Cần Thơ đúng là miền đất gạo trắng nước trong. Những câu hò sông nước như níu chân du khách từ muôn nẻo tụ về; nhất là đôi mắt em to tròn trong phiên chợ nổi và tiếng cười trong trẻo càng làm ai nấy ngẩn ngơ. Hình ảnh “Em xinh tươi trong chiếc áo bà ba” như một dấu son bến Ninh Kiều. Dòng sông Cần Thơ là dòng sông thi ca với cái tên Cầm Thi giang ngày nào vẫn còn đó. Những giai điệu quê hương và tình yêu được hình thành từ ngọn sóng trào âm hưởng Biển Đông.
Ô Môn lúa tốt đầy đồng
Tàu chúng tôi ngược dòng từ bến Ninh Kiều về bến chợ bên sông Ô Môn chừng mươi cây số. Hình ảnh Cần Thơ đẹp và hữu tình đều dồn tụ về đây. Bởi miền sông nước Ô Môn chính là điển hình của Cần Thơ với hình ảnh “Ô Môn lúa tốt đầy đồng/ Vàm Nhơn, Ba Mít đượm nồng ý thơ” (ca dao). Đây cũng chính là vùng phù sa nuôi dưỡng cho vú sữa ngọt ngào và kênh rạch đầy cá tôm. Sông Ô Môn nối nguồn mạch với sông Hậu, chạy qua mấy vùng đất rộng lớn “Nước biếc non xanh”. Từ đây, thuyền tàu có thể đi về nhiều hướng qua các tỉnh Sóc Trăng, An Giang, Mỹ Tho, Bạc Liêu, Cà Mau… Trục giao thông huyết mạch Ô Môn hàng trăm năm, thu hút dòng người khai khẩn đất đai đông đúc. Hàng nông sản Ô Môn được đưa về thành phố Cần Thơ, quanh lục tỉnh và sang tới nước bạn. Nổi bật là gạo ngon, hàng dừa nước, hoa quả ngọt thơm chạy dọc hai bờ sông và trải khắp hàng trăm kênh rạch. Những cánh đồng xanh tốt thẳng cánh cò bay là vựa lúa Cần Thơ quanh năm no đủ. Sông Ô Môn dài 52 cây số, chạy qua mấy phường của thành phố Cần Thơ, nối thông với sông Hậu. Nhưng nếu kể thêm hàng trăm kênh, rạch thì tổng số chiều dài sông nước, gắn liền với dòng Ô Môn có thể tính tới hơn trăm cây số.
Chính vì lẽ đó, những cánh đồng lúa của mấy phường nằm dọc sông tạo nên bức tranh thủy mặc kỳ ảo. Ngã ba sông, bến chợ sầm uất tàu thuyền vào ra. Khách thương hồ cất tiếng hò từ khi bình minh lấp ló tới lúc trăng lên mờ tỏ. Không ít dòng thợ thuyền đã đổ về vùng đất xoài thơm, vú sữa ngọt lừ này sinh kế. Những bản thánh ca luôn vang lên cùng ngọn triều dâng sóng. Rồi một thuở, miền sông nước mặn đằm phù sa này còn là chiến khu nổi tiếng đánh Pháp và những kẻ xâm lược. Hình ảnh ngày nào được ghi lại trên dòng sông chợ quê:
“Áo bà ba mẹ xưa thầm lặng/ Chèo đò đưa chiến sĩ sang sông/ Miếng trầu têm má đỏ môi hồng/ Em bươn bả hiện về dáng mẹ” (Phùng Bảo Thiên).
Trước khi vào tới chợ trung tâm bên sông Ô Môn, con đường mang tên Lưu Hữu Phước làm chúng tôi hết sức ngạc nhiên. Người hướng dẫn cho chúng tôi biết đây chính là quê hương của nhạc sĩ nổi tiếng Lưu Hữu Phước. Ngôi nhà nơi ông sinh ra tại khu chợ bên sông Ô Môn vẫn còn đó như một dấu tích văn hóa, lịch sử trăm năm. Anh còn cho biết, miền đất Ô Môn chính là cái nôi âm nhạc dân gian, nuôi dưỡng tâm hồn không ít nhạc sĩ đã nổi danh từ đây.
Vậy ra vùng đất bên sông Ô Môn (nay gọi là phường Ô Môn, thành phố Cần Thơ) được ví là mỏ vàng âm nhạc. Đây là nơi hội ngộ của những nghệ nhân và đoàn hát của đồng bào người Hoa, người Khmer và người Kinh từ bao đời nay. Theo như chính dòng hồi ký của nhạc sĩ Lưu Hữu Phước và nhạc sĩ Triều Dâng thì quanh phường chợ trên sông Ô Môn có tới hàng chục đoàn và gia đình nghệ sĩ xuất hiện từ trăm năm qua. Ngoài những bản thánh ca hằng ngày vang lên, thì các nhóm tài tử đờn ca thâu đêm suốt sáng trên sông nước. Rồi tại phố người Hoa, dàn nhạc Triều Châu chuyên hòa tấu nhạc Trung Hoa vang vọng khắp nơi. Ấy là chưa nói, cách thị trấn độ vài cây số có những buôn sóc người Khmer cũng thường hay chơi nhạc ngũ cung trong chùa rộn ràng đêm đêm. Nơi đây còn ghi nhớ cái tên đàn giỏi hát hay như cụ Tư Long nổi tiếng nhất Cần Thơ. Hơn nữa, không những nghệ sĩ tài tử tại Ô Môn mà những thương hồ từ ghe bầu các nơi trôi dạt vào buôn bán cũng đem theo những nghệ sĩ hát bội, diễn cải lương, hát Quảng… Rồi cả hò bài chòi Phú Yên. Không khi nào sông Ô Môn ngừng lời ca tiếng hát. Chính cụ Lưu Nhơn, thân sinh của nhạc sĩ Lưu Hữu Phước, cũng là một nhạc công đàn thập lục và dạy nhạc cho con trai. Sau này, thầy Lưu Nhơn còn dạy đàn và dạy chữ cho nhạc sĩ Đắc Nhẫn và Trần Kiết Tường thuở ban đầu ở Ô Môn.
Những nhạc sĩ nơi ngã ba sông
Điều kỳ lạ của miền đất âm nhạc cách mạng tiêu biểu nhất Cần Thơ là những nhạc sĩ đều tập trung bên ngã ba sông Ô Môn. Sự không ngờ nằm ở cuộc sống mưu sinh nơi cửa ngõ giao thông đường thủy này, nơi xuất hiện những dòng âm nhạc dân tộc đa dạng trong sinh hoạt. Đồng thời, mảnh đất có truyền thống cách mạng trên đất Cần Thơ là nền tảng cho sự ra đời những tâm hồn âm nhạc chiến sĩ. Ít có một địa phương nào như phường Ô Môn bên dòng sông Hậu lại sản sinh ra đội ngũ âm nhạc cách mạng trẻ trung. Tiêu biểu trong các thế hệ nhạc sĩ Cần Thơ, có tới bốn nhạc sĩ nổi tiếng trong cả nước với nhiều ca khúc để đời. Đó là những gương mặt nhạc sĩ nổi bật: Lưu Hữu Phước (1921-1989), Trần Kiết Tường (1924-1999), Đắc Nhẫn (1923-1989) và Triều Dâng (1933-2020). Họ cùng sinh ra bên dòng sông Ô Môn và đều sống trong cái nôi âm nhạc miền quê này. Nét độc đáo còn ở chỗ, họ đều có những sáng tác về lãnh tụ Hồ Chí Minh rất đặc sắc. Nếu nhạc sĩ Lưu Hữu Phước được tôn vinh với bài “Ca ngợi Hồ Chủ tịch” (Lãnh tụ ca), thì nhạc sĩ Trần Kiết Tường gắn bó lừng lẫy với bài “Hồ Chí Minh đẹp nhất tên Người”. Trong khi đó, nhạc sĩ Đắc Nhẫn nổi như cồn tại Cần Thơ và Lục tỉnh với ca khúc “Nhớ về cụ Hồ Chí Minh”. Còn nhạc sĩ Triều Dâng vang dội trong thế hệ trẻ toàn quốc với ca khúc “Tuổi trẻ thế hệ Bác Hồ”.
Trong số đó, nhạc sĩ Lưu Hữu Phước có vị trí đặc biệt, nổi trội với dòng nhạc cách mạng hiện đại. Ông là nhạc sĩ có nhiều tác phẩm sống mãi với thời gian. Trong đó, có nhiều ca khúc đạt dấu mốc 80 năm có lẻ nhưng vẫn tồn tại dài lâu. Tiêu biểu là các ca khúc nổi tiếng: “Lên đàng” (1944); “Ca ngợi Hồ Chủ tịch” (1947); “Giải phóng miền Nam” (1961); “Tiến về Sài Gòn” (1966) và “Tình Bác sáng đời ta” (1969)… Dấu ấn lâu dài nhất là “Hát Giang trường hận” (1942), sau đổi thành “Hồn tử sĩ” (1946). Nhưng có lẽ tính đến nay, trường hợp bài hát “Ca ngợi Hồ Chủ tịch” là sâu sắc nhất. Bài hát có số phận kỳ lạ vì nó đã trở thành bản nhạc “Lãnh tụ ca” của Đảng ta. 80 năm trôi qua, bản nhạc luôn vang lên trong các hội nghị quan trọng của Đảng. Đó là một tuyên ngôn về con đường cách mạng với lời hát thể hiện mục đích cao cả:
“Muôn lòng sung sướng muôn lời hát ca/ Trời Việt Nam hòa bình nở hoa/ Hồ Chí Minh muốn toàn dân sướng vui/ Vững bền xây đắp nên đời thắm tươi…” (nhạc Lưu Hữu Phước - lời Lưu Hữu Phước và Nguyễn Đình Thi).
Đây còn là ca khúc hằng ngày ngân vang giai điệu âm nhạc trên vọng gác chuông của đồng hồ bưu điện Hà Nội. Đó là lời báo hiệu cho một ngày mới với hình ảnh “Trời Việt Nam hòa bình nở hoa” thắm tươi. Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước đã được trao Huân chương Độc lập hạng Nhất (năm 1987) và Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học, nghệ thuật đợt đầu tiên (năm 1996).
Còn mãi những làn điệu huê tình
Từ xa xưa, Cần Thơ đã nổi tiếng là vùng đất thấm đẫm dân ca, điệu hò, điệu lý. Đêm đêm, dọc triền sông từ Ô Môn tới bến Ninh Kiều luôn lấp lánh nguồn ánh sáng của đuốc, của đèn trên bến dưới thuyền. Hình ảnh ghi dấu ấn không bao giờ phai mờ:
“Chợ Cái Răng xứ hào hoa/ Phố lầu hai dải xinh đà quá xinh/ Có trường hát cất rộng thênh/ Để khi hứng cảnh thích tình hát ca” (ca dao).
Ánh trăng óng ả luôn soi tỏ những câu hò thơ mộng bến chợ sông Ô Môn. Một thuở, ai cũng nhớ giọng hò anh Tám vang lên:
“Tiền năm mươi mua lấy tiếng cười/ Vàng rơi đây em không có tiếc/ Hò… ơ… Em chỉ tiếc người nghĩa nhân”.
Âm hưởng giọng hò ấy còn theo chân chúng tôi về tới công viên Lưu Hữu Phước. Tượng đài và những kỷ vật của nhạc sĩ vẫn còn thăm thẳm hồn cốt quê hương. Nghe như, dòng sông Ô Môn luôn cuộn sóng, vang ngân giai điệu chiến sĩ lên đàng một thuở Cần Thơ.
