Khi ký ức trở thành di sản

Có những nhạc sĩ khi rời xa cõi tạm, họ vẫn tiếp tục hiện diện bằng một cách rất đặc biệt: âm nhạc của họ trở thành ký ức của cộng đồng. Với Phú Quang, đó là những mùa thu Hà Nội, những con phố, những cơn mưa, những cuộc gặp gỡ và chia ly, những nỗi nhớ không dễ gọi thành tên. Hà Nội trong âm nhạc của ông không đơn thuần là một địa danh mà trở thành một không gian văn hóa, một miền ký ức của nhiều thế hệ công chúng. Từ những sáng tác ấy, một “Hà Nội Phú Quang” đã được hình thành trong tâm thức người nghe. Gần 5 năm sau ngày ông qua đời, những ca khúc ấy vẫn vang lên…

Những ngày đầu tháng 9/2026, tại Hà Nội, gia đình nhạc sĩ Phú Quang công bố việc 3 người con Nguyễn Trinh Hương, Nguyễn Giáng Hương và Nguyễn Phú Vương chính thức tiếp nhận di sản âm nhạc của cha. Đây là dấu mốc quan trọng trên hành trình quản lý và phát triển những giá trị mà nhạc sĩ để lại. Và đêm nhạc “Phú Quang - Còn mãi một tình yêu” sẽ diễn ra tại Nhà hát Hồ Gươm vào ngày 12/10/2026 cũng là đêm nhạc đầu tiên do các con của ông tổ chức. Vì thế, âm nhạc của ông được đặt trong một cấu trúc nghệ thuật mới, với sự tham gia của Dàn nhạc Giao hưởng Việt Nam, nhạc trưởng Trần Nhật Minh, saxophone Trần Mạnh Tuấn, ban nhạc Black Rose cùng nhiều giọng ca từng gắn bó với âm nhạc Phú Quang như Bảo Yến, NSND Thanh Lam, NSND Tấn Minh, Hồng Nhung, Trọng Tấn, Thùy Dung.

Đặc biệt, nhạc sĩ Trần Việt Anh trở lại với vai trò Giám đốc âm nhạc và phụ trách hòa âm, phối khí. Là người học trò gắn bó với Phú Quang từ khi còn rất trẻ, anh có nhiều năm đồng hành cùng người thầy trong các chương trình biểu diễn và dự án âm nhạc. Vì thế, việc anh tiếp cận những ca khúc quen thuộc bằng ngôn ngữ hòa âm đương đại không đơn thuần là làm mới một bài hát. Đó là cách để những giai điệu quen thuộc của âm nhạc Phú Quang được cất lên bằng hơi thở hôm nay, đồng thời giữ được tinh thần và hồn cốt của tác phẩm.

Đạo diễn Phạm Hoàng Nam lựa chọn ý tưởng “Căn phòng ký ức” - nơi khán giả không chỉ nghe nhạc Phú Quang mà còn được dẫn dắt bước vào thế giới của ông, chạm tới những miền ký ức mà âm nhạc đã lưu giữ. Ý tưởng này được khơi nguồn từ mong muốn lúc sinh thời của nhạc sĩ Phú Quang về một không gian lưu giữ những kỷ vật và ký ức dành cho công chúng yêu nhạc. Đạo diễn Phạm Hoàng Nam chia sẻ: “Tôi không muốn dựng một sân khấu để khán giả chỉ ngồi xem một đêm nhạc. Tôi mong họ bước vào một không gian mà ở đó, mỗi giai điệu đều có thể đánh thức một phần ký ức của chính mình. Căn phòng ký ức vì thế không chỉ là một thiết kế sân khấu. Đó là nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau, nơi những điều thuộc về ký ức tiếp tục được sống bằng nghệ thuật. Và cũng là cách chúng tôi kể lại câu chuyện về Phú Quang bằng một ngôn ngữ sân khấu giàu cảm xúc và ngập tràn tình yêu, nỗi nhớ. 5 năm là một khoảng thời gian đủ dài để một người trở thành ký ức. Nhưng với Phú Quang, có lẽ ký ức ấy chưa bao giờ khép lại. Bởi khi âm nhạc còn vang lên, ông vẫn còn hiện diện”. Và đó cũng là cách để di sản âm nhạc của Phú Quang được mở rộng, nó không chỉ ở những giai điệu được cất lên mà còn được kể lại qua ký ức, tư liệu, hình ảnh, câu chuyện về tác giả, những nghệ sĩ từng cộng tác, những không gian văn hóa gắn với tác phẩm.

Sự tiếp nối của những di sản âm nhạc

Câu chuyện di sản âm nhạc của Phú Quang cũng đặt ra một câu hỏi, khi người nhạc sĩ không còn hiện diện, những điều ông để lại sẽ tiếp tục được sống như thế nào? Việc các con của nhạc sĩ Phú Quang tiếp nhận gia tài nghệ thuật của cha không chỉ mang ý nghĩa gìn giữ những tác phẩm âm nhạc, đó còn là sự tiếp nối, là trách nhiệm bởi âm nhạc không chỉ được nhớ đến mà tiếp tục được cất lên; không chỉ được lưu giữ mà tiếp tục được trao truyền. Một di sản nghệ thuật không thể chỉ được bảo tồn bằng việc cất giữ bản thảo, bản nhạc hay những bản ghi âm trong một kho lưu trữ. Di sản chỉ thực sự sống khi nó tiếp tục được đọc, được nghe, được trình diễn, được nghiên cứu và được công chúng hôm nay tiếp nhận. “Chúng tôi không xem đó chỉ là sự chuyển giao về mặt pháp lý, mà là sự chuyển giao của một trách nhiệm. Trách nhiệm gìn giữ tinh thần âm nhạc của Cha, tiếp nối những giá trị ông đã gây dựng và để di sản ấy tiếp tục được lan tỏa đến các thế hệ mai sau. Đó là cách chúng tôi bày tỏ lòng biết ơn đối với Cha và đối với công chúng đã yêu âm nhạc của ông”, nghệ sĩ Trinh Hương chia sẻ.

Câu chuyện của nhạc sĩ Phú Quang cũng gợi ra một vấn đề ngày càng cấp thiết đối với di sản âm nhạc Việt Nam: ai sẽ bảo vệ tác phẩm của một nhạc sĩ sau khi ông qua đời? Trong môi trường số, một ca khúc có thể được đưa lên nền tảng trực tuyến, sử dụng trong video, phối lại, biểu diễn, phát sóng hoặc trở thành một phần của những sản phẩm phái sinh chỉ trong vài thao tác. Cơ hội lan tỏa vì thế lớn hơn rất nhiều, nhưng nguy cơ thất thoát, sử dụng sai hoặc xâm phạm quyền tác giả cũng gia tăng. Cục Bản quyền tác giả nhận định sự phát triển của công nghệ số, Internet, các nền tảng phát trực tuyến và mạng xã hội đang làm thay đổi sâu sắc chuỗi giá trị của ngành công nghiệp âm nhạc.

Theo quy định hiện hành, quyền tác giả đối với tác phẩm âm nhạc được bảo hộ trong suốt cuộc đời tác giả và 50 năm sau khi tác giả qua đời. Như vậy, bảo vệ di sản âm nhạc trước hết phải bắt đầu từ việc xác lập, quản lý và thực thi quyền tác giả một cách rõ ràng. Sau 5 năm nhạc sĩ Phú Quang qua đời, các con của ông mới chính thức được tiếp nhận di sản cha để lại và có kế hoạch lưu trữ, bảo vệ và phát triển. Bởi một di sản âm nhạc muốn tồn tại lâu dài cần được số hóa có hệ thống; lưu giữ bản thảo, bản tổng phổ, bản thu gốc, những phiên bản biểu diễn quan trọng, tư liệu hình ảnh, thư từ và những câu chuyện liên quan đến quá trình sáng tác. Thời gian qua, gia đình cố nhạc sĩ Hoàng Vân rất thành công trong vấn đề số hóa di sản của ông. Bộ sưu tập tài liệu âm nhạc gồm hơn 700 tác phẩm sáng tác từ năm 1951 đến 2010, đã được UNESCO ghi danh vào Danh mục Ký ức Thế giới vào tháng 4/2025. Tuy nhiên, đây vẫn là một khoảng trống của di sản âm nhạc Việt Nam, cần được gia đình, cộng đồng và nhà nước chung tay.

Mỗi thế hệ nhạc sĩ ra đi đều để lại một kho tàng sáng tác. Nếu không được lưu trữ, số hóa, xác lập quyền, nghiên cứu và truyền dạy đúng cách, một phần ký ức âm nhạc của dân tộc có thể bị thất lạc hoặc biến dạng theo thời gian. Bởi vậy, theo các chuyên gia, gìn giữ di sản âm nhạc không nên chỉ được thực hiện khi người nghệ sĩ đã qua đời. Trong thời đại số, chúng ta cần hình thành những kho lưu trữ âm nhạc có giá trị quốc gia, những bộ sưu tập số về các nhạc sĩ tiêu biểu, đồng thời khuyến khích nghiên cứu, xuất bản tổng tập, phục dựng bản thu và đưa tác phẩm đến gần hơn với thế hệ trẻ.