Từ sức hút của Hành lang Lobito
Cuối tháng 5/2026, trong phiên điều trần trước Ủy ban Đối ngoại Thượng viện Mỹ, quan chức ngoại giao Frank Garcia - người vừa được Thượng viện phê chuẩn làm trợ lý Ngoại trưởng phụ trách châu Phi - đã nhiều lần nhắc đến Hành lang Lobito như một hình mẫu cho sự hiện diện của Washington tại lục địa đen. Đây là tuyến đường sắt và vận tải dài 1.300 km nối cảng Lobito ở Angola với vùng khoáng sản giàu có của CHDC Congo và Zambia - một dự án đang nhận hàng tỷ USD từ cả chính quyền cựu Tổng thống Mỹ Joe Biden lẫn đương kim Tổng thống Donald Trump.
Lịch sử của tuyến đường này nói lên nhiều điều. Tuyến đường sắt Benguela - xương sống của Hành lang Lobito - được người Bồ Đào Nha xây dựng từ năm 1902 nhằm chuyển khoáng sản thô từ nội địa châu Phi ra các thị trường châu Âu và châu Mỹ. Trải qua hàng thập kỷ xung đột, đặc biệt là 27 năm nội chiến tại Angola, tuyến đường bị tàn phá nặng nề.
Từ giữa những năm 2000, các doanh nghiệp Trung Quốc đã tham gia cải tạo tuyến hỏa xa này thông qua chương trình đổi đường sắt lấy dầu trị giá 2 tỷ USD. Nhưng đến nay, cuộc đua giành giật năng lượng sạch và công nghệ số đã thổi một luồng sinh khí mới vào Hành lang Lobito khi năm 2023, một liên doanh phương Tây tiếp quản nhượng quyền khai thác 30 năm, và Mỹ cam kết hàng trăm triệu USD để nâng cấp năng lực vận chuyển cho tuyến đường sắt Benguela.
Sự sốt sắng của các cường quốc với Hành lang Lobito không khó lý giải: đây là cửa ngõ tiếp cận các mỏ đồng và cobalt lớn bậc nhất thế giới, đồng thời mở ra khả năng kết nối với nhiều nguồn khoáng sản chiến lược khác của Trung Phi. Theo ước tính của Cơ quan khảo sát địa chất Hoa Kỳ (USGS), CHDC Congo nắm giữ khoảng 3,6 triệu tấn cobalt đã được xác nhận, chiếm khoảng 48% tổng trữ lượng toàn cầu. Nước này cũng sở hữu khoảng 80 - 85 triệu tấn trữ lượng đồng đã được xác nhận và là quốc gia sản xuất đồng lớn thứ hai thế giới trong năm 2025, với khoảng 3,2 triệu tấn, chiếm gần 14% sản lượng đồng toàn cầu.
Tương tự, Zambia cũng sở hữu nguồn tài nguyên đồng thuộc loại lớn nhất thế giới. Trong khi đó, mỏ lithium Manono tại CHDC Congo chứa ước tính 400 triệu tấn quặng, với hàm lượng 1,65% lithium oxide, là một trong những mỏ lithium đá cứng chưa khai thác lớn nhất thế giới. Nếu đi vào sản xuất, Manono có thể chiếm tới 10% sản lượng lithium toàn cầu.
Khi các quốc gia châu Phi quyết định đổi luật chơi
Chính vì sức hút của tài nguyên khoáng sản tại Hành lang Lobito, không chỉ Mỹ, Trung Quốc mà ngay cả những nước vùng Vịnh cũng ào ạt đổ tiền vào khu vực này. Và, đây cũng là hình ảnh thu nhỏ của châu Phi, lục địa đang một lần nữa trở thành địa bàn cạnh tranh khai thác tài nguyên của những cường quốc.
Nhưng khác với thời đại trước, các nước châu Phi hiện đang chủ động can thiệp vào cục diện, thay vì để mặc cho dòng vốn ngoại và ý chí bên ngoài châu lục quyết định số phận tài nguyên của họ. Một làn sóng “chủ nghĩa quốc gia tài nguyên” đang dâng cao mạnh mẽ ở châu lục này, khi các nhà lãnh đạo tại châu Phi bắt đầu dựng lên những rào cản pháp lý cứng rắn để bảo vệ tài nguyên của mình, bắt đầu tìm kiếm những đòn bẩy địa chính trị nhằm giữ lại nhiều giá trị hơn từ các khoáng sản chiến lược.
CHDC Congo là ví dụ điển hình nhất. Tháng 2/2025, Kinshasa thực hiện một động thái chưa có tiền lệ: ban lệnh ngừng xuất khẩu cobalt. Giá cobalt tinh luyện tăng gấp đôi, từ khoảng 22 USD/kg lên 55 USD/kg trong vòng chưa đầy một năm. Khi lệnh cấm được thay bằng hạn ngạch xuất khẩu vào tháng 10/2025, Kinshasa dùng đòn bẩy này để đặt vấn đề chế biến trong nước với nhiều đối tác.
Zimbabwe và Namibia cũng đã ban hành lệnh cấm xuất khẩu lithium thô. Malawi - một quốc gia cũng kết nối với khu vực Hành lang Lobito qua ngả Zambia - tuyên bố cấm toàn bộ xuất khẩu khoáng sản thô từ tháng 10/2025, với lập luận rằng chế biến tại chỗ có thể mang về 500 triệu USD mỗi năm.
Làn sóng này không chỉ xảy ra tại những nước có liên quan đến hành lang Lobito. Ghana - một quốc gia Tây Phi - dự kiến áp lệnh tương tự vào năm 2030. Nam Phi và Namibia cũng đang sửa đổi luật khoáng sản theo hướng bắt buộc chế biến nội địa. Morocco là trường hợp đang đi xa nhất. Tháng 6/2025, quốc gia Bắc Phi này đã khai trương nhà máy sản xuất vật liệu pin lithium-ion đầu tiên tại Jorf Lasfar. Hiện một gigafactory đang được xây dựng tại Kenitra với công suất ban đầu 20 GWh, dự kiến hoạt động từ quý III/2026. Tập đoàn khai thác Managem đã ký hợp đồng cung cấp 5.000 tấn cobalt sulfate mỗi năm cho Renault trong 7 năm - một bước dịch chuyển từ xuất khẩu thô sang chuỗi giá trị xe điện.
Trong một diễn biến lớn hơn, tháng 2/2025, Liên minh châu Phi (AN) thông qua “Chiến lược Khoáng sản Xanh châu Phi”, một văn kiện đặt ra lộ trình hướng tới chế biến và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu cho lục địa này thay vì xuất khẩu nguyên liệu thô. Đây là văn bản chính sách rõ ràng nhất mà châu Phi từng thực hiện về vấn đề khoáng sản chiến lược. Trong đó, Indonesia được nhắc đến như hình mẫu: sau khi cấm xuất khẩu niken thô và ép các nhà đầu tư xây nhà máy chế biến tại chỗ, nước này thu hút được đầu tư lớn vào ngành công nghiệp pin. Các nhà hoạch định chính sách châu Phi muốn áp dụng bài học tương tự với cobalt, đồng và lithium.
Bài toán khó giữa kỳ vọng và giới hạn thực tế
Từ nhiều năm nay, mô hình kinh tế của phần lớn các quốc gia châu Phi vẫn bị đóng khung trong việc khai thác thượng nguồn: đào quặng lên và bán thẳng ra cảng. Việc thiếu năng lực chế biến sâu đã tước đi phần giá trị gia tăng lớn nhất của chuỗi cung ứng, đồng thời đẩy các nền kinh tế này vào thế bị động hoàn toàn trước các chu kỳ biến động của giá cả hàng hóa thế giới.
Bài học từ cuộc khủng hoảng giá lithium gần đây là một minh chứng đắt giá cho thấy châu Phi thường xuyên rơi vào vị thế của kẻ chậm chân. Cách đây vài năm, khi cơn sốt xe điện đẩy giá lithium lên cao chóng mặt, hàng loạt quốc gia châu Phi đã vội vã thắt chặt quy chế, thúc đẩy các dự án khai thác với kỳ vọng về một siêu chu kỳ kinh tế mới. Thế nhưng, trong khi các nước này còn đang loay hoay ổn định khung pháp lý và kêu gọi đầu tư cơ bản, thì một số cường quốc công nghiệp, đặc biệt là Trung Quốc, đã hoàn thiện xong một hệ sinh thái khép kín từ hạ tầng tinh luyện, nhà máy hóa chất cho đến sản xuất pin thành phẩm.
Khi các mỏ khai thác tại châu Phi bắt đầu đi vào hoạt động thì thị trường toàn cầu đảo chiều. Sự dư thừa công suất chế biến ở các nước công nghiệp cùng với những thay đổi về công nghệ lưu trữ đã khiến giá lithium sụt giảm nghiêm trọng. Hậu quả trực tiếp là nhiều dự án lớn tại châu Phi rơi vào cảnh lao đao khi chưa kịp thu hồi vốn, bộc lộ rõ điểm yếu chí tử: lục địa này phản ứng quá muộn trước các bước chuyển dịch công nghiệp toàn cầu do thiếu năng lực dự báo dài hạn từ 10 - 30 năm.
Bên cạnh áp lực thị trường, các chính sách cấm xuất khẩu quặng thô nhằm ép buộc dòng vốn ngoại phải xây dựng nhà máy chế biến tại bản địa cũng đang vấp phải những lực cản nội tại rất lớn.
Để vận hành một nhà máy tinh luyện khoáng sản đòi hỏi một nguồn cung cấp điện ổn định, mạng lưới giao thông nội địa đồng bộ và đội ngũ kỹ sư có trình độ cao. Đây lại chính là những tử huyệt của hạ tầng châu Phi. Chừng nào bài toán năng lượng và nhân lực chưa được giải quyết, các lệnh cấm xuất khẩu thô có nguy cơ trở thành con dao hai lưỡi, khiến sản lượng khai thác bị ứ đọng, nguồn thu ngân sách sụt giảm và làm nản lòng các nhà đầu tư dài hạn.
Một số phân tích gần đây cho rằng, nếu chế biến khoáng sản tại chỗ thay vì xuất thô, châu Phi có thể tạo ra 2,3 triệu việc làm và nâng GDP toàn châu lục thêm 12%. Kỳ vọng này không viển vông, nhưng cũng không thể đạt được chỉ bằng các lệnh cấm xuất khẩu, tuyên bố chủ quyền tài nguyên hoặc tận dụng sự cạnh tranh của các đối tác ngoại giao để tìm kiếm lợi ích ngắn hạn.
Theo ông Louis-Nino Kansoun, Tổng biên tập hãng thông tấn Ecofin Agency, chuyên đưa tin về địa chính trị châu Phi có trụ sở ở Thụy Sỹ - nếu không thể tự xây dựng một hệ thống quản trị minh bạch, nâng cao nội lực công nghệ, lục địa này sẽ tiếp tục rơi vào vết xe đổ của các cuộc bùng nổ tài nguyên trước đây.
“Khoáng sản có thể đem lại cho châu Phi một cơ hội phát triển hiếm có trong nhiều thập niên. Nhưng cơ hội đó chỉ có thể trở thành động lực tăng trưởng bền vững nếu các quốc gia trong khu vực xây dựng được năng lực chế biến, quản trị và công nghiệp tương xứng với nguồn tài nguyên mà họ đang sở hữu”, ông Kansoun nhấn mạnh.
