Đề cương văn hóa Việt Nam năm 1943 ra đời khi đất nước đang bị đô hộ bởi thực dân Pháp và chế độ phong kiến suy tàn. Khi đó, văn hóa nô dịch thuộc địa kìm hãm sự phát triển của dân tộc. Người Việt Nam cần có một hệ tư tưởng tiến bộ, nhân văn, một tinh thần tự cường về văn hóa, cần xây dựng hệ giá trị con người như là hạt nhân quan trọng của tinh thần yêu nước để đoàn kết đấu tranh giải phóng dân tộc...
Từ sau năm 1986, trên tinh thần đổi mới, Đảng ta đã xác định: Văn hóa là nhu cầu thiết yếu của đời sống con người, thể hiện trình độ phát triển chung của đất nước, là lĩnh vực sản xuất tinh thần, tạo ra các giá trị, sản phẩm làm giàu đẹp cuộc sống. Tinh thần ấy vừa có sự kế thừa truyền thống, vừa tiếp thu tinh thần nhân loại.
Cho đến nay, hệ giá trị con người Việt Nam được xây dựng gồm các yếu tố: "Yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo" không phải là cái tôi dị biệt mà khi được ứng chiếu với hệ giá trị gia đình ở "Ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh". Trong khi đó, mỗi cá nhân đều sống trong bầu khí quyển văn hóa của "Dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học", để cùng hướng đến hệ giá trị quốc gia: "Hòa bình, thống nhất, độc lập, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc"... Các yếu tố có quan hệ hữu cơ như thế nào?
Nhìn lại truyền thống văn hóa dân tộc, các phẩm chất con người Việt Nam được hình thành suốt mấy ngàn năm, qua thử thách, gìn giữ, tiếp biến, được kết tinh trong gian khó và tỏa sáng. Bởi thế, khi nói đến hệ giá trị con người Việt Nam (nói riêng) và hệ giá trị (nói chung) đều thể hiện sự thống nhất, dựa trên nguyên tắc kế thừa và phát triển. Ví dụ, tinh thần "yêu nước, đoàn kết" trong mỗi con người đều thể hiện trong khát vọng xây dựng gia đình "ấm no, hạnh phúc", sống giữa nền văn hóa đậm đà bản sắc của bản, làng, phum, sóc... (dân tộc, dân chủ...), từ đó cùng chung sức bảo vệ và xây dựng đất nước hòa bình, thống nhất, độc lập... Khi nghe các bà, các mẹ kể những câu chuyện cổ tích, già làng kể mo, khan... các nhân vật anh hùng, dũng sĩ, thôn nữ hiền thục, bà tiên, ông bụt... thường có cái kết có hậu cho nhân vật, thành đôi lứa xây dựng tổ ấm và quê hương, đất nước thanh bình.
Sau hơn 80 năm bảo vệ, xây dựng Tổ quốc, 40 năm đổi mới và phát triển khoa học, công nghệ, đặc biệt là sự kết hợp giữa đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đặt ra nhiều thách thức, cơ hội. Cơ hội được khẳng định, cơ hội sinh kế của người dân được mở ra với sự hình thành các cộng đồng số như: phong trào "Người bản số" (Lào Cai); mô hình “Sinh hoạt cộng đồng số” (Yên Sở, Hà Nội); “Tổ công nghệ số cộng đồng” (Đà Nẵng)...
Trước hết, phải thấy rằng, các chủ trương, nghị quyết về văn hóa (nói riêng) cũng như các chiến lược xây dựng đất nước của Đảng và Nhà nước ta (nói chung), đều xuất phát từ thực tiễn đời sống. Để rồi, chính tinh thần văn hóa ấy đã thông qua các hệ giá trị thẩm thấu vào nhiều lĩnh vực như kinh tế, chính trị, trong truyền thông, giáo dục, y tế, văn hóa trong bệnh viện, trường học, công sở..., trở thành nền tảng vững chắc trong đời sống của nhân dân. Thử lấy một ví dụ, ngày nay, khi bước lên một chiếc xe bus hay metro, lên máy bay hay chuyến tàu di sản..., chúng ta đều cảm nhận được văn hóa vừa thiêng liêng và gần gũi, vừa khái quát vừa cụ thể từ cách tổ chức, giới thiệu, bài trí và thông điệp văn hóa mà chúng ta nhận được.
Trên con đường phát triển bền vững của đất nước, văn hóa chính là nền tảng để duy trì sự bền vững ở việc không đánh đổi lợi ích lấy những gì nhân dân đáng được thụ hưởng. Từ khái niệm văn hóa mang tính phổ quát đã hình thành nên giá trị văn hóa trong từng lĩnh vực. Trong kinh doanh, văn hóa giúp định vị thương hiệu chứ không dừng ở mức độ hành vi ứng xử trong các bộ phận, ở từng cá nhân riêng lẻ. Năng lực cạnh tranh giữa các thương hiệu trong nước, giữa thương hiệu của nước ta với nước ngoài phản ánh nội lực văn hóa của doanh nghiệp và triết lý trong định hướng phát triển.
Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam nêu rõ: "Đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa". Ứng chiếu vào đời sống, chúng ta cũng nhận ra sức ảnh hưởng của văn hóa đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của khoa học, công nghệ. Đó là các hướng đi mới trong việc chuyển hóa tri thức thành các công trình, ấn phẩm phù hợp các tầng lớp nhân dân, đáp ứng nhu cầu nâng cao nhận thức; đưa tri thức khoa học đến gần với nhân dân và có chỗ đứng vững chắc trên môi trường văn hóa số. Trên phương diện pháp luật, giá trị văn hóa thể hiện ở những đặc điểm như: chất lượng hệ thống pháp luật được xây dựng; hiệu quả thực thi; hiểu biết của các chủ thể tuân thủ pháp luật (đồng thời, cũng là các chủ thể văn hóa), điều kiện sống và quá trình phổ biến pháp luật đạt hiệu quả ra sao? Văn hóa trong pháp luật còn góp phần củng cố niềm tin trong nhân dân...
Ở từng lĩnh vực, văn hóa sẽ được thể hiện qua nhiều góc độ, phụ thuộc vào đặc thù từng lĩnh vực đó và các yếu tố xã hội liên quan. Như chính trị gia người Canada, ông John Abbott (1821-1893) từng nói: "Khả năng của mỗi người đều có thể được củng cố hoặc nâng cao nhờ văn hóa". Tất cả những giá trị văn hóa lớn lao đều được thấm nhuần trong tâm hồn mỗi người, được thẩm thấu trong cuộc sống hằng ngày từ những gì cụ thể, sinh động, nhỏ bé nhất tạo nên sự bền chặt, vững vàng.
Trong sáng tạo văn học, nghệ thuật, chúng ta nhận ra sự hiểu biết, nhận thức chính trị được các tác giả trẻ gửi gắm qua tác phẩm của mình. Ca khúc "Tình yêu đất nước" của nhạc sĩ Phạm Việt Tuân (Giải Nhất cuộc thi "Với Đảng vẹn toàn niềm tin yêu" do VOV3 tổ chức) đã thể hiện cảm quan về văn hóa thông qua nhận thức chính trị sâu sắc: "Lời bài hát vang lên/ Cùng chung một lá cờ đỏ vàng sao/ Cùng chung dòng máu con người Việt Nam/ Cùng chung bài hát Quốc ca/ Kiêu hãnh hào hùng vinh quang dân tộc.../ Việt Nam đoàn kết kiên cường vững bền/ Một lòng son sắt giữ yên biển trời/ Là bao máu xương hy sinh quên mình/ Vì tình yêu đất nước/ Việt Nam vững bền".
Tương tự, trong chùm thơ đoạt giải Nhì (không có giải Nhất) cuộc thi thơ trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội năm 2021-2022, nhà thơ trẻ Phùng Hương Ly đã viết bằng sự tin tưởng: "Mây rủ nhau về quân cảng/ theo mỗi chuyến tàu rời bến ra khơi/ đám mây không mang số hiệu/ hòa vào nhau nhận mặt gọi thành tên/ những người lính đêm ngày canh biển". Các concert âm nhạc gần đây đã có sức hút mạnh mẽ với nhiều tầng lớp nhân dân, các lứa tuổi, giới tính. Điều đó không chỉ đến từ chất lượng nghệ thuật mà còn cả ở nhận thức văn hóa - lịch sử - chính trị.
Trên lĩnh vực văn hóa, từ nghị quyết đến hành động không còn là khoảng cách quá xa mà từng bước được vận dụng linh hoạt, hiệu quả. Trước không khí nô nức chuẩn bị cho Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, đang có nhiều chương trình nghệ thuật, nhiều tác phẩm mới ra đời để khẳng định hiệu quả đáng tự hào đó.