Vằng vặc giữa trời ngôi sao ấy

Văn hóa phương Đông quan niệm, đấy là ngôi sao của văn chương, học thuật. Ngôi sao của tiết tháo sĩ phu. Ở Văn Miếu, chỗ tôi hay đến có một cái cổng mà ai cũng biết là "Khuê Văn Các"...

Đêm nay, tôi nghĩ đến một ngôi sao: Sao Khuê!

Văn hóa phương Đông quan niệm, đấy là ngôi sao của văn chương, học thuật. Ngôi sao của tiết tháo sĩ phu. Ở Văn Miếu, chỗ tôi hay đến có một cái cổng mà ai cũng biết là "Khuê Văn Các". Nghe đâu, kẻ sĩ từ thời Vua Gia Long mỗi lần nghĩ đến cái cổng ấy thôi là sẽ nghĩ đến những điều thanh cao, đẹp đẽ nhất trong cõi lòng mình.

Nhưng mỗi lần đến Văn Miếu, nhìn vào không gian ấy, thật sự tôi không chỉ ngẫm nghĩ nhiều về ý nghĩa của cái cổng ấy. Tôi còn ngẫm nghĩ nhiều hơn đến 2 cái cổng ở bên cạnh, đó là cổng Súc Văn và Bí Văn. Hiểu nôm na: Súc văn là văn chương phải hàm súc, thâm sâu. Bí văn là văn chương phải sáng sủa, giàu thuyết phúc.

Và trong ý nghĩ của tôi thì nếu "Khuê Văn Các" là một cái đầu kẻ sĩ thì hai cánh cửa "Súc văn", "Bí Văn" tạo nên hai cánh tay kẻ sĩ. Với cái đầu ấy và hai cánh tay ấy, kẻ sĩ an tọa giữa thiên thu đất trời. Bất chấp gièm pha. Bất chấp bão giông. Bất chấp đố kỵ. Bất chấp tỵ hiềm. Bất chấp oan trái. Kẻ sĩ vằng vặc như ngôi sao khuê. Và ánh sáng lấp lánh từ ngôi sao ấy tỏa một động lực sống cho người cùng thời cũng như người hậu sinh.

Trong những miên man mơ tưởng về thứ ánh sáng toả khắp của ngôi sao ấy, tôi từng giật mình: Nhưng trong cuộc đời, có ngôi sao ấy thật không? Thế rồi, tôi tự trả lời ngay: Có! Có chứ! Ví dụ như Nguyễn Trãi, người mà sau khi được minh oan đã được Vua Lê Thánh Tông ca ngợi là "Ức trai tâm thượng quang khuê tảo".

Tôi hiểu, mọi nhận thức - kết luận về mọi nhân vật lịch sử đều không thể một chiều đơn giản. Lớp thời gian càng phủ bụi những trang sử, người hậu thế càng mờ mịt trong nẻo về tìm hình bóng tiền nhân. Làm sao có thể hiểu đúng một NGUYỄN TRÃI như một Nguyễn Trãi từng hiện hữu? Làm sao có thể hiểu trúng một NGUYỄN TRÃI như một Nguyễn Trãi từng trải qua?

Kẻ hậu thế chỉ có thể biết và hiểu về Nguyễn Trãi qua thăng trầm và vô vàn những giọng điệu khác nhau của những dòng bút sử. Trong những dòng sử ấy, thật lòng, có cả những dòng "phê" Nguyễn Trãi. Và có cả những nghi vấn về việc, người minh oan cho ông - Vua Lê Thánh Tông rất có thể cũng là người mà trước đó từng chịu ơn ông.

Ngay cả khi những nhà làm sử đã cố khách quan nhất thì những ghi chép về ông (cũng như về bất cứ một dữ kiện lịch sử nào khác) suy cho cùng cũng chỉ là cái khách quan qua con mắt và ngòi bút chủ quan. Đấy là còn chưa nói, ông đã sống và chết trong một thời đại quá nhiều biến loạn - cái hiện thực mang tính "tiên đề" cho những logic lịch sử không dễ gì chân nhận.

Nhưng thôi, cứ chìm vào  lý trí thuần túy, chúng ta rồi sẽ rơi vào ngõ cụt. Có chăng, chỉ sử dụng một mảnh lý trí nào đó của mình để đọc lại những thi tác của ông, và sau đó thì khai tử chính cái mảnh lý trí cuối cùng đó để TRỰC CẢM và TRỰC NHẬN về ông. Khi lắng lòng đọc lại "Bình Ngô Đại Cáo" theo đúng công thức đó, ta trực cảm được một Nguyễn Trãi với tấm lòng thiết tha cùng dân tộc.

Khi thả lòng trong những tự sự đầy ẩn dụ của ông: "Họa phúc hữu môi phi nhất nhật/ Anh hùng di hận kỷ thiên niên", ta trực cảm được một Nguyễn Trãi như thấu hiểu cái giá đắt khủng khiếp của những trí thức dấn thân cho cuộc đời. Hiểu được hết và lường được hết, nhưng rồi vẫn dấn thân…

Thôi thì đành đọc người xưa và cảm người xưa bằng trực giác. Để rồi từ trực giác đó, một ngôi sao khuê hiện ra trước mắt mình. Một ngôi sao lẻ loi, bé nhỏ, cô đơn, nhưng sáng vằng vặc giữa trời đêm.

Thời đại thịnh rồi thời đại suy. Cuộc bể dâu nào ai biết trước? Nhưng ngôi sao khuê vằng vặc thì muôn đời còn lại, bất chấp oan uổng, bất chấp thị phi, bất chấp trái ngang cuộc đời. 

Đêm nay, tôi tin chắc rằng ở chỗ bầu trời lồng lộng trên đỉnh Khuê Văn Các, có một ngôi sao.

Và đó là phúc phận của cõi nước non mình!

Phan Đăng

Các tin khác

Đã theo nghề thì hãy viết đi

Đã theo nghề thì hãy viết đi

“Trước khi viết một tập tiểu thuyết mới, anh có những chuẩn bị gì?”.
Tôi thường hỏi bạn bè trong những lúc ngồi tán phét chuyện trên trời dưới đất. Có lần, nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn bảo, đại khái, chẳng chuẩn bị gì cả, cứ bắt tay vào viết, trong quá trình viết, các tình tiết xảy ra thì cân nhắc, xử lý. Cũng tựa như đứa trẻ nhảy xuống hồ, dù chưa biết bơi. Thực tế của công việc lúc ấy tự khắc khiến mình phải làm gì.

Một mỏ khai thác khoáng sản khổng lồ tại Zambia. Ảnh: First Quantum Minerals

Châu Phi với bài toán thoát “bẫy tài nguyên”

Khoáng sản châu Phi đang trở thành trung tâm của một cuộc tranh giành địa chính trị chưa từng có. Trong khi các cường quốc đổ vốn vào lục địa này, liệu châu Phi có thể tận dụng thời thế để trở thành bên hưởng lợi thực sự từ chính nguồn tài nguyên của mình hay không?

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng với không ít gia đình, nỗi đau chưa thể nguôi ngoai khi có người thân hy sinh mà tên tuổi, hài cốt vẫn nằm lại nơi chiến trường xưa hoặc chưa được xác định danh tính. Những ngày này, Công an TP Đà Nẵng đang thực hiện một hành trình vô cùng đặc biệt: Thu nhận mẫu ADN cho thân nhân liệt sĩ trong "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

Về ngôi nhà của dế

Về ngôi nhà của dế

Đó là một ngôi nhà xưa thân quen cũ kỹ nằm trong ngõ Đoàn Nhữ Hài. Nhà văn Tô Hoài (1920-2014) mua ngôi nhà này (năm 1957) từ tiền giải thưởng tập “Truyện Tây Bắc”. Một thời, cánh văn trẻ chúng tôi vẫn thường rủ nhau tới ngôi nhà của Tô Hoài vì ông rất thân thiện. Giờ đây, ngôi nhà trở thành không gian lưu niệm cuộc đời và sự nghiệp văn chương Tô Hoài. Con trai ông, nhà báo Phương Vũ đặt tên Nhà lưu niệm đúng với cái tên mà mọi người vẫn gọi: Tô Hoài House (Ngôi nhà Tô Hoài).

Chương trình âm nhạc “Mây lang thang” bị cho là đã nhiều lần vi phạm bản quyền trên môi trường số

Khoảng trống bản quyền âm nhạc ở Việt Nam

Trong nhiều năm qua, thị trường âm nhạc số Việt Nam phát triển nhanh nhưng việc vi phạm sở hữu trí tuệ tràn lan. Nhiều đơn vị kiếm tiền từ hàng triệu lượt xem mà tác giả, nhạc sĩ hoặc chủ sở hữu bản ghi không hề biết tác phẩm của mình bị khai thác như thế nào.

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Trong nghề cầm bút, sống bằng con chữ, lấy chữ làm phương tiện để trình bày suy nghĩ, nhân sinh quan của mình, tôi dám quả quyết, một khi viết những trang văn tạo ra tiếng cười là điều không bao giờ dễ dàng. Chính vì thế khi nhìn lại tiến trình phát triển văn học Việt Nam, kể từ năm 1930 đến nay, ta thấy số lượng tác giả viết văn cười, trào phúng, châm biếm chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay. Rất ít ỏi.

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Trong vài năm gần đây, Việt Nam bắt đầu xuất hiện trong các cuộc thảo luận quốc tế như một “điểm đến mới nổi” của công nghiệp văn hóa và kinh tế sự kiện. Từ sự bùng nổ của các concert âm nhạc, chương trình giải trí thu hút hàng triệu người theo dõi, đến việc đầu tư hàng loạt nhà hát, trung tâm triển lãm và tổ hợp sáng tạo quy mô lớn, Việt Nam đang đứng trước một cơ hội đặc biệt: trở thành trung tâm mới của các sự kiện văn hóa và biểu diễn trong khu vực.

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Những người yêu văn học, điện ảnh, sân khấu thì đều biết hai nhân Romeo và Juliet trong vở bi kịch của nhà văn Anh William Shakespeare. Từ trong kịch, phim, Romeo - Juliet đã trở thành hình ảnh biểu tượng cho những cặp tình nhân trẻ đang trong giai đoạn chớm nở và mãnh liệt. Vì thế, đến thành phố Verona (nằm trong tỉnh cùng tên thuộc vùng Veneto, miền bắc nướcÝ) lần này, tôi quyết định đến thăm ngôi nhà của nàng Juliet.

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Năm 2025, điện ảnh Việt có 55 phim ra rạp thì năm 2026, con số này được dự báo tăng lên khoảng 70 - 80 phim. Trong bối cảnh phim Việt ra rạp ngày càng dày đặc, cuộc cạnh tranh căng thẳng giữa các phim không chỉ bằng nội dung mà còn ở khả năng giành suất chiếu và tạo hiệu ứng truyền thông ngay từ những ngày đầu ra mắt.

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Cuộc gặp gỡ mang tên "Thời tiết của ký ức" không đơn thuần là một buổi ra mắt sách. Đó là một cuộc hội ngộ đặc biệt của "ngũ vị văn chương" - 5 cá tính văn chương độc bản: Trung Trung Đỉnh, Nguyễn Trọng Tín, Phạm Ngọc Tiến, Bảo Ninh, Nguyễn Quang Lập. Nói như nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, không chỉ là trang viết, họ là "những người lưu giữ ký ức của dân tộc". Trong số 5 tác giả này, tôi ấn tượng với 3 người: Trung Trung Đỉnh, Phạm Ngọc Tiến và Nguyễn Trọng Tín.

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Sinh thời nhà thơ Xuân Diệu có "tự giới thiệu" về địa chỉ nhà của mình ở Hà Nội như sau: "Nhà tôi 24 Cột Cờ/ Ai thương thì đến, hững hờ thì qua". Còn "trung niên thi sĩ" Bùi Giáng khi về cư ngụ ở Xóm Gà (Bình Thạnh) cũng có lúc ngẫu hứng giới thiệu với các bạn văn chương rằng: "Gặp nàng, nàng ở Già Lam/ Gặp cô, cô ở Lê Quang Định đường/ Nhà thuốc tây, gái du dương/ Bốn tám hai (482) hẻm tôi thường vô ra".Với những thông tin trên ắt người yêu thơ có thể tìm ra chỗ ở của ông một cách dễ dàng. Còn nhà văn Sơn Nam do không làm thơ nên khi ai hỏi nhà của mình thì ông chỉ đáp: "Cứ đến nhà truyền truyền thống quận Gò Vấp hỏi, thì có người dẫn vào nhà".

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Với phần đông công chúng, nghệ sĩ sân khấu và điện ảnh là những người sống giữa ánh hào quang, được tôn vinh bằng tài năng và danh tiếng. Nhưng phía sau tấm màn nhung, không ít người đang đối diện với một thực tế trái ngược, thu nhập bấp bênh, lương thấp và một câu hỏi được đặt ra: liệu nghệ thuật biểu diễn có là một nghề đủ để sống?

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Ngày 25/4/2026, Kiều bào Việt tại Pháp cùng bạn bè quốc tế yêu chuộng hòa bình đã cùng tham gia Lễ đặt bia Tưởng niệm các nạn nhân Việt Nam bị nhiễm chất độc da cam trong Công viên Choisy, thuộc quận 13 thành phố Paris.

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.