- Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu mới về vị trí của văn hóa, vai trò của con người và phát huy nguồn lực sáng tạo. Theo ông, tinh thần của Nghị quyết cần được cụ thể hóa như thế nào trong lĩnh vực mỹ thuật?

+ Nghị quyết số 80-NQ/TW là văn kiện quan trọng, xác định những quan điểm, mục tiêu và giải pháp mang tính đột phá nhằm xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời kỳ mới. Một điểm rất quan trọng là nhân dân vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là đối tượng thụ hưởng các giá trị văn hóa. Với mỹ thuật, hoạt động sáng tạo không thể chỉ bó hẹp trong giới nghệ sĩ hay những không gian triển lãm chuyên biệt. Tác phẩm cần có đời sống xã hội, góp phần nâng cao năng lực thẩm mỹ, làm phong phú môi trường văn hóa và đáp ứng nhu cầu thưởng thức của nhân dân.

Hội Mỹ thuật Việt Nam hiện có gần 2.500 hội viên trên cả nước, với truyền thống lâu đời và sự tiếp nối giữa các thế hệ. Điều đáng mừng là lực lượng trẻ đang sáng tác rất sung sức. Tuy nhiên, chúng ta vẫn chưa làm tốt việc tập hợp, kết nối và tạo điều kiện để nghệ sĩ trẻ phát triển. Trong nhiệm kỳ 2026-2031, Hội luôn tôn vinh những nghệ sĩ đi trước đồng thời cũng sẽ chú trọng phát hiện, bồi dưỡng, hỗ trợ nghệ sĩ trẻ và sinh viên mỹ thuật tài năng. Sự tiếp nối giữa các thế hệ không chỉ là trao truyền kinh nghiệm mà còn là tiếp sức cho những tư duy, phương thức biểu đạt mới.

Cùng với đó, Hội sẽ nâng cao chất lượng các trại sáng tác, triển lãm khu vực; tăng cường giao lưu, hợp tác trong nước và quốc tế. Đặc biệt, chúng tôi cần đưa mỹ thuật hiện diện rộng rãi hơn trong không gian công cộng, các thiết chế văn hóa và môi trường sống. Nghệ thuật đương đại có nhiều hình thức biểu đạt như sắp đặt, trình diễn, video art…. Chúng ta có thể nghiên cứu những mô hình phù hợp để mở rộng cơ hội tiếp cận nghệ thuật cho công chúng.

- Vậy theo ông, chúng ta cần tháo gỡ những điểm nghẽn nào để khơi thông sức sáng tạo, tạo điều kiện cho nghệ sĩ, đặc biệt là nghệ sĩ trẻ sáng tạo và có những tác phẩm đỉnh cao?

+ Tôi cho rằng muốn có tác phẩm đỉnh cao, chúng ta cần quan tâm đồng bộ đến ba trụ cột: con người, cơ chế và nguồn lực. Có thể hình dung tác phẩm đỉnh cao như đỉnh của một kim tự tháp; muốn có đỉnh cao thì phần nền móng phải vững chắc. Ba trụ cột ấy cần vận hành hài hòa, hỗ trợ lẫn nhau. Nếu một khâu gặp vướng mắc, sức sáng tạo của nghệ sĩ cũng khó phát huy đầy đủ. Người nghệ sĩ luôn có khát vọng cống hiến, nhưng cũng có quan điểm và tiêu chí nghề nghiệp riêng. Tôi tin rằng khi nghệ sĩ được trao cơ hội, được chú trọng chuyên môn và ghi nhận xứng đáng, họ sẽ có thêm động lực cống hiến.

Cơ chế khuyến khích sáng tạo cũng cần được nhìn nhận thực chất hơn. Chẳng hạn, giải thưởng mỹ thuật hàng năm là vấn đề đáng suy nghĩ. Hiện nay, xu hướng tiền giải thưởng đang giảm. Điều này đặt câu hỏi về khả năng động viên, khích lệ nghệ sĩ. Tiền thưởng không phải tất cả, nhưng giải thưởng còn thể hiện sự ghi nhận của xã hội đối với lao động sáng tạo của họ.

Tôi mong Hội Mỹ thuật Việt Nam được tham gia nhiều hơn vào các công trình, dự án của đất nước, từ tư vấn chuyên môn đến sáng tạo tác phẩm trong không gian công cộng. Điều cần tránh là làm nghệ thuật theo phong trào, chỉ để hoàn thành một công trình hay nhiệm vụ. Chúng ta có nguồn lực để tạo ra những bức tranh, tác phẩm điêu khắc thực sự có giá trị. Vấn đề là phải biết sử dụng và phát huy nguồn lực ấy.

- AI và công nghệ số đang làm thay đổi phương thức sáng tạo, quảng bá và tiếp nhận nghệ thuật. Mỹ thuật Việt Nam cần tiếp cận xu hướng này như thế nào?

+ Theo tôi, chúng ta không nên sợ hãi AI mà cần chủ động tìm hiểu, coi công nghệ là một phần của quá trình phát triển. Tuy nhiên, nghệ sĩ phải tự tin vào chính bản thể của mình. Chuyển đổi số có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc quảng bá mỹ thuật. Số hóa tác phẩm, giới thiệu tác giả và xây dựng những phương thức tiếp cận mới sẽ giúp công chúng trong nước và quốc tế tìm hiểu mỹ thuật Việt Nam thuận lợi hơn. Số hóa cũng gắn chặt với việc bảo vệ quyền tác giả, quyền đối với tác phẩm. Đây là một trong những nền tảng để từng bước xây dựng thị trường mỹ thuật minh bạch, chuyên nghiệp.

Công nghệ không thể thay thế hoàn toàn năng lực sáng tạo của con người. Điều cần thiết là biết sử dụng những công cụ mới để mở rộng khả năng biểu đạt, quảng bá và kết nối, đồng thời giữ vững trách nhiệm nghề nghiệp và giá trị riêng của nghệ sĩ. Hội cần tiếp tục tiếp cận các phương thức mới, hỗ trợ hội viên thích ứng với quá trình chuyển đổi số.

- Vậy theo ông, trong hội nhập quốc tế, mỹ thuật Việt Nam cần làm gì để vừa giữ được bản sắc dân tộc, vừa tạo ra tiếng nói riêng? Đồng thời, chúng ta cần những điều kiện nào để phát triển thị trường mỹ thuật Việt Nam một cách chuyên nghiệp?

+ Tôi cho rằng bản sắc dân tộc không nên được hiểu như một khẩu hiệu. Bản sắc nằm trong căn cốt văn hóa, trải nghiệm và tư duy của người nghệ sĩ. Một họa sĩ có thể sáng tác theo nhiều khuynh hướng khác nhau, nhưng điều đó không có nghĩa họ đánh mất bản sắc Việt Nam. Vấn đề là chúng ta phải chủ động hội nhập, hiểu ngôn ngữ và cách vận hành của đời sống nghệ thuật quốc tế. Hòa nhập không có nghĩa hòa tan. Muốn đối thoại bình đẳng, giới thiệu tác phẩm hiệu quả và từng bước khẳng định vị thế, nghệ sĩ Việt Nam cần tiếp cận chuyên nghiệp hơn, hiểu vai trò của giám tuyển, các tổ chức nghệ thuật và mạng lưới kết nối quốc tế, cách thức vận hành. Chúng ta không thiếu tài năng, nhưng cách thức đưa tác phẩm ra thế giới vẫn còn hạn chế.

Về thị trường mỹ thuật, theo quan sát của tôi, Việt Nam vẫn chưa có một thị trường vận hành đầy đủ theo nghĩa chuyên nghiệp. Việc mua bán tác phẩm còn chủ yếu dựa vào các mối quan hệ cá nhân, trong khi thị trường cần có hệ thống đấu giá, thiết chế rõ ràng, cơ chế minh bạch về thuế và sự tham gia rộng rãi của các chủ thể liên quan. Thị trường không thể hình thành chỉ bằng tài năng của nghệ sĩ. Nó cần cơ chế vận hành, hệ thống tổ chức và sự tham gia của xã hội, trong đó có việc nâng cao thẩm mỹ công chúng. Khi công chúng hiểu và quan tâm đến mỹ thuật, tác phẩm sẽ có thêm cơ hội tiếp cận người thưởng thức, nhà sưu tập và các thiết chế nghệ thuật. Đây là quá trình dài hơi, đòi hỏi sự phối hợp của nhiều bên.

- Ông kỳ vọng những đổi mới nào sẽ tạo chuyển biến thực chất cho mỹ thuật Việt Nam trong nhiệm kỳ 2026-2031?

+ Tôi mong mỹ thuật hiện diện nhiều hơn trong đời sống thường ngày, từ không gian công cộng đến trường học, các thiết chế văn hóa và môi trường sinh hoạt cộng đồng. Mỹ thuật có đặc thù riêng. Trong nhiệm kỳ mới, Hội cần tập trung xây dựng đội ngũ nghệ sĩ, nâng cao chất lượng sáng tác, hỗ trợ thế hệ trẻ, thúc đẩy số hóa, mở rộng không gian công cộng dành cho mỹ thuật và tăng cường giao lưu quốc tế. Những nhiệm vụ ấy cần được kết nối thành một hệ sinh thái, trong đó nghệ sĩ có môi trường sáng tạo, tác phẩm có cơ hội đến với công chúng và giá trị mỹ thuật được phát huy trong đời sống. Đây là sự nghiệp lâu dài của Hội, đòi hỏi sự kiên trì đổi mới, phát huy nội lực và kết nối các nguồn lực xã hội. Tôi tin mỹ thuật Việt Nam có đủ tiềm năng để phát triển mạnh mẽ hơn trong thời gian tới.

- Cảm ơn cuộc trò chuyện của ông!