Những địa danh bất tử trong bài thơ Tây Tiến

1. Trong tâm trí mỗi người, dường như ai cũng đều thuộc ít nhất vài ba câu thơ trong bài thơ "Tây Tiến" nổi tiếng của nhà thơ Quang Dũng, trong đó có những địa danh đã trở thành bất tử. Nhà thơ Quang Dũng tên khai sinh là Bùi Đình Diệm, quê ở làng Phượng Trì, huyện Đan Phượng (cũ), nay thuộc xã Đan Phượng, TP. Hà Nội. Ông tham gia quân đội ngay khi Cách mạng thành công, trở thành phóng viên báo Chiến Đấu, rồi được cử đi học lớp bổ túc quân sự ở Sơn Tây. Cuối xuân 1947, Quang Dũng gia nhập trung đoàn Tây Tiến mới thành lập với cấp bậc Đại đội trưởng ở Tiểu đoàn 212. Nhiệm vụ của đoàn quân là hành quân lên phía Tây, phối hợp với bộ đội Lào bảo vệ biên giới Lào - Việt, đánh tiêu hao quân đội Pháp ở Thượng Lào.

Lính Tây Tiến thời đó hầu hết là thanh niên Hà Nội (một số là thanh niên Hải Phòng), nhiều thành phần: công nhân, trí thức, dân nghèo thành thị… lên đường theo lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Bác Hồ. Trong đó phần lớn nguyên là học sinh của các trường sư phạm, trường Bưởi, Thăng Long, những tiểu trí thức Hà Nội. Nhiều người trong số đó mang sẵn trong tâm hồn hạt giống tài hoa, chờ bật mầm thành những cây đa, cây đề của giới văn nghệ sau này như các họa sĩ Văn Đa, Quang Thọ, nhà thơ Quang Dũng, nhạc sĩ Doãn Quang Khải (tác giả bài hát "Vì nhân dân quên mình")…

Trong bài thơ, có nhiều địa danh đã được nhắc đến như Sông Mã, Sài Khao, Mường Lát, Mai Châu, Pha Luông, Mường Hịch, Viêng Chăn, Sầm Nứa… Trong đó, Mộc Châu đã hiện lên như một bức tranh thủy mặc trong khổ thơ: "Người đi Châu Mộc chiều sương ấy/ Có thấy hồn lau nẻo bến bờ/ Có nhớ dáng người trên độc mộc/ Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa… ".

Để ghi nhớ công lao to lớn của các chiến sĩ Trung đoàn Tây Tiến, Ban liên lạc các cựu chiến binh Trung đoàn 52 Tây Tiến đã phối hợp với Đảng bộ, chính quyền huyện Mộc Châu (cũ) xây dựng Khu lưu niệm Trung đoàn 52 Tây Tiến. Theo sử liệu đã được công bố, Mộc Châu là điểm tập kết của bộ đội Tây Tiến từ miền xuôi lên rồi tỏa đi các mặt trận Tây Bắc, biên giới Việt - Lào nên đã trở thành một vị trí quan trọng trong chiến dịch và ký ức về đoàn quân Tây Tiến. Vào tháng 8/2016, địa điểm lưu niệm Trung đoàn 52 Tây Tiến (Trung đoàn 52) nằm trên đồi Nà Bó, thuộc tiểu khu 12, thị trấn Mộc Châu, huyện Mộc Châu (cũ), nay thuộc phường Mộc Châu, tỉnh Sơn La đã được khánh thành.

Sau đó, khu lưu niệm được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích quốc gia vào tháng 10/2017. Từ đó đến nay, khu di tích này không chỉ trở thành một địa chỉ tham quan, tri ân những anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống vì Tổ quốc mà còn là nơi giáo dục lịch sử, truyền thống yêu nước, tinh thần uống nước nhớ nguồn…

2.Trước khi có Khu lưu niệm Trung đoàn 52 Tây Tiến trên địa bàn phường Mộc Châu, tượng đài Tây Tiến được dựng xây dựng năm 1991 tại xóm Châu Trang, xã Thượng Cốc, huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình (nay là xã Thượng Cốc, tỉnh Phú Thọ) để tưởng niệm những chiến sĩ trong đoàn quân Tây Tiến hy sinh vì Tổ quốc. Ngoài những địa danh đã trở nên nổi tiếng khi xuất hiện trong bài thơ Tây Tiến như Mai Châu, Mường Hịch, từng có một trạm xá quân y ở xóm Châu Trang, xã Thượng Cốc, bên cạnh là quả đồi đã trở thành nghĩa trang nơi có tới gần 200 ngôi mộ của các chiến sĩ đã ngã xuống trong thời kỳ "Áo bào thay chiếu anh về đất…". Tượng đài Tây Tiến cũng đã được UBND tỉnh Hòa Bình (cũ) xếp hạng di tích lịch sử cách mạng vào tháng 7/2012.

Theo sử liệu, địa bàn đóng quân và hoạt động của Trung đoàn 52 Tây Tiến khá rộng: từ Mai Châu, Mộc Châu sang Sầm Nưa, cùng bộ đội Lào bảo vệ Sầm Nưa, chống hành động tái chiếm của quân đội Pháp, rồi vòng về qua phía Tây Thanh Hóa (địa bàn huyện Mường Lát cũ). Trong bài thơ Tây Tiến còn có một địa danh nổi tiếng khác được nhà thơ Quang Dũng nhắc đến ngay ở đầu bài thơ đó là "Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi/ Mường Lát hoa về trong đêm hơi".

Có dịp trò chuyện với chị Bùi Phương Thảo - con gái nhà thơ Quang Dũng mới hiểu thêm nỗi lòng, của những người con, người cháu của những cựu binh Tây Tiến còn nhiều tâm tư. Chị Bùi Phương Thảo cho biết, từ khi nhận trọng trách trở thành Trưởng ban liên lạc truyền thống Tây Tiến vào cuối năm 2011, đại diện Ban liên lạc đã có nhiều chuyến "hành hương" theo dấu chân của đoàn quân Tây Tiến. Với tiêu chí hoạt động được đề ra là: tri ân và khuyến học, Ban liên lạc xác định đã có hàng chục cuộc hành trình đến với những địa danh mà bộ đội Tây Tiến đã in dấu chân trên nhiều tỉnh ở Tây Bắc, Thanh Hóa…

Với nhiều lần đi khảo sát thực địa bắt đầu từ năm 2018, vượt qua dốc lên Sài Khao thăm thẳm, con em của bộ đội Tây Tiến với sự đồng hành của chính quyền huyện Mường Lát đã dựng nên bức phù điêu: "Tinh thần Tây Tiến đời đời bất diệt" vào cuối năm 2020. Trên bức phù điêu còn khắc hai câu thơ: "Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi/ Mường Lát hoa về trong đêm hơi" tại bản Sài Khao, xã Mường Lý, huyện Mường Lát (cũ), tỉnh Thanh Hóa - nơi đoàn quân Tây Tiến đã có 3 tháng đóng quân ở đó.