Bức tranh đời sống hiện thực đa sắc
Trong số 25 bộ phim có mặt tại LHP Tài liệu châu Âu - Việt Nam năm nay có 11 bộ phim đến từ các quốc gia châu Âu (Áo, Italy, Tây Ban Nha, Vương quốc Anh, Thụy Điển, Pháp, Phần Lan, Bỉ, Na Uy), 9 bộ phim của Việt Nam và 5 phim của những nhà làm phim độc lập. Mỗi tác phẩm mang đến một câu chuyện, một góc nhìn riêng khiến khán giả khám phá, suy ngẫm và đối thoại về những vấn đề của đời sống hôm nay. Có những câu chuyện đời thực đầy sức nặng. Từ chân dung những nhân vật kiên cường như Giáo sư Toán học Hoàng Xuân Sính, nhà văn Thụy Điển Sara Lidman, nhà điêu khắc Điềm Phùng Thị đến cuộc chiến dập lửa ở Nhà thờ Đức Bà Paris, hay hành trình bảo tồn di sản sông Hoài, rừng ngập mặn Cần Giờ, hoặc giấy Dó thủ công…
LHP còn là tuyển tập nhiều phim thắng giải danh giá, quy tụ những tác phẩm từng vinh danh tại Cánh diều, Bông sen Bạc, giải Magritte (Bỉ), GOYA (Tây Ban Nha), Locarno, Sundance, Toronto… Đây là nhịp cầu văn hóa đặc sắc, nơi mỗi buổi chiếu mang đến những góc nhìn mới mẻ và nhân văn về con người, thiên nhiên và xã hội. Ngoài ra còn mang đến những phong cách làm phim mới như sự kết hợp giữa thể loại tài liệu và hư cấu ở bộ phim “Notre - Dame Brule” của Pháp về sự kiện hỏa hoạn tại nhà thờ Đức Bà Paris…
Một trong những điểm mới, độc đáo tại LHP năm nay là mô hình “đối thoại sóng đôi”. Mỗi buổi chiếu kết hợp 1 bộ phim Việt Nam và 1 bộ phim châu Âu, có thể cùng chủ đề, tạo thành những cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa. Ví dụ như cặp đôi phim “Đạm Phương nữ sử” (đạo diễn Hoàng Hà Lê) và “Một lũ trẻ, một con khỉ và một tòa lâu đài” (đạo diễn Gustavo Salmerón, Tây Ban Nha) có điểm chung là bức chân dung sắc nét về những người phụ nữ. Một bên là danh nhân văn hóa Việt Nam đầu thế kỷ XX với tư tưởng giải phóng phụ nữ, một bên là bà lão Tây Ban Nha với thế giới nội tâm đầy hài hước, kỳ lạ nhưng chan chứa ý nghĩa nhân sinh. Hay cặp phim “Những người kể chuyện phố cổ Hà Nội” và “Hỏa hoạn nhà thờ Đức Bà” mang đến những thước phim đầy cảm xúc về nỗ lực giữ gìn “hơi thở” lịch sử, văn hóa di sản giữa dòng chảy thời gian hiện đại.
Còn cuộc đối thoại giữa điện ảnh Việt - Italy mang điểm chung sâu sắc ở sức sống kiên cường và sự cống hiến lặng lẽ của con người Việt Nam - một bên là những người giữ rừng âm thầm hồi sinh “lá phổi xanh” Cần Giờ, một bên là những nữ công nhân âm thầm miệt mài trong guồng quay công nghiệp điện tử hiện đại…
Tại hầu hết các kỳ LHP tài liệu quốc tế luôn dành một không gian cho những nhà làm phim độc lập. Dù còn nhiều khó khăn nhưng những nhà làm phim tài liệu độc lập Việt Nam đã khẳng định được tài năng, tâm huyết và dấu ấn nghề nghiệp qua nhiều tác phẩm. Tại LHP Tài liệu châu Âu - Việt Nam năm nay cũng tôn vinh góc nhìn mới mẻ từ các tác giả độc lập: ước mơ âm nhạc của anh em song sinh khiếm thị (phim “Phòng thu bí mật”), nghị lực của cộng đồng người bạch tạng (phim “Những thiên thần trắng ở bên chúng ta”), nghề cải táng (phim “Người cất mả”) hay hậu trường sân khấu Tuồng (phim “Mạc Hậu”).
Thay đổi phương thức tiếp cận công chúng
Ông Tạ Quang Đông, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch khẳng định, những năm qua Việt Nam đã trở thành điểm hội tụ của nhiều LHP quốc tế, góp phần tạo nên một không gian điện ảnh đa dạng và giàu sức kết nối. Qua 16 lần tổ chức, LHP Tài liệu châu Âu - Việt Nam luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt của công chúng yêu điện ảnh. Những khán phòng chật kín khán giả đã là hình ảnh thường thấy tại các buổi chiếu. Thậm chí, có những buổi chiếu, ban tổ chức phải kê thêm ghế phụ, khán giả ngồi tràn ra cả lối đi. Sức hút của dòng phim tài liệu là có thật.
Nếu như thể loại phim truyện thu hút khán giả bởi những câu chuyện phần lớn là sự tưởng tượng, sáng tạo của đội ngũ biên kịch, đạo diễn thì sự lôi cuốn của dòng phim tài liệu là người thật, việc thật. Chân dung những con người bình dị - lỗi lạc, những vấn đề của cuộc sống mưu sinh, thiên nhiên, môi trường… mà con người đang phải đối diện thậm chí loay hoay, bế tắc trong việc giải quyết chính là đề tài của dòng phim này. Khán giả mê phim tài liệu bởi sau mỗi suất chiếu, họ cảm nhận được những giá trị chân thật từ những tấm gương về lòng tốt, sự tử tế, nghị lực… Hoặc gặp được những vấn đề xã hội mà chính họ cũng đang băn khoăn, lý giải...
Nhưng lâu nay, bên cạnh việc chiếu miễn phí tại các LHP, các sự kiện của ngành điện ảnh thì con đường ra rạp của phim tài liệu vẫn còn khá nhọc nhằn. Hầu hết những bộ phim tài liệu ra rạp phát hành thương mại đều thuộc về những nhà làm phim độc lập như “Những đứa trẻ trong sương” (đạo diễn Hà Lệ Diễm), “Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng” (đạo diễn Nguyễn Thị Thắm), “Lửa Thiện Nhân” (đạo diễn Đặng Hồng Giang)… Bởi họ chủ động được phần kinh phí cho việc truyền thông, phát hành phim. Điều này đang là một “điểm nghẽn” với các đơn vị sản xuất phim nhà nước. Trong khi như đạo diễn Đào Duy Phúc chia sẻ “Một bộ phim hay làm xong mà PR lặng lẽ thì rất lãng phí”.
Thực tế cho thấy phim tài liệu ra rạp thương mại gặp khá nhiều rào cản. Do không đảm bảo được doanh thu nhanh chóng như phim truyện điện ảnh nên thường bị xếp vào các khung giờ kém hấp dẫn. Không tạo được hiệu ứng bùng nổ truyền thông ngay trong 2-3 ngày đầu tiên, phim dễ bị cắt suất chiếu hoặc rút khỏi rạp để nhường chỗ các dự án giải trí khác. Tâm lý xem giải trí, xu hướng xem trực tuyến của khán giả cũng khiến phim tài liệu chưa có được vị trí xứng tầm.
Đạo diễn, NSƯT Trịnh Quang Tùng - Phó tổng giám đốc phụ trách Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương chia sẻ mong muốn rạp chiếu tại Hãng sẽ trở thành không gian sống cho công chúng yêu phim tài liệu. Tuy nhiên, một hạn chế là rạp chiếu của Hãng phim không thuận lợi về mặt giao thông với nhiều công chúng. Vì thế, nếu có cơ chế chiếu phim tại các cụm rạp trung tâm thì sẽ tiếp cận được công chúng tốt hơn.
Trước đây, đã có một thời gian chúng ta thực hiện việc chiếu kèm phim tài liệu trước mỗi suất chiếu phim truyện. Phương thức này khá hiệu quả trong việc lan tỏa tình yêu phim tài liệu tới công chúng. Tuy nhiên, vì nhiều lý do, hình thức này gần đây không còn được ứng dụng. Phim tài liệu đành ngậm ngùi chờ lịch phát sóng trên truyền hình hay trên các nền tảng số.
Rõ ràng, để phim tài liệu có thể phát huy vị trí, vai trò từ việc bồi đắp các giá trị tinh thần đến đóng góp vào nền công nghiệp điện ảnh, phải cần giải quyết nhiều vấn đề. Bên cạnh sự nỗ lực của các nhà làm phim thì phim tài liệu rất cần sự hỗ trợ của nhà nước từ việc luật hóa tỷ lệ suất chiếu bắt buộc để rạp chiếu phim thương mại buộc phải đảm bảo tỷ lệ suất chiếu và khung giờ chiếu phim Việt Nam, tăng cường ngân sách truyền thông cho phim…
Hy vọng Nghị định 189/2026/NĐ-CP về phát hành, phổ biến phim phục vụ nhiệm vụ chính trị sẽ tạo một cơ chế pháp lý đồng bộ, cho phép các bộ phim tài liệu, phim lịch sử do Nhà nước đặt hàng được trích tỷ lệ doanh thu hợp lý cho các rạp tư nhân, giúp các nhà rạp mặn mà hơn trong việc xếp lịch chiếu thương mại. Như vậy, phim tài liệu mới không chỉ rộn ràng tại mỗi dịp LHP.
