Kỳ 3: Để văn học nghệ thuật kể những câu chuyện lớn về người chiến sĩ Công an

Một “mỏ vàng” chất liệu cần được đánh thức bằng sáng tạo

Văn học nghệ thuật có một năng lực đặc biệt mà các hình thức truyền đạt khác khó thay thế: làm cho con người không chỉ biết một giá trị mà còn cảm thấy giá trị ấy. Lòng trung thành, sự hy sinh, tinh thần trách nhiệm, tình đồng đội hay tình yêu Nhân dân nếu chỉ tồn tại như những khái niệm sẽ khó chạm đến công chúng sâu sắc bằng một nhân vật, một tình huống, một giai điệu hay một hình ảnh nghệ thuật. Bởi vậy, nếu coi sức mạnh mềm là sức hấp dẫn của giá trị, thì văn học nghệ thuật chính là một trong những con đường quan trọng nhất để giá trị của CAND đi vào trái tim xã hội.

Hơn tám thập niên lịch sử của lực lượng CAND là một kho chất liệu vô cùng phong phú. Ở đó có những chiến công lớn gắn với vận mệnh đất nước, những cuộc đấu tranh bảo vệ an ninh quốc gia, những cuộc đấu trí với các loại tội phạm nguy hiểm; nhưng cũng có vô số câu chuyện đời thường: một người chiến sĩ xa gia đình nhiều tháng, một cán bộ đứng trước lựa chọn giữa trách nhiệm và tình riêng, những đồng đội vào sinh ra tử, những người mẹ, người vợ lặng thầm làm hậu phương, những cán bộ ở vùng sâu, vùng xa, biên giới bám địa bàn nhiều năm. Những chất liệu ấy chứa đựng đầy đủ bi kịch, xung đột, hy sinh, tình yêu và vẻ đẹp con người - những yếu tố căn bản của nghệ thuật.

Tinh thần này rất phù hợp với Nghị quyết 80-NQ/TW. Tại Phiên họp Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa ngày 13/7/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ ra khoảng trống giữa vốn văn hóa phong phú của đất nước với năng lực tạo ra các tác phẩm, sản phẩm văn học, điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật, trò chơi và nội dung số có khả năng trở thành biểu tượng văn hóa. Đồng chí yêu cầu chuyển từ tư duy bảo tồn là chủ yếu sang kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn và sáng tạo, để văn hóa tạo ra tri thức mới, tài sản trí tuệ, sản phẩm, thị trường và sức mạnh mềm quốc gia. Đối với văn hóa CAND, đây cũng là một yêu cầu mang tính phương pháp.

Chúng ta đã có rất nhiều tư liệu, câu chuyện và ký ức; nhưng có tư liệu không đồng nghĩa với có tác phẩm hay. Khoảng cách từ sự kiện thật đến tác phẩm nghệ thuật là khoảng cách của tài năng, tự do sáng tạo có trách nhiệm, ngôn ngữ nghệ thuật và cách tiếp cận con người. Nếu chỉ kể lại chiến công theo trình tự sự kiện, tác phẩm dễ dừng ở minh họa. Muốn đi xa hơn, nghệ thuật phải khám phá được chiều sâu con người phía sau chiến công: nỗi sợ nhưng vẫn tiến lên, những giằng xé trước lựa chọn khó khăn, những tổn thương không dễ nói, cảm giác cô đơn của người làm nhiệm vụ đặc biệt, niềm hạnh phúc rất nhỏ sau những ngày căng thẳng. Chính những chi tiết ấy làm nhân vật sống và khiến công chúng đồng cảm.

Từ minh họa thành tích đến hệ sinh thái sáng tạo văn hóa CAND

Theo tôi, một tác phẩm hay về người chiến sĩ Công an trước hết phải là một tác phẩm nghệ thuật hay. Điều này nghe đơn giản nhưng lại là yêu cầu khó nhất. Nhân vật Công an không cần phải được khắc họa như một con người hoàn toàn không có khuyết điểm, không có giằng co hay đời sống riêng. Nếu nhân vật chỉ nói những lời đúng và luôn có sẵn mọi câu trả lời, công chúng rất khó nhận ra mình trong đó. Trái lại, một người chiến sĩ có tình cảm, có nỗi đau, có lúc phải lựa chọn giữa cái chung và cái riêng nhưng cuối cùng biết vượt lên bằng trách nhiệm và lý tưởng sẽ có sức thuyết phục lớn hơn nhiều.

Sức mạnh mềm không hình thành khi chúng ta nói với công chúng rằng người chiến sĩ Công an đáng quý như thế nào; nó hình thành khi một tác phẩm đủ hay để công chúng tự cảm nhận, tự xúc động và tự yêu quý người chiến sĩ ấy. Bởi thế, đổi mới văn học nghệ thuật CAND trước hết cần chuyển từ tư duy “tuyên truyền bằng nghệ thuật” sang tư duy “sáng tạo nghệ thuật mang giá trị”. Giá trị chính trị, đạo đức và xã hội không bị giảm đi khi nghệ thuật chân thực hơn; trái lại, càng chân thực, giá trị càng có cơ hội đi sâu hơn vào đời sống tinh thần.

Cùng với đổi mới tư duy sáng tạo, cần xây dựng một hệ sinh thái rộng mở. Văn nghệ sĩ trong CAND có lợi thế đặc biệt về trải nghiệm, hiểu biết nghiệp vụ và tiếp cận thực tiễn, nhưng để tạo ra những sản phẩm lớn cần sự gặp gỡ với hệ sinh thái sáng tạo bên ngoài: nhà văn, đạo diễn, biên kịch, nhạc sĩ, nhà thiết kế, nhà sản xuất, doanh nghiệp công nghệ, nền tảng phân phối. Vấn đề là xây dựng cơ chế để các chủ thể sáng tạo có thể tiếp cận chất liệu, nhân vật và không gian của CAND trong giới hạn bảo đảm bí mật nhà nước, an ninh và yêu cầu nghiệp vụ. Khi “cánh cửa chất liệu” mở đúng mức, những câu chuyện hay mới có cơ hội tìm được hình thức nghệ thuật phù hợp.

Thứ hai, cần chuyển từ đầu tư dàn trải sang kiến tạo một số tác phẩm, dự án dẫn dắt. Một bộ phim điện ảnh thực sự có chất lượng, một series truyền hình dài hơi, một tiểu thuyết có sức sống, một phim tài liệu đạt chuẩn quốc tế hay một dự án âm nhạc có khả năng chạm tới thế hệ trẻ có thể tạo ảnh hưởng lớn hơn nhiều sản phẩm trung bình. Cơ chế đặt hàng vì vậy phải đánh giá bằng chất lượng nghệ thuật, khả năng tiếp cận công chúng và sức sống lâu dài, không chỉ bằng việc hoàn thành kế hoạch hay số lượng đầu sản phẩm.

Thứ ba, phải đi mạnh vào không gian số. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ không gian văn hóa truyền thống sang phát triển văn hóa trong cả không gian thực và không gian số, coi năng lực tự chủ về dữ liệu, nền tảng và nội dung là một bộ phận quan trọng của chủ quyền quốc gia trong thời đại số. Với văn hóa CAND, điều đó có nghĩa là bên cạnh sách, sân khấu, điện ảnh, truyền hình, cần phát triển podcast, phim tài liệu số, animation, video ngắn, bảo tàng số, trải nghiệm tương tác và thậm chí trò chơi điện tử phù hợp. Nếu công chúng trẻ đang ở đâu, văn hóa phải biết hiện diện ở đó bằng ngôn ngữ mà họ có thể tiếp nhận.

Thứ tư, phải đặt công chúng, đặc biệt là người trẻ, vào trung tâm của chiến lược lan tỏa. Người trẻ hôm nay không thiếu nội dung để xem; họ đang sống trong một thị trường chú ý toàn cầu, nơi mỗi sản phẩm Việt Nam phải cạnh tranh với hàng nghìn sản phẩm quốc tế. Vì vậy, chỉ có ý nghĩa giáo dục thôi chưa đủ. Tác phẩm phải hấp dẫn, đẹp, mới, có tiết tấu, có nhân vật đáng nhớ và có ngôn ngữ phù hợp. Tôn trọng công chúng không có nghĩa là chạy theo thị hiếu dễ dãi, mà là nghiêm túc đầu tư để những giá trị tốt đẹp được kể bằng hình thức đủ sức cạnh tranh.

Kỷ nguyên mới đem đến những công nghệ mới, nền tảng mới và cách thức tiếp nhận văn hóa mới, nhưng nhu cầu sâu xa của con người đối với những câu chuyện chân thật, xúc động và giàu ý nghĩa thì không thay đổi. CAND có một kho câu chuyện lớn; điều cần thiết bây giờ là một khát vọng sáng tạo tương xứng, những cơ chế đủ mở và những tài năng đủ sức biến chất liệu ấy thành tác phẩm.

Khi một nhân vật Công an bước ra khỏi trang sách hay màn ảnh và ở lại lâu dài trong ký ức công chúng, khi một câu chuyện về người chiến sĩ làm người xem hiểu hơn về sự hy sinh và thêm tin vào điều tử tế, lúc đó văn học nghệ thuật đã hoàn thành một sứ mệnh lớn: biến văn hóa thành sức mạnh mềm, biến niềm tin thành nguồn lực tinh thần cho sự nghiệp bảo vệ bình yên của đất nước.