1.Từ nhiều năm nay, chính sách đề bạt, sử dụng cán bộ của chúng ta là quá nặng về chủ nghĩa bằng cấp mà không coi trọng những người có kỹ năng nghề nghiệp.
Tôi xin kể câu chuyện này.
Tôi vừa đi ra giàn khoan tự nâng THOR của Malaysia đang khoan thuê cho mỏ Cá Ngừ Vàng. Họ đang thực hiện một giếng khoan có độ sâu nhất từ trước tới nay, gần 8.000 mét. Tôi đã được gặp, phỏng vấn ông giàn trưởng, mới ngoài 40 tuổi, tên là Ken, người Ấn Độ. Điều làm tôi ngạc nhiên là ông trưởng thành từ người thợ làm những công việc đơn giản nhất là cạo gỉ, quét sơn, móc cáp... Ông trưởng thành dần, lên tới vị trí giàn trưởng, đi khoan khắp vùng Đông Nam Á, riêng ở Việt Nam ông đã thực hiện 3 dự án khoan lớn. Rồi, lại có một ông giàn trưởng nữa là người Anh, tên là Hendry, cũng đi lên từ người thợ.
Thế mới biết tư bản họ dùng người là chỉ quan tâm đến "làm được việc hay không", chứ không quan tâm đến bằng cấp. Tất nhiên, đây là loại công việc chỉ liên quan đến vận hành giàn khoan - nghĩa là đòi hỏi một loại kỹ năng chuyên nghiệp, thành thạo và có kinh nghiệm. Còn loại công việc mà liên quan đến thiết kế, đến cấu tạo địa chất để quyết định đường đi của mũi khoan thì lại đòi hỏi người có kiến thức chuyên sâu và phải được đào tạo cơ bản.
Lại có một chuyện nữa.
Tiến sĩ Ngô Hữu Hải từng là Tổng Giám đốc Tổng Công ty Thăm dò Khai thác dầu khí (PVEP); là người tham gia một số công trình được giải thưởng lớn của Nhà nước kể lại rằng, sau khi tốt nghiệp Khoa Khoan khai thác, Đại học Mỏ - Địa chất, ông vào Vietsovpetro xin việc. Một vị cán bộ bảo ông, đừng ghi vào hồ sơ là "tốt nghiệp đại học" và chỉ ghi học hết lớp 10.
Lúc đầu, ông không hiểu tại sao, nhưng vì cần kiếm công ăn việc làm nên ông cũng nghe lời và xin vào làm... thợ trên giàn khoan. Thế là ông phải làm tất cả những loại công việc tay chân vất vả nhất trên giàn, luôn là chân sai vặt cho những bác "phó cả" người Azerbaijan, và vì tin ông chỉ là "thợ" nên họ rất tận tâm truyền những kinh nghiệm về nghề khoan biển mà chưa từng có trong sách vở.
Đến lúc ấy, ông mới hiểu những kiến thức từng học ở nhà trường sẽ chẳng có ý nghĩa gì nếu như không được cọ xát với thực tế. Chính nhờ thực tế này mà ông trưởng thành rất nhanh trong nghề và phải 4 năm sau, ông mới khai lại là "đã tốt nghiệp đại học".
Tôi cũng từng đến một nhà máy kính khá nổi tiếng và thấy ở đây có những loại công việc đơn giản hết mức - đó là chỉ rải một tấm giấy carton lên một tấm kính, đặt tấm sau lên rồi lại rải giấy... Loại việc này chỉ cần người có chút sức khỏe, chả cần phải kiến thức gì. Ấy vậy mà khi hỏi ra mới biết một số công nhân làm việc này có bằng đại học, mà trong đó có những trường danh tiếng...
2.Mới đây nhất, một tờ báo kinh tế có uy tín đưa tin là TP Hồ Chí Minh đang thiếu hơn 100.000 lao động, trong đó 50% là lao động phổ thông. Rõ ràng, tình trạng "thừa thầy, thiếu thợ" đang phổ biến.
Vậy, tại sao lại có tình trạng này? Tại sao cứ phải lao đi học đại học và coi đó là con đường duy nhất để tiến thân, để có tương lai?
Nguyên do rất đơn giản, ấy là vì chính sách sử dụng cán bộ, sử dụng người tài của chúng ta đang đi chệch hướng, khi bị sa vào chủ nghĩa bằng cấp. Chả thế mà đã có câu "Phi đại học bất thành nhân", tạm hiểu là "không có bằng đại học thì không thể... nên người".
Có lẽ, chưa có một cuộc điều tra nào để thống kê rằng trong hàng chục vạn người đang hành nghề chạy xe ôm, lái taxi, đi giao hàng... thì có bao nhiêu người tốt nghiệp đại học. Trong khi không hiếm các trường đại học "top dưới" ngày càng hạ thấp điểm chuẩn để "vét" sinh viên thì cũng có nhiều trường dạy nghề lại không có người đăng ký học.
Chính việc coi trọng bằng cấp hơn kỹ năng, khả năng chuyên môn đã dẫn đến biết bao hệ lụy trong thi cử mà gần đây, nhiều vụ gian lận trong khâu thi, xét tuyển đã bị phơi bày.
Rất may, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhìn thấu vấn đề.
Đó là nguồn nhân lực còn thiếu kỹ năng nghề, kỷ luật lao động thì kém, tác phong công nghiệp yếu, trình độ ngoại ngữ yếu, kỹ năng số, kỹ năng xanh cũng rất hạn chế. Chúng ta đang thiếu kỹ thuật viên, thiếu công nhân lành nghề, thiếu nhân lực thực hành, thiếu nhân lực công nghệ và quản trị trung gian. Bên cạnh đó, tỷ lệ lao động phi chính thức còn cao, thất nghiệp trong thanh niên lớn, cơ cấu đào tạo chưa phù hợp nhu cầu việc làm và quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh.
Vì vậy, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu cần phải thay đổi cách đánh giá chất lượng nguồn lao động từ chú trọng số lượng sang chất lượng, hiệu quả sử dụng và mức đóng góp vào năng suất lao động.
Các cơ quan, doanh nghiệp sử dụng lao động thì không chỉ quan tâm bao nhiêu người có việc làm mà phải đánh giá việc làm có ổn định, chính thức, năng suất, giá trị gia tăng cao hay không; người lao động có kỹ năng, thu nhập, bảo hiểm và cơ hội học tập suốt đời, chuyển đổi nghề nghiệp hay không.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng yêu cầu xây dựng thị trường lao động hiện đại, minh bạch, linh hoạt và hội nhập; chuyển từ lợi thế lao động giá rẻ sang lợi thế nguồn nhân lực chất lượng cao; hoàn thiện hệ thống dữ liệu liên thông về việc làm, bảo hiểm, đào tạo, doanh nghiệp và dân cư để dự báo nhu cầu nhân lực, kỹ năng nghề theo từng ngành và địa phương.
Khẳng định chất lượng nguồn lao động là tài sản vô giá của quốc gia, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh chăm lo cho người lao động là chăm lo cho tương lai đất nước. "Nếu khơi dậy, đào tạo, sử dụng và phát huy hiệu quả nguồn lực con người, Việt Nam sẽ biến lợi thế dân số thành lợi thế phát triển, tạo động lực tăng trưởng nhanh và bền vững", ông nói.
Tóm lại, việc tuyển người, xét tiêu chuẩn đề bạt phải dựa trên hiệu quả thực tế của công việc, chứ không phải chỉ nhìn vào tấm bằng tốt nghiệp đại học, trên đại học.
Tôi còn nhớ, khi làm Phó Tổng Biên tập Báo An ninh thế giới cách đây gần 30 năm, mỗi khi tôi đề xuất tuyển phóng viên với Tổng Biên tập Nguyễn Hữu Ước, ông không bao giờ xem hồ sơ là người đó tốt nghiệp loại gì, thạc sĩ hay cử nhân mà chỉ hỏi có 4 từ: "Nó viết được không?". Nếu cấp dưới khẳng định là "viết được, viết tốt" là ông ký. Bởi, từng lăn lộn cả đời với nghề báo, ông thừa biết trong nghề này, người có học hàm học vị cao nhưng có khi cả đời chẳng viết được bài báo nào ra hồn.
3.Trước đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, trong bài viết "Học tập suốt đời" đã đưa ra những thông điệp rõ ràng, rất có ý nghĩa về sự học để nâng cao năng lực mỗi cá nhân, phụng sự tốt Tổ quốc và Nhân dân. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thẳng thắn phê phán tình trạng học theo phong trào và nạn sính bằng cấp, đồng thời nêu ra những yêu cầu về xây dựng con người mới trong "Kỷ nguyên vươn mình".
Tuy nhiên, để thực hiện được những điều mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra thì điều cực kỳ quan trọng là chúng ta phải thay đổi được tận gốc "chủ nghĩa bằng cấp" đã ngự trị trong hệ thống hành chính của chúng ta.
Đối với các doanh nghiệp tư nhân, gần đây họ đã chú trọng sử dụng người tài, người giỏi, những người làm được việc, tuy nhiên, vẫn không hiếm nơi tuyển người vào làm, kể cả những loại công việc đơn giản vẫn đòi hỏi phải tốt nghiệp đại học, phải biết ngoại ngữ...
Nói thế không có nghĩa là coi thường bằng cấp, nhưng bằng cấp phải từ việc học thật, làm thật và người có bằng cấp phải chứng minh năng lực làm việc qua hiệu quả cụ thể. Hơn lúc nào hết, chúng ta phải phân loại một cách rõ ràng là loại công việc nào thì cần phải có kiến thức chuyên sâu và loại công việc nào cần sức khỏe, kỹ năng lao động, có tay nghề. Để từ đó mà có chính sách tuyển dụng lao động một cách hợp lý, chính xác và quan trọng hơn nữa là tìm được người tài.
Chỉ chừng nào một người làm việc có năng suất, hiệu quả, dù không có bằng thạc sĩ, tiến sĩ vẫn được trao vị trí xứng đáng với tài năng của họ thì khi đó, nạn sính bằng cấp mới giảm bớt.
