Đời sống văn học, nghệ thuật CAND thời gian qua đã có bước phát triển cả về quy mô, nội dung và phương thức thể hiện. Từ văn học, điện ảnh, sân khấu, âm nhạc đến mỹ thuật, nhiếp ảnh… đều hướng tới phản ánh chân thực các mặt công tác của lực lượng CAND, đồng thời tạo dựng những giá trị thẩm mỹ, tư tưởng và hình tượng đẹp về người chiến sĩ CAND trong lòng nhân dân.
Văn học Công an tiếp tục phát triển với sự tham gia của nhiều cây bút trong và ngoài lực lượng. Bên cạnh những đề tài truyền thống, các tác phẩm đã mở rộng sang những vấn đề nhân sinh, trách nhiệm công dân, những hy sinh thầm lặng của người chiến sĩ.
Điện ảnh CAND có sự chuyển động đáng ghi nhận cả ở quy mô sản xuất, cách thức thể hiện và ngôn ngữ nghệ thuật. Việc khai thác các vụ án, nhân vật, sự kiện có thật giàu chất liệu hiện thực đã mang đến những tác phẩm có giá trị. Sau sự thành công của “Tử chiến trên không”, “Tận hiến”… một loạt những dự án phim hấp dẫn được triển khai thực hiện như “Nữ biệt động Sài Gòn”, “Mật mã Đông Dương”…
Sân khấu đề tài CAND có nhiều nỗ lực đổi mới trong xây dựng kịch bản, hình tượng nhân vật và phương thức dàn dựng. Các tác phẩm ngày càng gần gũi, đưa những câu chuyện nghề nghiệp, cuộc đấu tranh và sự lựa chọn của người chiến sĩ tới công chúng.
Âm nhạc CAND thời gian gần đây có nhiều chương trình được đầu tư quy mô lớn, thu hút hàng vạn khán giả. Những cuộc thi sáng tác ca khúc cho ngành Công an luôn nhận được sự tham gia đông đảo của văn nghệ sĩ…
Tuy nhiên, văn học nghệ thuật về đề tài CAND vẫn còn những khoảng trống. Cuộc đấu tranh với tội phạm công nghệ cao, tội phạm xuyên quốc gia, những vấn đề an ninh phi truyền thống, chuyển đổi số… hay những câu chuyện về người chiến sĩ trong xã hội đương đại vẫn còn ít được chuyển hóa thành những tác phẩm có tầm vóc.
Không ít tác phẩm mới dừng lại ở việc phản ánh hình tượng người chiến sĩ trong những hoàn cảnh điển hình mà chưa đi sâu vào khám phá thế giới nội tâm, những giằng co trong mỗi con người… Xây dựng những nhân vật có số phận và đặt câu chuyện của người chiến sĩ trong những vấn đề lớn của con người, xã hội và thời đại là yêu cầu đặt ra cho những tác phẩm trong tương lai.
Nghị quyết số 80 - NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam đã khẳng định “Phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”. Trước yêu cầu phát triển văn học nghệ thuật trong CAND là nhiệm vụ trọng tâm nhằm xây dựng nền tảng tinh thần, lan tỏa hình ảnh đẹp thông qua những câu chuyện về người chiến sĩ Công an trong kỷ nguyên mới, “Đề án phát triển văn hóa CAND trong kỷ nguyên mới” đã được xây dựng. Dự thảo Đề án gồm 6 phần, 16 chương và 17 phụ lục. Trong đó tập trung vào các trụ cột: Xây dựng thể chế, cơ chế, chính sách và nguồn lực; Phát triển các lĩnh vực văn hóa, công nghiệp văn hóa và thị trường văn hóa; Chuyển đổi số và Quản trị văn hóa trong CAND.
Hy vọng rằng, “Đề án phát triển văn hóa CAND trong kỷ nguyên mới” tạo cơ chế thúc đẩy sáng tác cùng sự dấn thân mạnh mẽ của các văn nghệ sĩ sẽ mang đến những tác phẩm mới có giá trị cao. Khi nghệ thuật bắt rễ từ đời sống và trở lại phục vụ đời sống, việc phát triển văn học nghệ thuật trong CAND mới thực sự bền vững và hiệu quả.
Đại tá Trần Cao Kiều, Phó Cục trưởng Cục Truyền thông CAND, Giám đốc – Tổng Biên tập Nhà xuất bản CAND: Cần đầu tư trọng điểm, có chiều sâu
- Thưa Đại tá Trần Cao Kiều, Nhà xuất bản CAND vừa ra mắt bộ sách “Người đứng đầu lực lượng Công an nhân dân qua các thời kỳ”. Đây không chỉ là một công trình đặc biệt ý nghĩa mà còn mang dấu ấn của đơn vị trong công tác xuất bản?
+ Bộ sách “Người đứng đầu lực lượng Công an nhân dân qua các thời kỳ” (gồm 9 tập) được Đảng ủy Công an Trung ương và lãnh đạo Bộ công an phê duyệt chủ trương từ năm 2023 và ngay sau đó chúng tôi đã xây dựng đề cương chi tiết, thực hiện công tác sưu tầm tư liệu và tiến hành biên soạn vào năm 2024. Bộ sách tái hiện chân dung 9 đồng chí đứng đầu lực lượng Công an nhân dân qua các thời kỳ, đó là các đồng chí Võ Nguyên Giáp, Lê Giản, Trần Quốc Hoàn, Phạm Hùng, Mai Chí Thọ, Bùi Thiện Ngộ, Lê Minh Hương, Lê Hồng Anh và đồng chí Trần Đại Quang.
Bộ sách là công trình tri ân những con người đã hiến dâng trọn đời cho sự nghiệp bảo vệ An ninh Tổ quốc, qua đó phần nào khái quát được quá trình xây dựng, chiến đấu và trưởng thành của lực lượng CAND. Đồng thời là nguồn tư liệu giáo dục truyền thống, cổ vũ ý chí, niềm tin và trách nhiệm của thế hệ hôm nay.
Để hoàn thiện bộ sách này, Ban Biên soạn vượt qua rất nhiều khó khăn trong công tác khai thác tư liệu, tìm và gặp gỡ các nhân chứng lịch sử để đặt bài viết… Chúng tôi rất cảm ơn sự phối hợp nhiệt tình của các cơ quan trong và ngoài lực lượng CAND. Đặc biệt sự ủng hộ từ phía gia đình các cố Bộ trưởng, các đồng chí nguyên Bộ trưởng. Quá trình biên tập bộ sách cũng cho chúng tôi nhiều kinh nghiệm để triển khai những dự án lớn trong tương lai.
- Dòng văn học về đề tài “Vì an ninh Tổ quốc và Bình yên cuộc sống” ngày càng khẳng định vị thế quan trọng trong đời sống văn học Việt Nam. Nhà xuất bản CAND đã và đang làm gì để đồng hành với các tác giả trong quá trình sáng tác, xuất bản tác phẩm?
+ Dòng văn học về đề tài CAND phát triển mạnh từ những năm 80 của kỷ trước với những nhà văn tiêu biểu như Lê Tri Kỷ, Văn Phan, Ngôn Vĩnh, Tôn Ái Nhân, Xuân Đức, Phùng Thiên Tân... Từ năm 1999 đến nay, với 5 lần tổ chức thành công, cuộc vận động sáng tác tiểu thuyết, truyện và ký về đề tài “Vì an ninh Tổ quốc và Bình yên cuộc sống” đã mang đến nhiều tác phẩm có giá trị.
Tổ chức các cuộc thi và trại sáng tác nhằm tạo điều kiện tốt nhất cho các nhà văn, tác giả sáng tác. Qua đó phát hiện, bồi dưỡng những nhân tố mới và đội ngũ sáng tác kế cận những lớp đàn anh đi trước. Nhưng sáng tác là cả một quá trình. Để có được những tác phẩm hay, xuất sắc về đề tài này ngoài tài năng của nhà văn, vai trò của đội ngũ biên tập viên vô cùng quan trọng. Phải chú ý những nhà văn, tác giả có thế mạnh, sở trường về thể loại nào, từ đó đầu tư từ việc định hướng đề tài, tạo điều kiện khai thác tư liệu đến khâu biên tập, in ấn tác phẩm.
Bộ Công an luôn tạo điều kiện cho các nhà văn trong việc đi thực tế, tiếp cận tư liệu, tìm hiểu các chuyên án lớn khi đã được “giải mật”, tổ chức các trại sáng tác ở nhiều địa phương để các nhà văn có không gian sáng tác, gặp gỡ giao lưu, trao đổi kinh nghiệm… Nhà xuất bản CAND đã có được những tác phẩm chất lượng cao từ phương thức đầu tư này từ đầu năm 2000 với tiểu thuyết “Đêm yên tĩnh” của nhà văn Hữu Mai (có tư liệu từ Kế hoạch CM12), Thiếu tướng nhà văn Quân đội Hồ Phương viết tiểu thuyết “Yêu tinh” từ việc khai thác Chuyên án PY27 bắt gián điệp biệt kích tại Tây Bắc trong những năm 1960.
- Theo ông, đâu là góc tiếp cận cần được đầu tư khai thác trong thời gian tới để có nhiều tác phẩm phản ánh chân thực cuộc sống, chiến đấu của lực lượng CAND trong giai đoạn mới?
+ Tôi cho rằng văn học về đề tài CAND phải gắn liền với công cuộc bảo vệ an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống. Nhà xuất bản CAND với vai trò tham mưu cho Bộ Công an đã thường xuyên quán triệt tinh thần này trong việc định hướng, gợi mở đề tài. Ngày nay, sự xuất hiện của các loại hình tội phạm phi truyền thống mang đến những thách thức mới cho lực lượng CAND. Văn học không thể đứng ngoài cuộc chiến đấu này. Vì vậy, cần khuyến khích các nhà văn đi sâu vào khai thác những vấn đề mới như tội phạm sử dụng công nghệ cao, phòng cháy chữa cháy, môi trường… Ngoài ra, không chỉ khai thác câu chuyện về những người trực tiếp chiến đấu còn là những câu chuyện hậu phương với gia đình, vợ con, cha mẹ…
- Ông có thể chia sẻ những kế hoạch sắp tới của Nhà xuất bản CAND để có được tác phẩm mới, mang giá trị thời đại?
+ Bên cạnh việc đầu tư có trọng điểm như tôi đã nói ở trên thì rất cần sự phối hợp của các đơn vị nghiệp vụ trong lực lượng CAND để công tác khai thác tư liệu được hiệu quả hơn. Nhà xuất bản CAND sẽ cùng với các đơn vị báo chí trong và ngoài lực lượng để đẩy mạnh công tác quảng bá, tuyên truyền cho các ấn phẩm, Ngoài ra cần liên kết chặt chẽ, hiệu quả hơn nữa với Hội Nhà văn Việt Nam để phát triển đội ngũ sáng tác về số lượng và chất lượng...
Hưởng ứng “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, NXB CAND đưa vào kế hoạch thực hiện 2 tập ký có tên “Tiếng thì thầm của những di vật” và “Những người lính vẫn trở về”. Nội dung bộ sách ghi lại những câu chuyện cảm động trong quá trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ trên mọi miền Tổ quốc để tri ân những người đã ngã xuống cho hòa bình hôm nay.
Nhà viết kịch Chu Thơm, nguyên Phó trưởng Phòng Nghệ thuật (Cục Nghệ thuật – Biểu diễn): Xây dựng vở diễn là tiếng lòng của nhân vật
- Thưa nhà viết kịch Chu Thơm, sân khấu đã có nhiều tác phẩm khai thác đời sống chiến đấu, công tác của lực lượng CAND. Theo ông, điều gì làm nên một tác phẩm sân khấu có sức sống lâu dài?
+ Đề tài Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống với hình tượng người chiến sĩ Công an trên sân khấu là một “mỏ vàng” để các nhà viết kịch khai thác. Để mang đến những vở diễn ăn khách, người viết phải đi vào đời sống thực tế với cái đầu tỉnh táo của một nhà nghiên cứu, nhưng lại viết bằng trái tim thấu cảm của một nghệ sĩ.
Chỉ khi người viết đau cùng nỗi đau của nhân vật và trăn trở cùng những thách thức của thời cuộc, trung thành với nguyên tắc "Tước bỏ vỏ bọc - Giữ lại hạt nhân kịch tính" bằng cách không bê nguyên xi diễn biến vụ án đang nóng trên mặt báo lên sàn diễn mà phải tìm ra cốt lõi của xung đột. Là sự đối đầu giữa lòng tham và bổn phận? Hay sự trả giá của niềm tin mù quáng, kiểu sống phông bạt, coi thường kỷ cương phép nước? Chỉ khi trả lời được những câu hỏi đó, tác giả mới có thể xây dựng nên một vở diễn là “tiếng lòng” của các nhân vật. Để khi màn nhung khép lại, khán giả không chỉ nhớ về một chiến công cụ thể mà còn trăn trở về thân phận con người, về những mất mát thầm lặng để giữ gìn sự lương thiện cho xã hội. Điều đó khiến tác phẩm sân khấu vượt qua ý nghĩa tuyên truyền để trở thành một tác phẩm nghệ thuật đích thực có sức sống lâu dài.
- Theo ông, sân khấu hiện nay nên xây dựng hình tượng người chiến sĩ Công an như thế nào để vừa mang vẻ đẹp lý tưởng, vừa là một con người có chiều sâu tâm lý?
+Thi pháp “Phi sử thi hóa” hiện nay xây dựng hình tượng người chiến sĩ Công an là những con người bằng xương bằng thịt, băn khoăn trước lằn ranh sinh tử, đau xót trước những đổ vỡ gia đình, có những phút giây cô độc, dằn vặt và thậm chí có những sai lầm đời thường. Khi tác giả dám đẩy nhân vật vào bi kịch cá nhân, dám hy sinh hạnh phúc riêng hay sự bất lực tạm thời trước cái ác, thì hình tượng người chiến sĩ mới trở nên chân thực, gần gũi và chạm tới sự đồng cảm sâu sắc của người xem. Trận đánh cam go, khốc liệt nhất của người Công an trong thời bình không chỉ là đối mặt với tội phạm mà là cuộc tự đấu tranh để không bị "biến chất" trước những cạm bẫy vô hình của cơ chế thị trường và chủ nghĩa thực dụng.
Tôi không bao giờ có thể quên những câu chuyện trong những chuyến đi thực tế do Bộ Công an tổ chức. Mỗi lần các anh đi đánh án, nỗi lo sợ lớn nhất của các bà mẹ, người vợ đó là nhận được cuộc điện thoại lạ hoặc sau trận đánh chỉ thấy đồng đội của chồng tới nhà... Những cuộc chia ly và mất mát trong thời bình nhiều khi đột ngột và nghiệt ngã vô cùng.
- Hiện nay, khán giả có nhiều lựa chọn giải trí, vậy sân khấu về đề tài người chiến sĩ Công an cần đổi mới như thế nào để vừa giữ được nhiệm vụ tuyên truyền vừa hấp dẫn khán giả?
+ Một kịch bản tầm vóc không né tránh hiện thực mà dám chạm vào những vấn đề nhức nhối: sự suy thoái, tiêu cực ngay trong chính nội bộ; những áp lực vô hình từ quan hệ dòng tộc, chức quyền đè nặng lên người thụ lý án; hay những bất cập của cơ chế luật pháp trong thực tế.
Còn ở góc độ dàn dựng sân khấu, tôi quan niệm, sân khấu là ước lệ nên càng tối giản càng tốt. Còn một điều nữa, tuy nhỏ, nhưng không được quên là yếu tố giải trí, tác giả phải “bắt trend” thời đại để có cách tiếp cận phù hợp tâm lý khán giả trẻ.
- Từ kinh nghiệm của một tác giả có nhiều tác phẩm về hình tượng người chiến sĩ CAND, theo ông, người viết cần làm gì để có thể chuyển hóa chất liệu nghề nghiệp thành ngôn ngữ sân khấu?
+ Lãnh đạo bộ Công an cũng như các đơn vị trong ngành luôn tạo điều kiện cho những người làm sân khấu từ việc tổ chức các trại viết, các chuyến đi thực tế cũng như tổ chức định kỳ “Liên hoan sân khấu về hình tượng người chiến sĩ Công an”… Tuy nhiên, để tác phẩm đứng được, tác giả phải tìm hiểu tư liệu một cách sâu kỹ để nói trúng nỗi niềm của người chiến sĩ.
Cá nhân tôi khi viết luôn đánh giá cao khán giả như những “người thầy” của mình. Khán giả phải thấy được hình bóng con người và cả những cuộc đời sống động của họ trên sân khấu.
Đạo diễn Đào Duy Phúc: Điện ảnh phải kể những câu chuyện mang tâm hồn Việt Nam
- Vừa qua, bộ phim “Thanh âm vượt đại dương” về đề tài lịch sử nhưng có hiệu ứng khán giả tốt, là đại diện Việt Nam tham gia LHP ASIAN… với vai trò là đạo diễn của phim, anh có thể chia sẻ những điều mà ê-kíp tập trung đầu tư?
+ Điều mà chúng tôi tập trung đầu tư nhất, và cũng mất nhiều thời gian nhất (tròn 10 năm), chính là tìm ra một "chìa khóa" tiếp cận lịch sử sao cho chạm tới cảm xúc của khán giả hôm nay.
Để bộ phim mang tinh thần thời đại, chúng tôi đầu tư mạnh vào yếu tố con người và văn hóa. Chúng tôi quyết định dùng âm nhạc, là tiếng đàn bầu như một "nhân vật" xuyên suốt để dẫn dắt câu chuyện. Thanh âm ấy không chỉ là nhịp cầu kết nối tâm hồn những người tù cách mạng, mà còn đánh thức lương tri của những người ở "phía bên kia" chiến tuyến. Chúng tôi cố gắng truyền tải thông điệp bằng sự rung cảm chân thực, để khán giả cảm nhận được giá trị của hòa bình và tình yêu nước. Ngoài ra, là sự ưu tiên cho các bối cảnh đòi hỏi sự chân thực cao độ như trường đoạn làm đường, đào hầm và đặc biệt là những cảnh đóng thuyền, vượt biển vô cùng khắc nghiệt.
- Thực hiện một bộ phim về đề tài lịch sử trong bối cảnh thị hiếu khán giả liên tục thay đổi, anh gặp những thuận lợi và khó khăn gì?
+ Thuận lợi lớn nhất hiện nay là khán giả trẻ đang dành sự quan tâm rất lớn cho đề tài lịch sử, chiến tranh cách mạng. Bên cạnh đó, chủ trương phát hành thương mại phim đặt hàng của Nhà nước (Nghị định 189) cũng mở ra cơ hội để phim tiếp cận công chúng rộng rãi hơn. Tuy nhiên, khó khăn cũng không hề nhỏ.
Thứ nhất, chúng tôi phải thay đổi phong cách kể chuyện, cập nhật xu hướng mới, nhưng vẫn luôn phải giữ bản sắc và giá trị của một phim điện ảnh chiếu rạp. Tiếp theo, bài toán muôn thuở vẫn là kinh phí. Với "Thanh âm vượt đại dương", ngân sách hơn 20 tỷ đồng thực sự là khá hạn hẹp đối với một phim cần phục dựng bối cảnh lớn, sử dụng nhiều kỹ xảo, di chuyển qua nhiều vùng miền... Làm sao để cân bằng giữa nhiệm vụ tuyên truyền và sức hút thương mại thực sự là một thách thức lớn đối với chúng tôi.
- Với kinh nghiệm từng làm phim về đề tài CAND, theo anh, với tiềm năng, thế mạnh của mình, điện ảnh về đề tài này cần chú trọng tới những yếu tố nào để có được những tác phẩm xứng tầm?
+ CAND Việt Nam là lực lượng vũ trang có năng lực nghiệp vụ sắc bén, mưu trí, ý chí bản lĩnh kiên cường, luôn nhạy bén trước các phương thức phạm tội mới nên tỷ lệ phá án thành công rất cao. Vì vậy, Điện ảnh về đề tài CAND đang sở hữu một "mỏ quặng" vô giá về chất liệu thực tế. Đây là thể loại phim rất dễ tạo ra sức cuốn hút nhờ yếu tố hình sự, hành động và suy luận logic.
Cá nhân tôi nghĩ, khi tư duy sáng tác về đề tài CAND sẽ chú trọng khai thác sâu hơn nữa vào yếu tố tâm lý con người. Không nên biến các chiến sĩ Công an thành những cỗ máy khô cứng hay những "siêu nhân" không tì vết, mà khắc họa họ như những con người bằng xương bằng thịt, có những giằng xé nội tâm, có những góc khuất và cả những rung động rất đời. Sự hy sinh vì bình yên của nhân dân sẽ càng trở nên vĩ đại và thuyết phục khán giả hơn khi nó được đặt trong những thử thách tột cùng về mặt con người.
- Theo anh, với những đề tài lịch sử hay về lực lượng CAND, để giải quyết những “điểm nghẽn” ở khâu kịch bản cần được thực hiện như thế nào?
+ Kịch bản luôn là khâu cốt tử. Một kịch bản về đề tài lịch sử hay về CAND đòi hỏi nghiên cứu tư liệu đồ sộ, tiếp cận nhân chứng... Đội ngũ biên kịch hiện nay rất tài năng, nhưng họ chưa có được một môi trường thực sự lý tưởng. Để giải quyết "điểm nghẽn" này, chúng ta cần có cơ chế đãi ngộ xứng đáng cho biên kịch. Cần tổ chức những trại sáng tác chuyên sâu, cung cấp cho họ đặc quyền tiếp cận các tư liệu quý, các hồ sơ chuyên án. Nhà sản xuất nên có kế hoạch, chiến lược dài hơi để các tác giả có thời gian nghiên cứu và tư duy kịch bản sâu sắc.
- Các nhà làm phim Việt làm gì trước áp lực khán giả ngày càng quen với những sản phẩm điện ảnh có tiêu chuẩn quốc tế?
+ Áp lực này buộc chúng tôi phải thay đổi tư duy sáng tác: nghiên cứu thị trường, tâm lý, sở thích của khán giả ngay từ khi mới phôi thai ý tưởng kịch bản.
Thứ hai là sự đổi mới trong ngôn ngữ điện ảnh. Tiêu chuẩn quốc tế đòi hỏi sự tinh tế. Như trong phim “Thanh âm vượt đại dương”, thay vì lạm dụng phô bày sự tàn bạo, tôi chọn cách dùng ánh sáng, màu sắc, âm thanh để tạo ra sự ám ảnh về "địa ngục trần gian". Và cuối cùng, điều tạo nên giá trị cạnh tranh cốt lõi của điện ảnh Việt Nam trên trường quốc tế vẫn phải là bản sắc văn hóa dân tộc. Chúng ta phải kể những câu chuyện mang tâm hồn Việt Nam.
- Theo anh, nhà nước, doanh nghiệp và các nhà đầu tư nên “phân vai” như thế nào trong việc tạo nguồn lực cho những dự án điện ảnh có giá trị?
+Sự "phân vai" này cần rạch ròi nhưng phải cộng sinh (đối tác công - tư). Nhà nước đóng vai trò là "bà đỡ" kiến tạo hành lang pháp lý và cung cấp nguồn vốn nền tảng cho những đề tài xương sống của quốc gia như lịch sử, cách mạng, an ninh quốc phòng. Cũng như nên có ngân sách dành riêng cho khâu truyền thông quảng bá.
Còn doanh nghiệp và nhà đầu tư tư nhân sẽ tham gia với vai trò tối ưu hóa. Họ nhạy bén với thị trường, có bộ máy phát hành chuyên nghiệp và chiến lược truyền thông đa nền tảng xuất sắc. Sự kết hợp này sẽ giúp các dự án vừa giữ được giá trị tư tưởng, vừa giải quyết được bài toán phát hành rộng rãi và doanh thu tốt.
