Trong những năm qua, cùng với sự trưởng thành của đội ngũ, văn học nghệ thuật của lực lượng Công an nhân dân (CAND) gồm có các bộ phận chính như Văn học, Điện ảnh, Sân khấu, Âm nhạc đã trở thành dòng chảy rõ nét, bền bỉ phản ánh chân thực công cuộc chiến đấu, xây dựng và trưởng thành của lực lượng CAND; là vũ khí sắc bén để đấu tranh chống lại cái xấu, cái ác; phản ánh những cống hiến, hy sinh của người chiến sĩ Công an trên mặt trận bảo vệ an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống, góp phần xây dựng lực lượng CAND ngày càng vững mạnh, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; đồng thời là “cầu nối” quan trọng giữa lực lượng Công an với quần chúng nhân dân.
Có thể nói, văn học nghệ thuật CAND từ những buổi đầu sơ khai đã bám sát quá trình xây dựng và trưởng thành của lực lượng CAND, từ công cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước và bảo vệ an ninh Tổ quốc. Với truyện vừa “Chiếc vali trên tàu Amyot D’inville” của nhà văn Nguyễn Đình Lạp và ký sự “Thủ phạm vụ án Ôn Như Hầu” của nhà văn Lê Tri Kỷ ra đời năm 1960 đã trở thành những viên gạch đầu tiên của ngôi nhà văn học nghệ thuật về lực lượng công an sau này. Trong đó, văn học luôn là bộ môn nghệ thuật đi đầu, là “nghệ thuật gốc” để các bộ môn khác như sân khấu, điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật cùng phát triển và tỏa sáng.
Để có được thành tựu văn học nghệ thuật trong CAND ngay từ những năm đất nước còn chiến tranh chia cắt đầy khó khăn, phải nói đến vai trò đặt nền móng quan trọng của cố Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn - người anh cả của lực lượng CAND - để có được bề dày, sự vững chãi và những thành tựu đáng kể như ngày hôm nay. Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn với tầm nhìn xa trông rộng đã có sự quan tâm đặc biệt, với những chỉ đạo quan trọng có tính chất “mở đường” cho văn học nghệ thuật CAND có điều kiện phát triển. Từ năm 1966, Bộ Công an đã đầu tư thực hiện bộ phim điện ảnh đầu tiên về lực lượng an ninh và đã gây được tiếng vang lớn, đó là “Cuộc chiến đấu vẫn còn tiếp diễn” (Kịch bản: Nguyễn Doãn Quế - Đạo diễn: Nguyễn Khắc Lợi). Bộ phim đã được đích thân Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn sửa, duyệt kịch bản văn học và kịch bản phân cảnh, chỉ đạo tuyển chọn diễn viên, chỉ đạo các cán bộ nghiệp vụ cố vấn cho phim, dự ra mắt phim… Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn là người trực tiếp đổi tên cho phim từ “Tiếng pháo đêm giao thừa” thành “Cuộc chiến đấu vẫn còn tiếp diễn”, là người đặt tên cho phim “Tội và tình” và “Không nơi ẩn nấp”. Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn cũng là người ký quyết định số 370-CA/QĐ ngày 14/3/1970 thành lập Điện ảnh CAND, mở ra một chặng đường mới cho điện ảnh CAND và cũng là người “mở đường” cho phương thức làm phim mới là phối hợp giữa điện ảnh cơ sở và điện ảnh Nhà nước.
Đến năm 1972, Bộ Công an đã quyết định thành lập Phòng Sáng tác văn nghệ, trực thuộc Cục Tuyên huấn (nay là Cục Công tác Chính trị, Bộ Công an) do nhà văn Lê Tri Kỷ là Quyền trưởng phòng, đồng thời điều động một số cây viết sôi nổi lúc bấy giờ về bộ phận này như: Văn Phan, Ngôn Vĩnh, Tôn Ái Nhân, Thu Trang, Phùng Thiên Tân... Sau đó, với sự ra đời của NXB Công an nhân dân (10/2/1981) và Đoàn Kịch nói Công an nhân dân (27/4/1982), gương mặt của văn học nghệ thuật CAND đã hiện lên rõ nét và tương đối đầy đủ những thế mạnh cần thiết để tạo nên dấu ấn đặc biệt, riêng có của mình. Trong đó, lĩnh vực văn học đã thể hiện, khẳng định được thế mạnh và sứ mệnh đặc biệt, có sức lan tỏa rộng rãi và lâu bền.
Theo thống kê sơ bộ, từ khi hình thành đến nay, riêng lĩnh vực văn học đã có khoảng 1.000 tác phẩm của trên 100 nhà văn trong và ngoài lực lượng công an được in ấn, phổ biến. Nhiều tác phẩm đã khắc họa thành công những hình tượng các anh hùng liệt sĩ hy sinh trong kháng chiến chống Pháp như Nguyễn Thị Lợi, Võ Thị Sáu, Bùi Thị Cúc, Trần Thành Ngọ… như “Câu lạc bộ chính khách” của Lê Tri Kỷ, “Tiếng nổ trên chiến hạm Amyot D’inville” của Văn Phan, “Võ Thị Sáu con người và huyền thoại” của Nguyễn Đình Thống, “Tình đất đỏ” của Lê Văn Thiện…
Thời kỳ chống Mỹ cứu nước và xây dựng Chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc đã xuất hiện nhiều tác phẩm phản ánh chân thực chiến công của lực lượng công an trong chống gián điệp, biệt kích, bảo vệ an toàn hậu phương miền Bắc, giải phóng miền Nam thống nhất đất nước như: “Bên kia cổng trời”, “Fulro” của nhà văn Ngôn Vĩnh, “Yêu tinh” của Hồ Phương, “Mật danh AZ” của Phạm Thanh Khương, “CM12 - Phía sau kế hoạch phản gián” của Nguyễn Khắc Đức…
Qua các tác phẩm văn học nghệ thuật về đề tài lực lượng công an từ khi mới ra đời đến nay, bạn đọc, khán giả và người dân cả nước thấu hiểu, chia sẻ được phần nào những khó khăn vất vả, hy sinh và những chiến công oanh liệt của lực lượng CAND trong suốt chiều dài lịch sử 81 năm xây dựng và trưởng thành, đồng hành cùng đất nước. Từ đó, lan tỏa tình cảm, sự tin yêu, giúp đỡ, đồng hành để lực lượng Công an hoàn thành xuất sắc những nhiệm vụ được Đảng và nhân dân giao phó.
Thiếu tướng, nhạc sĩ Trần Gia Cường, Chủ tịch chi hội Nhạc sĩ CAND:
“Tác phẩm cần hướng tới lực lượng chiến sĩ trẻ…”
Dù không chiếm số lượng đông nhưng các nhạc sĩ trong CAND luôn được nhắc đến như một lực lượng nòng cốt của Hội Nhạc sĩ Việt Nam, đã mang đến cho công chúng những tác phẩm có giá trị, phần nào khắc họa chân thực hình tượng người chiến sĩ CAND gần gũi, nhân văn.
Tôi cho rằng, thời gian vừa qua, âm nhạc trong lực lượng CAND đang có sự phát triển mạnh mẽ cả chiều rộng và chiều sâu. Ở phương diện biểu diễn, các hoạt động âm nhạc quần chúng trong CAND được tổ chức rộng khắp trên cả nước. Tại các hội diễn, các đơn vị đều có sự đầu tư mạnh cho các tiết mục. Nhiều giọng hát được đào tạo chuyên nghiệp đã trở thành hạt nhân nòng cốt ở các đơn vị.
Về đội ngũ sáng tác, thời gian qua có sự phát triển về số lượng và chất lượng. Các nhạc sĩ trong Chi hội Nhạc sĩ CAND gặt hái được nhiều giải thưởng của Hội Nhạc sĩ Việt Nam hay tại các cuộc thi do các địa phương, ban, ngành tổ chức. Bên cạnh những nhạc sĩ có đóng góp bền bỉ với nhiều tác phẩm ghi dấu ấn như Trần Gia Cường, Trương Hùng… thì gần đây, một số tác giả như Quốc Phòng, Đậu Hoài Thanh, Hoàng Đăng, Kiều Viết Lộc… cho thấy sự trưởng thành trong sáng tác. Ngoài ra, nhiều nhạc sĩ tên tuổi như An Hiếu, Lê Minh Sơn, Trương Quý Hải… cũng đã dành tình cảm yêu mến cho lực lượng Công an thông qua những ca khúc hay, viết về những đề tài khó như Cảnh sát PCCC, lực lượng Công an xã, lực lượng công an làm căn cước công dân…
Có được kết quả trên, Chi hội Nhạc sĩ Công an thường xuyên phối hợp với các đơn vị tổ chức các trại sáng tác, phát động cuộc thi. Tại các hoạt động đó, chúng tôi luôn khuyến khích các nhạc sĩ hướng về cơ sở, khai thác đời sống công tác, chiến đấu của các cán bộ chiến sĩ để tác phẩm gần gũi và mang hơi thở thời đại.
Để có được những tác phẩm đột phá, thu hút công chúng trẻ thì các nhạc sĩ phải không ngừng nâng cao trình độ, cách viết mới với những kỹ năng thủ pháp hiện đại. Hãy lấy hình tượng người chiến sĩ Công an là nguồn cảm hứng, tinh thần xuyên suốt trong các tác phẩm, tránh sử dụng từ ngữ quen thuộc sáo mòn, hô khẩu hiệu. Nội dung, đề tài tác phẩm cần hướng tới thế hệ chiến sĩ trẻ, những chiến sĩ trên các lĩnh vực công tác mới như công an xã, khoa học kỹ thuật... Bên cạnh giai điệu hiện đại, tiết tấu nhanh, ca từ sâu sắc, có tính khái quát giàu hình ảnh thì những tác phẩm được viết bằng cảm xúc chân thực sẽ chạm tới trái tim công chúng.
Đại tá, NSƯT Thanh Loan, nguyên Phó giám đốc Điện ảnh CAND:
“Sự tâm huyết, năng động đã mang đến những tác phẩm hấp dẫn…”
- Thưa Đại tá, NSƯT Thanh Loan, cuộc đời nghệ thuật của bà gắn liền những giai đoạn phát triển của Điện ảnh CAND, xin bà chia sẻ về những thành tựu mà Điện ảnh CAND đã đạt được?
+ Năm 1970, sự ra đời của Điện ảnh CAND đã ghi một dấu mốc đặc biệt trong dòng chảy của điện ảnh cách mạng Việt Nam. Mặc dù còn nhiều khó khăn nhưng những người làm Điện ảnh CAND đã phát huy tinh thần chiến sĩ và thế mạnh của ngành để cho ra đời nhiều bộ phim tài liệu đầy ắp sự kiện như “Những trang hồ sơ về một loại người”, “Vụ án TN 11”… Nhưng ngay trong năm 1970, sự ra đời của bộ phim truyện “Cuộc chiến đấu vẫn còn tiếp diễn” đã ghi một dấu mốc đặc biệt. Không chỉ là bộ phim nhựa đầu tiên của Điện ảnh CAND mà còn mở ra dòng phim hình sự trinh thám - một thế mạnh của đơn vị sau này.
Chỉ sau 10 năm thành lập, Điện ảnh CAND bước vào giai đoạn hoàng kim với nhiều thành tựu rực rỡ. Ở các tác phẩm, những người làm Điện ảnh CAND đã không ngừng sáng tạo, tìm tòi và đổi mới trong phương thức làm phim để khai thác xây dựng thành công hình tượng người chiến sĩ CAND dũng cảm kiên trung và đầy tính nhân văn. Mảng phim tài liệu phản ánh chân thực và sinh động đời sống công tác, chiến đấu của lực lượng CAND, cũng như những vấn đề xã hội nóng bỏng với những tác phẩm xuất sắc như: “Bài học nhớ đời”, “Trở lại với cuộc đời”, “Người thừa”, “Ảo vọng một chân trời”…
Nhưng, dấu ấn rực rỡ của Điện ảnh CAND giai đoạn này phải kể tới dòng phim truyện nhựa. Những bộ phim như “Vụ án hồ con rùa”, “Người không mang họ”, “Đứa con kẻ tử thù”, “Bí mật thành phố cấm”, “Đêm giông”, “Người con gái đất đỏ”… đã tạo nên “cơn sốt” trong lòng khán giả từ thành thị đến nông thôn. Thậm chí, doanh thu từ bộ phim “Kế hoạch P76”, sau khi trừ đi chi phí làm phim, số tiền còn lại chúng tôi trình lên lãnh đạo để mua trụ sở cho Điện ảnh CAND. Điện ảnh CAND thời kỳ đó đã góp một phần không nhỏ mang đến sự sôi động, hấp dẫn của Điện ảnh Việt Nam.
- Vậy theo bà, đâu là nguyên nhân để Điện ảnh CAND có được những thành công đó?
+ Trước hết phải nói rằng ngay từ khi ra đời, Điện ảnh CAND đã nhận được sự quan tâm, tạo điều kiện của lãnh đạo Bộ Công an qua các thời kỳ. Nhiều bộ phim được đầu tư lớn, sản xuất với công nghệ hiện đại nhất thời bấy giờ. Cùng với sự say mê, tâm huyết của những nghệ sĩ làm Điện ảnh CAND thì việc mở rộng giao lưu hợp tác với các hãng phim lớn, các nghệ sĩ tên tuổi trong nước đã mang đến nhiều tác phẩm xuất sắc. Các đạo diễn tài danh trong làng phim truyện Việt Nam như NSND Trần Vũ, NSND Trần Phương… đều trở thành những cộng sự đắc lực của điện ảnh CAND.
Ngoài ra, ngay từ thời kỳ đó, Điện ảnh CAND tận dụng được thế mạnh là những vụ án có thật. Nhiều vụ án nổi tiếng, sau một thời gian được giải mật, chúng tôi tổ chức cho các đạo diễn, các nhà biên kịch được đi thâm nhập thực tế, tiếp cận hồ sơ. Đây chính là chất liệu quý giá để làm nên những bộ phim nổi tiếng sau đó.
- Trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm, mới đây, Điện ảnh CAND có sự trở lại ấn tượng với những thành công ban đầu ở nhiều khía cạnh... Thế hệ nghệ sĩ đi trước như bà cảm thấy rất vui?
+ Chứng kiến sự trở lại mạnh mẽ của Điện ảnh CAND, tôi cảm thấy vô cùng phấn khởi. Với một loạt phim tài liệu như “Chủ tịch Hồ Chí Minh với lực lượng CAND”, “Các thế hệ Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam với lực lượng CAND”, “Người công an cách mạng” hay “Những người con của nhân dân” … Điều này đã cho thấy Điện ảnh CAND tiếp tục phát huy thế mạnh ở dòng phim đặc thù này.Sau thành công vang dội của “Tử chiến trên không”, “Đội điều tra số 7”, “Tận hiến”… Điện ảnh CAND bắt tay vào thực hiện một loạt phim như “Nữ biệt động Sài Gòn”, “Kế hoạch CM12”, “Mật mã Đông Dương”… cho thấy sự năng động, bắt nhịp nhanh của những người làm điện ảnh. Ngoài tiếp tục khai thác sở trường là những vụ án, những chiến công lẫy lừng trong quá khứ thì sự hợp tác với các đơn vị sản xuất ngoài ngành cũng được triển khai tốt. Theo tôi, đó là hướng đi đúng đắn, hiệu quả.
- Trong dòng chảy phát triển của điện ảnh Việt Nam, những người làm Điện ảnh CAND hiện nay cũng đang nỗ lực để tiếp tục khẳng định dấu ấn một thương hiệu. Bà có đánh giá gì về vấn đề này không?
+ Điện ảnh CAND đã tạo được thương hiệu riêng với bề dày thành tích trong quá khứ. Tôi cho rằng với sự quan tâm của lãnh đạo Bộ Công an, sự hỗ trợ của các đơn vị trong lực lượng, đặc biệt là tâm huyết của Trung tướng Đỗ Triệu Phong, Cục trưởng Cục Truyền thông CAND, cùng sự đầu tư chỉn chu, nghiêm túc ở từng dự án, Điện ảnh CAND sẽ có những bộ phim mang giá trị nghệ thuật và chuyên môn cao.
- Xin cảm ơn Đại tá, NSƯT Thanh Loan!
Khi người chiến sĩ CAND bước lên sân khấu
Có lẽ hiếm có đề tài nào vừa quen thuộc, vừa luôn đặt ra những thách thức đối với sân khấu như hình tượng người chiến sĩ Công an. Bởi phía sau bộ quân phục, phía sau những chuyên án, những cuộc đấu tranh với tội phạm là một thế giới con người rất rộng lớn: những lựa chọn nghề nghiệp, tình yêu, gia đình, những phút giây yếu lòng, là cuộc đấu tranh với chính mình. Từ nhiều thập niên trước, sân khấu đã có những tác phẩm để lại dấu ấn sâu đậm về hình tượng người chiến sĩ CAND.“Bản danh sách điệp viên” của tác giả Văn Báu là một trường hợp tiêu biểu. Tác phẩm được viết từ năm 1970 cho Đội Kịch Công an Hà Nội, dựa trên những câu chuyện có thật về hoạt động tình báo Công an Hà Nội, trở thành một trong những kịch bản sớm và có sức sống lâu dài về đề tài Công an.
Hai thập niên qua, các liên hoan nghệ thuật sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc về “Hình tượng người chiến sĩ CAND” đã tạo nên một không gian sáng tạo đáng kể cho đề tài này. Riêng Liên hoan lần thứ V năm 2025 quy tụ 21 đơn vị nghệ thuật với 25 tác phẩm, gồm kịch nói, chèo, ca kịch, cải lương; trong đó có sự tham gia của cả các nhà hát công lập và những sân khấu xã hội hóa. Điều này cho thấy sức hút của đề tài hình tượng người chiến sĩ CAND ngày càng hấp dẫn với sân khấu.
Nhiều tác phẩm đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng công chúng về hình tượng người chiến sĩ CAND. “Người thứ 3” của Nhà hát Kịch CAND khai thác những người chiến sĩ khoác vỏ bọc nghệ sĩ, hoạt động trong lòng địch. Ở đó, lý tưởng và nhiệm vụ được đặt bên cạnh tình yêu đôi lứa, khi những con người trẻ tuổi phải lựa chọn giữa tình riêng và trách nhiệm lớn lao. “Ngược chiều bình an” của Nhà hát Kịch Việt Nam, qua bàn tay đạo diễn NSƯT Kiều Minh Hiếu lại đưa khán giả đến một thế giới rất khác: những chiến sĩ Cảnh sát PCCC và cứu nạn, cứu hộ. Họ là những con người bằng xương bằng thịt, cũng có những trăn trở đời thường nhưng sẵn sàng đi vào nơi nguy hiểm để giành lại sự sống cho người khác. Chính cách tiếp cận ấy khiến hình tượng người chiến sĩ trở nên gần gũi và giàu sức lay động hơn. “Đối mặt” của Nhà hát Kịch Hà Nội khai thác tội phạm có tổ chức, tham nhũng và xung đột cá nhân bằng một cách dàn dựng hiện đại. “Trời xanh nơi đáy vực” của Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội lựa chọn hình thức nhạc kịch để kể câu chuyện về những chiến sĩ PCCC. Nhiều tác phẩm đưa vào sân khấu các vấn đề như tội phạm công nghệ cao, lừa đảo trên mạng, ma túy học đường, livestream…
Thực tế đời sống và nhu cầu thưởng thức nghệ thuật đã thay đổi. Sân khấu về hình tượng người chiến sĩ CAND cũng đứng trước một yêu cầu quan trọng: Muốn khắc họa người chiến sĩ thời đại mới, trước hết phải đặt nhân vật vào chính những vấn đề của thời đại mới. Những loại tội phạm mới, những biến động của đời sống xã hội, những vấn đề về gia đình, công nghệ, kinh tế, biên giới hay không gian mạng đều có thể trở thành chất liệu sân khấu.
NSND Trần Ngọc Giàu - Chủ tịch Hội Sân khấu TP Hồ Chí Minh đánh giá: “Hình tượng người chiến sĩ CAND trên sân khấu hiện đại đã vượt qua lối mòn minh họa khô khan để trở nên chân thực, đa chiều và bám sát hơi thở đời sống. Các vở diễn đã mạnh dạn chọn những đề tài khó, nhạy cảm như cuộc chiến chống tham nhũng, tiêu cực trong nội bộ. Kịch bản ngày càng đa dạng, phong phú về thể loại từ điều tra phá án, chính luận đến đấu tranh tư tưởng, phản ánh góc nhìn sắc sảo của người làm nghề”. Đó chính là con đường để sân khấu CAND vừa góp phần xây dựng hình ảnh người chiến sĩ thời đại mới, vừa tạo dựng một cây cầu bền vững giữa nghệ thuật và đời sống, giữa người nghệ sĩ, chiến sĩ và trái tim công chúng.
