Viễn cảnh về trường học không có chỗ cho nhà giáo

Từ cả ngàn năm nay, nhà giáo luôn đóng vai trò trung tâm của trường học. Kể cả trong bối cảnh tại nhiều nơi, người ta áp dụng các tiếp cận “lấy người học làm trung tâm” thì người thầy vẫn có vai trò quan trọng trong quá trình “trung tâm hóa người trò” đó. 

Nhưng, đứng trước những tiến bộ của khoa học công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, cùng với các phương pháp giáo dục mới, nhà giáo trong tương lai có thể sẽ mất dần vai trò từng có của mình.

Hãy thử tưởng tượng về lịch học của một sinh viên ngành Quản trị kinh doanh, Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội trong tương lai (có thể là không xa) như sau.

- 9h tối, bạn sinh viên này mở máy tính, lên website của nhà trường và học bài học online về chủ đề quản trị nhân sự để chuẩn bị cho ngày mai. Nếu như trước đây, bài học này sẽ được học trên lớp với thầy giảng, trò nghe thì giờ đây, sinh viên này hoàn toàn có thể học trước bài lý thuyết ở nhà. 

Lúc này, nhà trường đang áp dụng một cách học mới được gọi là “Lớp học đảo ngược” (flipped class) mà tại đó, giờ lý thuyết được học trước ở nhà và giờ thực hành sẽ được thực hiện tại trường.

- Trong mô hình flipped class, giờ thực hành có khi cũng không nhất thiết phải có giảng viên hướng dẫn: 8h sáng hôm sau, sinh viên này đến lớp. Nhưng lớp học không được thiết kế theo lối thông thường. Nó có khi chỉ là một phòng rộng với nhiều bàn được xếp hình lục lăng, đặt khắp nơi. Bạn sinh viên của chúng ta sẽ chọn một bàn để ngồi và quan sát các bạn học của mình thực hành đúng bài học ngày hôm qua. 

Cụ thể, một bạn học đang đóng vai nhà tuyển dụng và một bạn khác đang đóng vai người xin việc. Họ “trình diễn” các cách phỏng vấn xin việc khác nhau theo chỉ dẫn từ bài học. Còn bạn sinh viên của chúng ta, cùng một vài bạn khác nữa sẽ mở máy tính ra, truy cập hệ thống và tiến hành đánh giá mức độ “trình diễn” của bạn mình - cũng theo  hướng dẫn đã có. 

Cái này, trong phương pháp giáo dục mới, ta gọi là peer assessment (bạn học đánh giá) thay vì là teacher assessment (giảng viên đánh giá) như truyền thống nữa.

- Buổi chiều, sau giờ cơm trưa, bạn sinh viên sẽ di chuyển đến một công ty công nghệ gần trường để thực tập trong môi trường kinh doanh thực tế. Cách thực tập này cũng có khác cách thực tập của sinh viên hiện nay, thể hiện qua 2 điểm. 

Thứ nhất, sinh viên không dành ra 3-4 tháng để chỉ đi thực tập như hiện nay nữa mà hoàn toàn có thể sáng ở trường (dự giờ bạn khác và tự thực hành bài lý thuyết), chiều ở công ty (thực tập), tối ở nhà (học lý thuyết), sáng mai lại ở trường và hoạt động từ trường đến công ty, về nhà rồi lại lên trường trong 4 buổi đó là hoàn toàn tiếp nối về trình tự; không thể bỏ qua công đoạn nào. 

Đây là một trong những cách thể hiện của khái niệm work-integrated learning (học tập trong môi trường tương tác với công việc) đang phát triển khá mạnh trên thế giới.

Rõ ràng, như tôi thuật lại ở trên, chúng ta hoàn toàn không thấy bóng dáng của nhà giáo hay người thầy ở đâu trong một quy trình học tương đối kín. Kết quả đánh giá, kiểm tra, vốn là việc dành cho người thầy, giờ cũng được thay thế bằng các cấu phần: bạn học đánh giá hay doanh nghiệp (nơi sinh viên thực tập) đánh giá. Bạn cũng có thể đang thắc mắc, vậy trong quá trình học (online hoặc thực hành trên lớp) cũng phải có giảng viên ở đâu đó để hỗ trợ giải đáp chứ. 

Điều này về cơ bản là đúng với mô hình lớp học đảo ngược (flipped class) đang được áp dụng hiện nay (năm 2018), nhưng cá nhân tôi sẽ không cảm thấy bất ngờ nếu trong tương lai, hoạt động trả lời câu hỏi này sẽ được thay thế bằng một thứ mà chúng ta vẫn nghe thấy hằng ngày hiện nay: trí tuệ nhân tạo. 

Bạn thử tưởng tượng thế này, trong quá trình học online; nếu bình thường, khi gặp vấn đề không hiểu, bạn sinh viên của chúng ta sẽ ghi chép lại, hôm sau đến hỏi giảng viên. 

Nhưng, trong tương lai, có khi bạn chỉ việc bấm nút dừng màn hình và ngay lập tức hệ thống sẽ hiểu là bạn có câu hỏi. Bạn gõ vào một vài từ khóa, một loạt các câu hỏi-trả lời tương tự của các sinh viên khóa trước hoặc thậm chí là sinh viên trường khác, chẳng hạn như từ Đại học Thương mại, Đại học Kinh tế quốc dân (Hà Nội) hay Đại học Phú Xuân (Huế), Đại học Duy Tân (Đà Nẵng) hay Đại học Văn Lang (TP Hồ Chí Minh) vì hệ thống đã kết nối bài học giữa các trường với nhau) sẽ hiện ra. 

Câu hỏi của bạn sinh viên này thực chất đã có người mắc rồi và đã được giải quyết trước đó; hệ thống bài giảng thông minh được phát triển trên nền tảng trí tuệ thông minh sẽ giúp bạn xử lý vấn đề mà bạn sinh viên đang thắc mắc thay vì giảng viên. Giảng viên, vì vậy có khi cũng không cần thiết trong trường hợp này nữa.

Có thể bạn nghĩ tôi đang quá mơ mộng hoặc cực đoan. Tôi cũng thừa nhận đúng là chưa có trường nào mà lại không có nhà giáo như tôi kể ở trên cả. 

Nhưng nếu bạn thay Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội kể trên bằng các đại học trên thế giới, bổ sung một số từ khóa như flipped class (lớp học đảo ngược), blended learning (học tập kết hợp), virtual class (lớp học ảo) hay virtual campus (khu học xá ảo)... thì bạn cũng sẽ tìm được hàng nghìn câu chuyện về các dự án/nỗ lực trên thế giới; tất cả, đều hướng tới viễn cảnh kể trên của tôi.

Tôi cũng không dám chắc bao giờ những viễn cảnh mà tôi vừa nêu sẽ thành sự thực, nhưng có một điều chắc chắn, nghề giáo trong tương lai sẽ thay đổi, chức năng của người thầy ngày nay sẽ buộc phải điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh mới.

Nếu bạn là một nhà giáo, bạn đọc đến đây mà vẫn cảm thấy ung dung thì tôi thành thực khuyên bạn hãy nghĩ lại. Hãy thử “nhìn ngang” thôi, bạn sẽ thấy, ngay ở nước ta, cũng đã có tiền lệ tương tự.

Xin lấy ví dụ ngành cải lương, tuồng, chèo, kịch nói. Giờ đây, một từ mà chúng ta thường nghe từ những nghệ sỹ ngành này là “thời hoàng kim của sân khấu”. Cái thời hoàng kim đó đã là dĩ vãng từ cách đây phải đến 20 năm khi một sản phẩm của cách mạng công nghiệp lần thứ 2.0 xuất hiện, đó là cái tivi. 

Khi truyền hình phát triển, người ta không muốn đến rạp để xem cải lương, tuồng, chèo hay kịch nói nữa; người nghệ sỹ của các bộ môn này đã buộc phải chuyển sang làm các nghề khác (diễn viên/MC). Diễn cải lương, tuồng, chèo, kịch nói trở thành một hoạt động không thường xuyên và đôi khi người ta chỉ diễn để... khỏi quên nghề thay vì coi đó là nghề nghiệp chính.

Thực ra, cái tivi cũng đã có lần muốn “xâm chiếm” trường học; ấy là khi mô hình học qua tivi (tiền thân của học online ngày nay) ra đời cách đây hơn nửa thế kỷ tại phương Tây. Nhưng vì công năng của tivi chưa đủ mạnh nên nghề giáo vẫn không bị “lung lay”. 

Nhưng, bối cảnh hiện nay đã khác, trong bối cảnh trí tuệ thông minh phát triển cho phép những ý tưởng sáng tạo mới về giáo dục dễ thực thi hơn, người làm nhà giáo ngày nay rất có thể sẽ phải tiếc nuối “thời hoàng kim” như các nghệ sỹ cải lương, tuồng, chèo, kịch nói trong một tương lai không xa.

Nhà giáo ngày nay phải thay đổi, thậm chí thay đổi cả ADN của mình, nếu không muốn bị tụt hậu và bị đặt vào vị thế “bên lề”,  thay vì trung tâm như hiện nay. Nhưng ADN mới sẽ như thế nào thì bản thân từng nhà giáo sẽ phải chọn bởi không ai khác có thể giúp họ được.

Kiến thức cứng - Kiến thức mềm

Nâng cao năng suất lao động nhưng vẫn đảm bảo chất lượng là mục tiêu quan trọng của bất kỳ ngành sản xuất, dịch vụ nào. Mặc dù vậy, với một số ngành đặc thù như y tế, luật sư hay giáo viên, việc nâng cao năng suất lao động không đơn giản. 

Ví dụ, với nghề giáo viên, một chuẩn mực vẫn được coi là “khuôn vàng thước ngọc” là tỷ lệ 1 giáo viên trên 20-30 học sinh/lớp. Nếu tỷ lệ này thấp đi (giả sử 1 giáo viên/40 học sinh/lớp) thì chất lượng đào tạo có thể bị sút giảm. 

Những tiến bộ về công nghệ thông tin và truyền thông trong khoảng 40 năm trở lại đây đem lại những hy vọng mới cho việc nâng cao năng suất lao động của nghề giáo. Học trực tuyến toàn thời gian (online learning) hoặc học trực tuyến kết hợp với học truyền thống (blended learning) sẽ giúp giảm bớt đầu việc cho nhà giáo và qua đó, giúp nâng cao năng suất lao động. 

Mặc dù vậy, nhiều nhà giáo dục lại nghi ngờ hiệu quả của những hình thức học tập mới, dựa vào công nghệ kể trên. Họ cho rằng, tiếp xúc trực tiếp thầy - trò vẫn có rất nhiều giá trị mà máy móc không thể thay thế được. Người học có thể học được “kiến thức cứng” thông qua bài giảng trực tuyến; nhưng những “kiến thức mềm” như cảm hứng, tinh thần... thì không máy móc nào thay thế được.

TS Phạm Hiệp (GĐ Trung tâm Nghiên cứu và Thực hành giáo dục, Trường ĐH Phú Xuân)

Các tin khác

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.

Lan man về nghề viết

Lan man về nghề viết

Thật lạ, có những câu thơ, dù chỉ đọc thoáng qua nhưng rồi lại nhớ mãi, có thế bởi tự dưng lại nhớ đến bài tứ tuyệt Vũ Hoàng Chương tặng Vũ Bằng: “Có bằng nói láo bốn mươi năm. Vũ ấy mà sao giọng vẫn văn. Hay tại đa ngôn đa báo hại. Giường tiên trời phạt chẳng cho nằm”.

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Tại phiên đấu giá Nghệ thuật Hiện đại và Đương đại do Sotheby's tổ chức tại Hồng Kông vừa qua, các tác phẩm của danh họa Mai Trung Thứ và Lê Phổ đã được chốt với mức giá gần 1 triệu USD. Điều đáng nói, đây đang trở thành một xu hướng kéo dài trong nhiều năm qua. Đằng sau những con số ấn tượng ấy không chỉ là câu chuyện của thị trường, mà còn là dấu hiệu cho thấy hội họa Đông Dương đã và đang được định danh trên bản đồ toàn cầu.

Đường dài của những sáng tạo mới

Đường dài của những sáng tạo mới

Trong vài năm trở lại đây, đời sống nghệ thuật Việt Nam chứng kiến một làn sóng sáng tạo đến từ các nghệ sĩ trẻ và những đơn vị nghệ thuật độc lập. Họ không chỉ dàn dựng tác phẩm, mà còn tạo ra những“ngôn ngữ biểu đạt mới”- nơi chất liệu văn hóa Việt Nam được đặt trong sự đối thoại với tinh hoa nghệ thuật hàn lâm châu Âu.

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Đó là triển lãm "Thổ cẩm Việt Nam - những sợi chỉ kể chuyện" tại không gian triển lãm của thư viện Jean-Pierre Melville, thuộc một khu sầm uất của quận 13, Paris, một nơi vốn được xem là khu phố đặc trưng của châu Á, hội tụ và giao thoa của nhiều nền văn hóa của thành phố.

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Chỉ cần vài giây âm thanh công khai trên internet, trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra một bản sao giọng nói gần như hoàn hảo, đủ để lừa dối, đủ để trục lợi và đủ để phá hủy uy tín của một nghệ sĩ được xây dựng trong nhiều thập kỷ.

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Giải thưởng điện ảnh danh giá nhất thế giới - Oscar lần thứ 98 đã diễn ra vào ngày 15/3/2026 theo giờ miền Đông nước Mỹ tại nhà hát Dolby ở Los Angeles. Danh hài Conan O'Brien trong vai trò người dẫn chương trình đã khuấy động bầu không khí của buổi lễ và khiến cuộc đua vốn được đánh giá là vô cùng gay cấn của năm nay trở nên “duyên dáng” đáng kể với những mảng miếng hài đặc trưng.

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, câu "Cái răng, cái tóc là gốc con người" từ lâu đã được xem như một lời nhắc nhở về việc giữ gìn và chăm sóc ngoại hình của mỗi người. Tuy nhiên, khi tra cứu trên Google, không ít người giật mình khi thấy phiên bản "Cái răng, cái tóc là góc con người" lại xuất hiện nhiều hơn: khoảng 49.800 kết quả so với 16.900 kết quả của "gốc con người".

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Dịch thuật được ví như cái cầu vô hình nối người đọc xa lạ với tác giả xa lạ không cùng ngôn ngữ. Nhờ dịch thuật mà nhiều tác phẩm văn chương Việt được ra ngoài biên giới đến với bạn đọc không cùng tiếng nói. Người dịch là cầu nối tác phẩm văn học nguyên gốc với người đọc, giúp người đọc cảm nhận được sự hay của cái đẹp và bản sắc của văn bản.

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Trí tuệ nhân tạo đang buộc ngành điện ảnh phải xem lại toàn bộ cấu trúc sản xuất vốn tồn tại hơn một thế kỷ. Khi chi phí có thể được cắt giảm, quy trình được tinh gọn và rào cản gia nhập thị trường bị hạ thấp, AI mở ra một chương mới cho điện ảnh.

Các bài hát đồng dao

Các bài hát đồng dao

LTS: Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936) là nhà báo, nhà văn, dịch giả nổi tiếng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông là người có công lớn trong việc hoàn thiện và phổ cập chữ Quốc ngữ. Trong 30 năm làm báo, Nguyễn Văn Vĩnh là chủ bút 7 tờ báo bằng cả tiếng Việt và tiếng Pháp; viết hàng nghìn bài báo thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều thể loại, đề cập đến các vấn đề trong xã hội từ chính trị, kinh tế đến các phong tục tập quán của người dân…

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Không phải ngẫu nhiên mà những linh vật ngựa đất nung "Mã Nghênh Phúc Hỷ" màu vàng kim thường xuất hiện trên kệ trang trọng trong các gia đình để đón năm mới. Lịch sử hàng ngàn năm gắn bó với con người đã khiến ngựa trở thành một trong những người bạn thân thiết nhất. Không chỉ đơn thuần là biểu tượng của tin vui và phúc lộc, đằng sau vẻ ngoài oai vệ ấy là cả một hành trình dài làm thay đổi lịch sử loài người và vô số câu chuyện khiến chúng ta phải bất ngờ.

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Tiếng vó ngựa rộn rã trên những cung đường đèo dốc không chỉ là âm thanh của việc di chuyển, mà còn là nhịp đập văn hóa bền bỉ của đồng bào các dân tộc vùng cao Tây Bắc.

Cành đào huyền sử

Cành đào huyền sử

"Có một Thăng Long Nguyễn Huệ/ Ngựa phi trong sắc hoa đào". (Thơ Đỗ Trung Lai).

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ở Hà Nội, hiện nay có phố Bát Sứ, không những thế, còn có phố Bát Đàn. Theo “Từ điển đường phố Hà Nội” (NXB Hà Nội - 2010) do Nguyễn Viết Chúc chủ biên, thì khoảng trước năm 1890 người Pháp gọi hai phố này là rue des Tassee (phố Hàng Chén). Từ cách gọi này, ta biết bát còn gọi cái tô là đồ bằng sứ, bằng sành, đất nung dùng để đựng đồ ăn thức uống, tiếng đôi là bát đọi. Tục ngữ có câu: “Một bát một bình” nghĩa của nó là nói về vật dụng đựng cơm nước của người tu hành, về sau có thêm nghĩa phái sinh nhằm nói ai đó giữ một chí hướng, kiên trì làm theo sở nguyện của mình. Thế nhưng tại sao lại gọi đàn/ bát đàn?