Nhà thơ Huy Cận:

“Thơ phải làm bừng rộ lên cảm xúc”

Cù Huy Cận (1919 - 2005) là một chính khách, từng giữ nhiều chức vụ lãnh đạo trong Chính phủ Việt Nam như Bộ trưởng Bộ Canh nông (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Thứ trưởng Bộ Nội vụ, Thứ trưởng Bộ Kinh tế, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Bộ trưởng đặc trách công tác văn hóa thông tin tại Văn phòng Hội đồng Bộ trưởng. Ngoài ra, ông còn là Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa I, II, VII và VIII.

nha-tho-xuan-dieu-va-nha-tho-huy-can-tham-nha-tho-the-lu-5484.jpg
Nhà thơ Xuân Diệu và nhà thơ Huy Cận thăm nhà thơ Thế Lữ.

Với tư cách là một nhà thơ, Huy Cận là bút danh văn học của Cù Huy Cận - một thi sĩ xuất sắc trong Phong trào Thơ mới. Ông từng giữ chức Chủ tịch Ủy ban Trung ương Liên hiệp các hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam (1984 – 1995), Viện sĩ Viện Hàn lâm Thơ thế giới. Huy Cận được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật (đợt I, năm 1996).

Nhà thơ Huy Cận sinh ngày 31/5/1919, năm 2026 là 107 năm ngày sinh của ông. Trong một bài thơ Huy Cận tự sự:

Tôi sinh ra ở miền sơn cước
Có núi làm xương cốt tháng ngày
Đất bãi tơi làm da thịt mát
Gió sông như những mảng hồn bay.

“Miền sơn cước” ấy là xã Ân Phú (vốn thuộc Hương Sơn, sau về huyện Đức Thọ rồi Vũ Quang), nay là xã Mai Hoa, tỉnh Hà Tĩnh. Quê ông nằm dưới chân núi Mồng Gà, trước mặt là sông Ngàn Sâu, một nhánh tạo nên sông La. Ân Phú, gốc chữ Hán nghĩa là “thịnh vượng”, “giàu có”. Thực tế, do tính chất “sơn cước” (ở chân núi) nên Ân Phú ít ruộng thành ra nghèo. Cảnh nghèo đó đã làm Xuân Diệu, người bạn tri âm, tri kỷ của Huy Cận, phải thốt lên: “Cái làng nửa sơn cước, khuất nẻo bên sông vắng… chao ôi! Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 sao mà vắng vẻ, hiu hắt đến thế! Nếu không thương bạn chưa chắc tôi đã về”. Vì vậy, cái tên Ân Phú không gì khác hơn là ước mơ thoát nghèo cháy bỏng của con người xứ “nác” nơi đây.

Thế kỷ 20, quê hương Ân Phú tự hào có Huy Cận - người ở “tuyến đầu” của cả hai cuộc “cách mạng”: Thi ca và Giải phóng dân tộc. Đây cũng là nguyên nhân, sau này ông là nhà thơ được Đảng và Nhà nước tặng thưởng Huân chương Sao Vàng (năm 2005).

Huy Cận có may mắn được sinh ra trên đất Hà Tĩnh, còn gọi là đất Lam Hồng có sông Lam - núi Hồng Lĩnh. Có thể nói người Hà Tĩnh được cho là có khiếu làm thơ bắt nguồn từ việc người Hà Tĩnh nói “nôm” rất hay tiếng Việt cổ. Điều này cũng dễ hiểu vì đất Lam Hồng là đất Việt Thường, gốc của nước Việt. Điều này giải thích vì sao những tuyệt văn của thế kỷ 18, “một thời đại trong thi ca” nếu mượn chữ của Hoài Thanh, đa phần thuộc về các tác giả đất Lam Hồng - “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, “Hoa Tiên” của Nguyễn Huy Tự, “Mai Đình Mộng Ký” của Nguyễn Huy Hổ, ca trù (còn gọi là hát nói hay hát ả đào, hát cô đầu) của Nguyễn Công Trứ…

capture-6685.jpg
Nhà thơ Huy Cận và Xuân Diệu thời trẻ.

Tiếp đến, đó là công lao của Xuân Diệu, người bạn cùng quê Hà Tĩnh, dẫu “cha ở đàng ngoài mẹ ở đàng trong” - (Thơ Xuân Diệu). Nhà thơ Huy Cận kể rằng, nhà thơ Xuân Diệu có “con mắt xanh” trong phê bình thơ nên hầu hết thơ của Huy Cận trước khi gửi đăng báo hay in sách, ông đều đưa Xuân Diệu đọc để góp ý.

Huy Cận thường ngày cứ 3, 4 giờ sáng là dậy để làm thơ và cứ được bài thơ nào là ông lại đi xuống phòng Xuân Diệu nhờ góp ý. Những lúc ấy, Xuân Diệu biến cái ghế xếp thành ghế “khảo thí”. Còn Huy Cận lẳng lặng lấy một chiếc ghế tựa đặt phía sau cái ghế xếp để ngồi đọc bài thơ vừa “ra lò”. Xuân Diệu mắt nhắm nghiền, im nghe. Chốc chốc ông lại bình, lại sửa, giọng sang sảng mà mắt vẫn nhắm. Được cái Huy Cận không bao giờ “cãi”, cứ lẳng lặng chữa thơ theo ý Xuân Diệu. Xong, ông đọc lại cho Xuân Diệu thẩm định một lần nữa và cứ thế cho đến câu thơ cuối. Trong bài thơ “Ngôi nhà 24 Điện Biên Phủ”, Huy Cận đã không giấu giếm vai trò “khảo thí” ấy của Xuân Diệu.

Đêm đêm trên gác đèn chong,

Cận ngồi cặm cụi viết dòng thơ bay.

Dưới nhà bút chẳng rời tay

Bên bàn Diệu cũng miệt mài trang thơ,

Bạn từ lúc tuổi còn tơ,

Hai ta hạt chín chung mùa trái trong.

Ánh đèn trên gác, dưới phòng,

Cũng là đôi kén nằm trong kén trời.

Sinh thời, Huy Cận rất tự hào về truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam, ông say mê tổng kết, phát hiện những vẻ đẹp tinh thần dân tộc:
Sống vững chãi bốn ngàn năm sừng sững
Lưng đeo gươm tay mềm mại bút hoa
Trong và thật: sáng hai bờ suy tưởng
Sống hiên ngang mà nhân ái chan hòa
.

Huy Cận từng được các nhà lý luận phê bình gọi là “nhà thơ vũ trụ” (Hoài Thanh - Hoài Chân), ông là nghệ sĩ của ngôn từ. Trong sáng tạo nghệ thuật, Huy Cận đặc biệt nhấn mạnh vai trò của tình cảm, ông coi tình cảm là một sáng tạo lớn của con người và chính tình cảm là cái gốc của nghệ thuật. Ông cho rằng, thơ phải xuất phát từ những “rung cảm từ cuộc đời, từ máu thịt của cuộc sống thì mới thực sự có tình cảm và tư tưởng lớn bật lên trong thơ”.

Trước hết, theo quan điểm của Huy Cận, “Rung động làm ra thơ, làm ra nghệ thuật”. Theo ông, “Câu sẽ đến sau, lời sẽ đến sau. Nhưng trước hết là một nỗi niềm ùn ùn trước ngực, rạo rực tâm hồn”. “Thưởng thức thơ là phải biết sống lại quá trình ấy, quá trình từ nỗi - niềm - tinh - vân đọng lại thành từng ý, từng lời, từng câu, từng chữ”. Cho nên theo ông, người thưởng thức thơ ít nhiều cũng phải có hồn thơ là như vậy.

Là một “nghệ sĩ của ngôn từ”, là người sáng tạo, Huy Cận cho rằng, nghệ thuật là niềm vui lớn nhất, là sự khắc phục những mâu thuẫn của con người, là tiếng chim gọi đàn, là tiếng gà gáy sáng. Là phương tiện cảm thông với vũ trụ, là tâm hồn đang vận động... Với lao động của các nhà văn, nhà thơ, sinh thời, ông cho rằng, “phải vật lộn, trầy xương với cái vật chất của chữ, của vật liệu, của màu sắc, của âm thanh, làm cho cái vật chất ấy chịu nói cái tâm hồn mà anh cảm thấy đang hình thành, mà không có vật chất ấy thì tâm hồn kia cũng không hình thành được”.

Có thể hiểu, theo Huy Cận, về lao động nghệ thuật phải có vị mặn của mồ hôi, của nước mắt và có cả đường gân thớ thịt và nếp nhăn của nghệ sĩ trong lao động. Như vậy, dù là một bài thơ, bài thơ đó cũng phải là một sinh thể hòa quyện giữa vật chất và tinh thần, giữa nội dung và hình thức.

Huy Cận nói rằng, thơ là thơ, và thơ bừng lên một cảm xúc tổng thể, nó làm rung động cả trái tim, cả trí óc, cả cơ thể con người. Theo ông, không phải là trong thơ không có yếu tố trí tuệ. Trong sự xúc cảm tổng thể của thơ, có sự rung cảm của trí tuệ.

“Thơ có thể, và nên chứa đựng tư tưởng, nhưng tư tưởng ấy phải thật sự bật lên từ máu thịt của cuộc đời, chứ không phải từ một sự nặn óc của nhà thơ để gọi là có tư tưởng”. Tư tưởng và tình cảm lúc ấy trở thành nhụy thơm của loài hoa trong tự nhiên, chứ không phải là “nhụy vờ” của các loại hoa giấy, hoa nilon.

Từ cách nhìn đó, Huy Cận cho rằng: “Theo tôi từ nay nên xóa bỏ khái niệm thơ trí tuệ trong văn học, vì nó gây ra nhận thức nhầm lẫn về thực chất của thơ”.

Từ sáng tác đến lý luận phê bình cho thấy những suy nghĩ về nghệ thuật của Huy Cận thường xuất phát từ những hiện tượng cụ thể. Nhìn trẻ con chơi trò làm nhà, xếp hình, ông nghĩ về “kiến trúc, nghệ thuật của không gian, nghệ thuật của ánh sáng nữa”; khi xem múa rối, ông nghĩ đến “cái liều lượng thực, hư trong nghệ thuật để nói sự thật của cuộc đời phải được cân nhắc tinh vi, bằng cân tiểu ly của thẩm mỹ”; nhìn trẻ con học hát, ông phát hiện ra “tiếng hát là một quy luật, một yêu cầu tự nhiên của cơ thể con người. Tiếng hát giải phóng cơ thể, giải phóng tâm hồn”.

Nhà thơ Lê Đạt (1929 – 2008), sinh thời là một người bạn vong niên của Huy Cận, từng nói: “Với đa số chữ là tình nghĩa. Với nhà thơ chữ là tình yêu”. Bản chất của tình yêu là dâng hiến, Huy Cận là thế!

Ngô Đức Hành

Các tin khác

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Suốt nhiều năm qua, không quá khó thấy những dự án thống trị phòng vé quốc tế là các bom tấn có kinh phí khổng lồ, được thực hiện bởi những đạo diễn có tên tuổi, sở hữu dàn diễn viên nổi tiếng hay được quảng bá một cách rộng khắp… Nhưng với điện ảnh 2026, một chương đoạn mới đã được mở ra, nơi các khuôn mẫu đã hết “phép màu” và không có gì là chắc chắn cả.

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Nhà thơ Bằng Việt ở tuổi 85 được trao tặng Giải thưởng lớn của “Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội” năm 2026. Thêm một dấu son để ghi nhận một cuộc đời thi ca gắn bó với mảnh đất ngàn năm văn hiến.

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Một trong những nguồn cảm hứng để dựng nên bộ phim “Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh” là những nghi án và truyền thuyết về cái chết của cha con Vua Đinh Tiên Hoàng cùng lăng mộ trên Mã Yên Sơn. Ngọn núi huyền thoại này được xem là “huyệt đế vương”, một trong những danh sơn của cố đô Hoa Lư, Ninh Bình.

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Tối 8/10 (giờ Việt Nam), Viện Hàn lâm Thụy Điển đã vinh danh nhà thơ, nhà viết tiểu luận, học giả văn chương cổ điển và nghệ sĩ thể nghiệm người Canada Anne Carson là chủ nhân mới nhất của giải Nobel Văn chương. Đây là kết quả không quá bất ngờ, bởi không chỉ là một trong hai cái tên được nhắc đến nhiều nhất ngay trước "giờ G", mà bà còn sở hữu di sản sáng tạo vô cùng đồ sộ, được đánh giá cao.

Điều Ước để lại

Điều Ước để lại

Có những chuyến đi không đơn thuần là sự dịch chuyển về vị trí địa lý, mà là một hành trình tìm về những khoảng lặng tâm hồn và cả chiều sâu văn hóa. Đầu thu này, chúng tôi đã có một chuyến đi như thế!

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

Chỉ ít ngày sau khi nhà văn Higashino Keigo qua đời, cuốn tiểu thuyết mới nhất và cũng là cuối cùng của ông đã được phát hành ở Nhật Bản vào sáng 5/8/2026 như một "lời giã biệt" hàng triệu độc giả yêu mến ông suốt hơn 40 năm qua...

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Ngoài khu lưu niệm Nguyễn Du ở Hà Tĩnh, khu lưu niệm Lê Quý Đôn ở Thái Bình và khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu ở Bến Tre, thì văn học hiện đại nước ta cũng đã có công trình Bảo tàng Văn học Việt Nam. Thế nhưng, nhìn ra các nước trong khu vực, so với Trung Quốc, thì cách lưu dấu văn nhân ở Việt Nam vẫn chưa thể hiện được tính chuyên nghiệp. Chúng tôi đã có dịp “mục sở thị” một số mô hình bảo tàng văn nhân tại Bắc Kinh và không khỏi trầm trồ về sự đầu tư nghiêm túc và sự quản lý khoa học.

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Văn học dân gian là tấm gương phản chiếu hành trình con người đi từ thuở hoang sơ đến văn minh. Lần theo dấu vết các trang truyện cổ, chúng ta sẽ thấy tổ tiên đã từng bước dựng xây nền tảng gia đình, thiết lập trật tự xã hội bằng cả trí tuệ lẫn sự trải nghiệm qua nhiều thế hệ.

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Tôi trở lại con đường Núi Đôi (Xã Sóc Sơn-Hà Nội), men theo đường dốc lên đỉnh núi. Những câu thơ bay lên bát ngát như ngày nào lớp học chúng tôi được nghe giáo sư Hoàng Như Mai giảng bài thơ “Núi Đôi” của cố nhà thơ Vũ Cao (1922-2007). Giọng ông sang sảng vang trên giảng đường: “Anh đi bộ đội sao trên mũ/ Mãi mãi là sao sáng dẫn đường/ Em sẽ là hoa trên đỉnh núi/ Bốn mùa thơm ngát cánh hoa thơm”. Những ký ức học trò trong tôi bỗng hiện về trên đỉnh núi mùa thu đầy hoa và búp lá non tơ...

Người vẽ cờ Tổ quốc

Người vẽ cờ Tổ quốc

Lá cờ đỏ sao vàng được sử dụng trong cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ - về sau được chọn làm Quốc kỳ - đã tung bay trên Quảng trường Ba Đình lịch sử ngày Độc lập 2/9/1945. Nguyễn Hữu Tiến - một chiến sĩ Cộng sản kiên trung, gắn với câu chuyện lịch sử về sự ra đời của lá cờ đỏ sao vàng.

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Tôi chiêm ngưỡng và yêu nghệ thuật tranh lụa Nguyễn Phan Chánh (1892-1984) từ hàng chục năm trước. Đặc biệt, sau khi gặp gỡ nhà văn Nguyệt Tú (con gái đầu của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh) vào năm 2004, tôi càng thêm yêu tranh ông. Những câu chuyện nhà văn Nguyệt Tú viết về cha mình trong cuốn "Đường sáng trăng sao" (NXB Tổng hợp, TP Hồ Chí Minh - 2004) làm tôi bất ngờ với những di sản họa sĩ để lại. Bức nào cũng như một cung đàn loang sương khói trong veo nước thu vàng.

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Hiếm có một thủ trưởng Tổng cục Chính trị nào đặc biệt như Thiếu tướng Trần Văn Phác, ông từng làm Tổng biên tập hai tờ báo lớn, đặc sắc trong quân đội, đó là Tạp chí Văn nghệ Quân đội và Báo Quân đội nhân dân.