còn giữ được đường nét cố định, và trong việc chấp nhận rằng mọi thứ rồi sẽ trở nên lỏng lẻo.
Nguyễn Bình Phương đầy chiêm nghiệm mơ hồ trong bài "Viết ở chiến trường cũ":
Trên đỉnh chiều đồi A1
ta nắm tay nhau ngồi tìm mình
trong hình hài lỏng lẻo của mây.
Hình hài lỏng lẻo của mây là một cách tồn tại không cố định, không bám víu vào bất kỳ đường nét nào. Những người lính trở về chiến trường xưa không tìm thấy một bản thể vững chắc. Họ tìm thấy mình trong cái đang tan, trong cái không thể nắm giữ. Và rồi: "Rồi lần lượt mỗi đứa sẽ bay mỗi đứa sẽ tan, và thật sạch". Sự tan biến không mang màu sắc bi kịch. Nó trở thành lẽ tự nhiên như mây trời hòa vào vũ trụ.
Nguyễn Quang Thiều viết trong bài "Buồn hơn cái chết":
Vào lúc ban mai anh sẽ ra đi khỏi thế gian này, chuyến đi kỳ vĩ
Cờ sẽ rực rỡ biết nhường nào, âm nhạc sẽ tinh khiết đến nhường nào...
Quần áo cũ của anh vẫn ấm mãi hơi thở ấy, vẫn bụi bặm ấy và những mẩu thuốc trong túi
Vẫn những cơn ho ấy, vẫn đau đớn ấy và dịu dàng ấy làm em bật khóc vì hạnh phúc.
Sự ra đi được nhìn nhận như một chuyến đi kỳ vĩ, đầy ánh sáng và âm nhạc. Entropy có thể làm tan rã cơ thể, nhưng không thể xóa mờ những dấu vết nhỏ bé. Chính trong cái nắm giữ mong manh của ký ức vật chất, con người tìm thấy một sự bất tử khiêm nhường, không phải bất tử của những chiến công hay tên tuổi, mà là bất tử của một chiếc áo cũ vẫn còn ấm.
Trong một vũ trụ mà entropy luôn tăng, những bài thơ ấy như một lời thì thầm: hãy chấp nhận rằng mọi thứ rồi sẽ lỏng lẻo. Và điều đó kì diệu thay lại mang đến cho ta cảm giác thực sự tự do.
