Bài cuối: Đột phá nguồn lực và pháp lý để phát triển sản phẩm công nghệ bán dẫn chiến lược

Để có góc nhìn đa chiều trong công cuộc “tiếp sức” cho ngành bán dẫn, phóng viên Báo CAND đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Phương Tuấn, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội.

PV: Thực trạng ngành bán dẫn của Việt Nam hiện nay chủ yếu vẫn tập trung vào khâu gia công, lắp ráp và kiểm thử (OSAT) với giá trị gia tăng thấp. Thưa ông, ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào? Theo ông, vì sao vẫn còn thực trạng “thừa ý tưởng, thiếu sản phẩm”, cùng đó nhiều ý tưởng vẫn nằm trên giấy hay còn gọi là nghiên cứu “treo”?

Ông Nguyễn Phương Tuấn: Trước hết, cần đánh giá khách quan rằng việc Việt Nam tham gia tương đối sâu vào khâu OSAT (lắp ráp, đóng gói và kiểm thử) là kết quả quan trọng trong quá trình hội nhập chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu. Năm 2025, ngành bán dẫn tại Việt Nam đạt doanh thu trên 21 tỷ đô la Mỹ; có hơn 240 dự án FDI (đầu tư trực tiếp nước ngoài) với tổng vốn trên 14 tỷ đô la Mỹ, khoảng 60 doanh nghiệp thiết kế vi mạch và hơn 7.000 kỹ sư thiết kế. Đây là nền tảng để tiếp nhận tiêu chuẩn kỹ thuật, phương thức quản trị chất lượng và tổ chức sản xuất của ngành công nghiệp có yêu cầu rất cao về vốn, công nghệ và độ tin cậy. Tuy nhiên, OSAT chỉ nên là điểm khởi đầu.

Doanh thu xuất khẩu lớn vì vậy chưa đồng nghĩa với việc Việt Nam nắm giữ tương xứng giá trị gia tăng, IP (tài sản trí tuệ), dữ liệu thiết kế và quyền quyết định sản phẩm. Nếu không nâng cấp năng lực nội sinh, chúng ta có thể tăng quy mô sản xuất nhưng vẫn phụ thuộc về công nghệ cốt lõi.

Tình trạng “thừa ý tưởng, thiếu sản phẩm” chủ yếu bắt nguồn từ sự đứt gãy của chuỗi liên kết từ nghiên cứu đến thị trường. Một thiết kế chạy tốt trên phần mềm còn phải trải qua kiểm chứng, chế tạo thử, đóng gói, đo kiểm sau chế tạo, phân tích lỗi, chứng nhận độ tin cậy và tích hợp vào thiết bị. Một lượt chế tạo thử ở nước ngoài có thể tốn 40.000–300.000 đô la Mỹ; thời gian từ khi hoàn tất thiết kế đến khi nhận mẫu có thể kéo dài 1,5–2 năm. Trong khi đó, nhiều nhóm nghiên cứu còn khó tiếp cận EDA (công cụ tự động hóa thiết kế điện tử), IP dùng chung, PDK (bộ công cụ thiết kế theo quy trình công nghệ), dịch vụ đóng gói, đo kiểm và phòng thí nghiệm hậu chế tạo. Đây là điểm nghẽn có tính hệ thống, không đơn thuần là hạn chế của từng nhà khoa học hoặc doanh nghiệp.

PV: Theo ông cần có cơ chế, chính sách đột phá nào để chúng ta có thể “làm chủ” công nghệ cốt lõi, sáng tạo ra sản phẩm sở hữu trí tuệ nói chung và chip bán dẫn “Make in Vietnam” nói riêng?

Ông Nguyễn Phương Tuấn: Tôi cho rằng cần chuyển căn bản cách tiếp cận từ “thu hút được bao nhiêu vốn” sang “sau mỗi dự án, Việt Nam làm chủ thêm được năng lực nào”. FDI (đầu tư trực tiếp nước ngoài) tiếp tục giữ vai trò quan trọng, nhưng phải đồng thời tạo ra thị trường, chuẩn mực công nghệ, cơ hội đào tạo nhân lực và liên kết sản xuất cho doanh nghiệp Việt Nam.

Mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 100 doanh nghiệp thiết kế, một cơ sở chế tạo, khoảng 10 cơ sở đóng gói-kiểm thử, doanh thu bán dẫn trên 25 tỷ USD/năm và giá trị gia tăng tại Việt Nam đạt 10-15%, đòi hỏi chính sách phải chuyển từ quản lý đầu vào sang đánh giá kết quả công nghệ.

Chip bán dẫn “Make in Vietnam” cũng cần được xác định theo nội hàm thực chất. Do chuỗi cung ứng mang tính toàn cầu, không thể yêu cầu mọi công đoạn đều thực hiện trong nước. Yếu tố quyết định là pháp nhân Việt Nam làm chủ yêu cầu sản phẩm, kiến trúc, thiết kế hoặc IP (tài sản trí tuệ) có giá trị, dữ liệu kỹ thuật, lộ trình phiên bản và trách nhiệm thương mại. Chỉ lắp ráp hoặc đóng gói tại Việt Nam trong khi quyền quyết định sản phẩm thuộc đối tác nước ngoài thì chưa thể coi là làm chủ. Trên cơ sở đó, tổ chức các chương trình sản phẩm bán dẫn quốc gia theo nhiệm vụ và nhu cầu thị trường.

Tiếp đến là sử dụng hiệu quả sức mua của Nhà nước để hình thành thị trường ban đầu. Nhà nước chấp nhận rủi ro công nghệ có kiểm soát, nhưng không chấp nhận thiếu minh bạch về chi phí và kết quả. Đồng thời, tổ chức nghiên cứu và nhóm tác giả cần được thành lập doanh nghiệp khởi nguồn, góp vốn bằng tài sản trí tuệ và hưởng lợi ích hợp lý từ kết quả hình thành bằng ngân sách…Cam kết phải được lượng hóa, hậu kiểm theo tiến độ và điều chỉnh hoặc thu hồi hỗ trợ khi không đạt mục tiêu. Đây không phải áp đặt chuyển giao công nghệ bằng biện pháp hành chính, mà là bảo đảm ưu đãi công tạo ra đúng lợi ích công.

PV: Việc đạt được mức tăng trưởng hai con số đòi hỏi nguồn lực khổng lồ cho R&D (nghiên cứu và phát triển) và hạ tầng phòng thí nghiệm. Theo ông chúng ta có thể thí điểm những cơ chế tài chính đặc thù nào để thu hút và giữ chân các kỹ sư, chuyên gia thiết kế vi mạch hàng đầu thế giới?

Ông Nguyễn Phương Tuấn: Để duy trì tăng trưởng hai con số, vấn đề không chỉ là tăng chi ngân sách, mà quan trọng hơn là đổi mới phương thức Nhà nước chia sẻ rủi ro công nghệ và huy động nguồn lực xã hội. Nghị quyết số 57-NQ/TW đặt mục tiêu chi cho R&D đạt 2% GDP (tổng sản phẩm trong nước), nguồn lực xã hội chiếm trên 60%; đồng thời dành ít nhất 3% tổng chi ngân sách hằng năm cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Khuôn khổ pháp luật mới cũng đã có nhiều chính sách về thuế, thị thực, lao động và tài trợ công nghệ chiến lược.

Trọng tâm hiện nay là tổ chức thực hiện đồng bộ các nhóm giải pháp như hoàn thiện việc thành lập và khẩn trương đưa Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn vào vận hành theo cơ chế đặc thù. Trung tâm phải là hạ tầng khoa học, công nghệ dùng chung cấp quốc gia, kết nối thiết kế với chế tạo thử, đóng gói, đo kiểm và thương mại hóa.

Giai đoạn 2026-2027, có thể thực hiện 4-7 lượt chế tạo thử mỗi năm, hỗ trợ toàn bộ chi phí đủ điều kiện cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, viện và trường; sau đó chuyển dần sang đồng tài trợ 30–50%. Hiệu quả phải được đo bằng thời gian ra mẫu, số thiết kế được kiểm chứng trên chip thật và số sản phẩm được khách hàng lựa chọn, không chủ yếu bằng giá trị thiết bị đã đầu tư.

Hai là đổi mới cơ chế vận hành Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) và Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia (NATIF) theo nguyên tắc đầu tư mạo hiểm đối với bán dẫn. Không biến hai quỹ thành tổ chức kinh doanh vốn thuần túy, nhưng phải chuyển từ tư duy bảo toàn từng khoản chi sang quản trị rủi ro theo danh mục: chấp nhận một tỷ lệ dự án không thành công về công nghệ, đồng thời bảo đảm minh bạch và xử lý nghiêm gian lận. NAFOSTED nên tập trung vào nghiên cứu nền tảng, thiết kế và chế tạo thử; NATIF tập trung vào hoàn thiện sản phẩm, đặt hàng, phiếu hỗ trợ tài chính, hỗ trợ lãi suất và huy động vốn đồng đầu tư. Hội đồng chuyên gia phải am hiểu công nghệ, thị trường và đầu tư, được trao quyền quyết định đi đôi với trách nhiệm giải trình về chất lượng danh mục, vốn tư nhân huy động được và kết quả thương mại hóa.

Giải pháp tiếp theo là triển khai quyết liệt, hiệu quả các chính sách đã có để thu hút, sử dụng và phát triển nhân tài bán dẫn. Pháp luật đã quy định miễn thuế thu nhập cá nhân trong 5 năm, thị thực 5 năm, miễn giấy phép lao động và một số cơ chế tuyển dụng, hỗ trợ điều kiện làm việc đối với nhân lực công nghệ chất lượng cao. Cần thiết lập cơ chế một cửa để chuyên gia và gia đình tiếp cận chính sách nhanh chóng, thống nhất giữa các cơ quan về xuất nhập cảnh, lao động, thuế và địa phương. Đối với tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng, chuyên gia kiểm chứng, đóng gói tiên tiến hoặc vận hành cơ sở chế tạo, cần cho phép hợp đồng theo chuẩn quốc tế, tài trợ theo nhóm 5 năm, kiêm nhiệm giữa doanh nghiệp và cơ sở đào tạo, hỗ trợ nhà ở và trường học. Đãi ngộ phải gắn với sản phẩm, tài sản trí tuệ hình thành tại Việt Nam và số kỹ sư Việt Nam được dẫn dắt, qua đó vừa thu hút người giỏi, vừa hình thành đội ngũ kế cận.

PV: Để các tập đoàn bán dẫn lớn không chỉ đặt nhà máy mà còn chuyển giao công nghệ và xây dựng trung tâm R&D tại Việt Nam, Quốc hội sẽ tính toán đến việc hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng tạo "luồng xanh" ưu đãi đặc biệt nào về thủ tục hành chính, năng lượng và dữ liệu, thưa ông?

Ông Nguyễn Phương Tuấn: Để thu hút các tập đoàn bán dẫn lớn chuyển dịch từ lắp ráp đơn thuần sang chuyển giao công nghệ cốt lõi và đặt trung tâm R&D tại Việt Nam, Quốc hội và Chính phủ đã và đang quyết liệt hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm thiết lập những "luồng xanh" ưu đãi đặc biệt. Cụ thể: Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1018/QĐ-TTg ngày 21/09/2024 về Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn 2050; Quốc hội đã ban hành Luật Công nghiệp công nghệ số ngày 14/6/2025, trên cơ sở đó Chính phủ đã ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành. Liên quan đến đầu tư cho bán dẫn, Quốc hội cũng đã tiến hành sửa đổi, bổ sung các luật về đầu tư, thuế, ngân sách nhà nước….

Về thủ tục hành chính, "luồng xanh" sẽ được cụ thể hóa qua cơ chế "một cửa hành chính" và ưu tiên lưu thông hàng hóa: Nhà nước cam kết thiết lập cơ chế một cửa tại các khu công nghệ cao để xử lý nhanh chóng các dự án đầu tư trong lĩnh vực công nghiệp công nghệ số và bán dẫn. Đặc biệt, một "làn xanh" (luồng xanh) về hải quan sẽ được thiết lập để ưu tiên các thủ tục xuất nhập khẩu hàng hóa, nguyên liệu, linh kiện phục vụ riêng cho ngành bán dẫn. Đối với nhân tài, hành lang pháp lý mới cho phép áp dụng thị thực (visa) đặc biệt có thời hạn đến 5 năm, miễn giấy phép lao động cho chuyên gia nước ngoài và Việt kiều tham gia các hoạt động nghiên cứu, vận hành nhà máy chip.

Về năng lượng, trọng tâm là đảm bảo hạ tầng ổn định và ưu tiên "năng lượng xanh": Ngành bán dẫn có yêu cầu đặc thù về nguồn điện ổn định chất lượng cao và tiêu thụ lượng nước rất lớn. Quốc hội thúc đẩy chính sách đầu tư phát triển hạ tầng điện, nước đáp ứng yêu cầu khắt khe của các nhà máy sản xuất chip tại các khu vực quy hoạch. Việt Nam sẽ áp dụng cơ chế hỗ trợ giá điện, nước cho các dự án bán dẫn và đặc biệt là ưu tiên phát triển năng lượng tái tạo, năng lượng xanh để giúp các tập đoàn đa quốc gia đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững toàn cầu. Đây là yếu tố sống còn để các tập đoàn lớn lựa chọn Việt Nam làm cứ điểm sản xuất và R&D bền vững.

Về dữ liệu, pháp luật quy định dữ liệu số là "tài nguyên" và là nền tảng cho R&D: Luật Công nghiệp công nghệ số định hướng phát triển dữ liệu số trở thành tài nguyên quan trọng phục vụ nghiên cứu và thúc đẩy ngành công nghiệp bán dẫn. Các trung tâm R&D của tập đoàn lớn sẽ được quyền tiếp cận các nền tảng công nghệ mở, hệ thống siêu máy tính và cơ sở dữ liệu quốc gia dùng chung để thử nghiệm sản phẩm. Luật Công nghiệp công nghệ số cũng có quy định về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), cho phép các doanh nghiệp được miễn trừ một số quy định pháp luật trong thời gian nhất định để thử nghiệm các công nghệ bán dẫn và AI mới…

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!