Nhận giải Nobel khi đang lắng nghe gió...
Theo đó, tác gia 76 tuổi được vinh danh vì "toàn bộ sự nghiệp táo bạo và đầy sáng tạo, nơi cuộc đối thoại đầy phóng khoáng với truyền thống cổ điển đã tạo nên những hình thức mới cho văn chương đương đại". Trong suốt văn nghiệp, Anne Carson đã gặt hái nhiều giải thưởng quan trọng như Lannan Literary Awards, 2 giải thơ Griffin và là người phụ nữ đầu tiên giành giải T.S.Eliot... Bên cạnh đó, bà cũng được trao giải Công chúa xứ Asturias, giải PEN/Nabokov… cho sức ảnh hưởng mạnh mẽ. Khi được Viện Hàn lâm Thụy Điển liên hệ báo bà là chủ nhân giải Nobel năm 2026, bà cho biết mình đang ở Iceland, đang lắng nghe gió thổi và khá bất ngờ. Bà cùng chồng đến đây sinh sống vào năm 2008, và khi được hỏi về quyết định này trong một cuộc phỏng vấn, bà đã so sánh nơi này với "người hàng xóm" của Canada: "Nước Mỹ, với tôi, dường như quá lộn xộn, đầy cây cối. Cây xanh ở khắp nơi, thực vật thì ngập tràn, còn hoa và cả lá nữa. Ở đây thì tiêu điều. Có dung nham, biển cả. Nói chung chỉ có đường nét, còn lại thì khá trống trải".
Khoảng trống, mất mát, hư vô…
Quả vậy, niềm yêu thích đặc biệt với sự trống trải không chỉ hiển hiện trong sở thích về cảnh quan, mà còn dễ thấy trong các sáng tác của bà. Theo đó trong 4 thập kỷ không ngừng cống hiến, khoảng trống, mất mát, hư vô… là điều Carson thường trực quan tâm. Về trực diện, những đối tượng trên thường được bà gửi gắm thông qua tình yêu - trạng thái cảm xúc mà với bà không chỉ có hạnh phúc mà còn mất mát cũng như khổ đau. Carson luôn quan niệm con người không thể hiểu thấu đối phương, vì vậy trong nhiều sáng tạo, bà đã đào sâu vào thực tế này. Đơn cử trong tác phẩm đầu tay đồng thời là luận văn tiến sĩ "Eros the Bittersweet", bà khẳng định ham muốn đến từ thiếu thốn như từ nguyên "Eros" được nhà thơ Hy Lạp cổ đại Sappho sống cách đây hơn 2.500 định nghĩa là "glukupikron" hay "ngọt và đắng". Như ta vốn biết nó luôn ngọt ngào, nhưng cũng đừng quên một vị đắng chát ẩn đằng sau đó. Điều này còn có thể nhìn thấy trong tiểu thuyết "The Beauty of the Husband" được viết dưới dạng thơ ca gồm 29 chương và được cấu trúc như một bản tango. Trong đây bà đã khai thác câu chuyện về người chồng đẹp mã, tuy vậy lại không chung thủy, nhưng bi kịch là người phụ nữ không thể rời bỏ được, bởi bản chất tình yêu là thế: yêu người không hề yêu ta…
Ở tầng sâu hơn, chủ đề nhất quán nói trên còn được bà tìm thấy qua việc chuyển ngữ, bởi "dịch là diệt", là không giữ được một cách trọn vẹn điều muốn truyền tải, do đó, cũng đồng thời là một trạng thái khác của sự mất mát. Theo đó, không chỉ là một nhà thơ, Anne Carson còn là giáo sư giảng dạy tiếng Hy Lạp cổ, tiếng Latinh và thần thoại cổ tại nhiều trường đại học danh tiếng. Điều này dẫn đến ngoài sáng tác, bà còn chuyển ngữ nhiều văn bản Hy - La cổ và xuất sắc đến mức Viện Hàn lâm cho rằng có thể xem đây như những tác phẩm đứng riêng độc lập, có thể kể đến "If Not, Winter" của Sappho cũng như các vở bi kịch của "tam đại kịch gia" Sophocles, Euripides và Aeschylus… Bên cạnh đó, bà còn lấy cảm hứng từ đây để đặt song song câu chuyện thời đại với những "vấn đề" đã có từ nghìn năm trước. Đơn cử, trong vở kịch thơ trình diễn "Norma Jeane Baker of Troy", Carson đã khéo léo lồng ghép cuộc đời của minh tinh Hollywood Marilyn Monroe (tên thật là Norma Jeane Baker) với hình tượng Helen thành Troy dựa trên vở kịch của Euripides. Hay ở "Autobiography of Red" được đánh giá là hay nhất và phần 2 "Red Doc>" sau đó, bà cũng kể lại thần thoại Hy Lạp một cách mới mẻ khi xây dựng quái vật có cánh màu đỏ Geryon như một chàng trai vô vọng yêu thương Heracles mà trong thần thoại là người sẽ sát hại mình như 1 trong 12 kỳ công, qua đó một lần nữa khẳng định sự bất toàn của tình yêu…
Nhưng quan trọng nhất, mất mát, khoảng trống… còn thể hiện cách mà bà bổ khuyết, đan xen, lồng ghép về mặt hình thức, từ đó tạo ra những tổ hợp nghệ thuật mới mẻ. Vừa là học giả nghiên cứu văn học cổ điển vừa là nhà thơ, Carson cho thấy tri thức kinh điển không đối lập với sáng tạo, mà còn trở thành chất liệu để bà chất vấn cách đọc quen thuộc, đồng thời kiến tạo những hình thức mới. Thơ ca với bà không chỉ có từ ngữ, câu, vần, nhịp điệu… mà còn mở ra nhiều khả thể thú vị. Bà từng chia sẻ điều khiến mình mệt mỏi nhất là sự nhàm chán, do đó luôn không ngừng tìm tòi, tiên phong những con đường mới. Đơn cử bà từng cho phát hành "Float" - một tuyển tập gồm 22 tập thơ nhỏ mà độc giả có thể đọc từ bất kỳ cuốn nào. Trong khi "Nox" được sáng tác nhằm tưởng nhớ người anh trai quá cố cũng không phải một cuốn sách thông thường, mà là một tuyển tập gồm thư từ, tranh vẽ, thơ ca… được dán liền lại, có hình dáng như một chiếc đàn accordeon đầy ắp thử nghiệm.
Một chiến thắng thuyết phục
Từ những điều trên có thể thấy rằng việc tôn vinh Anne Carson của Viện Hàn lâm Thụy Điển năm nay không chỉ đơn thuần là xướng tên một nhà thơ, mà còn ghi nhận khía cạnh dịch giả, học giả và nghệ sĩ thể nghiệm của bà. Trong quá khứ, từng có Dario Fo của Ý là kịch sĩ kiêm nghệ sĩ trình diễn và ca -nhạc sĩ Bob Dylan được gọi tên, nhưng nếu hai quyết định trên chịu nhiều chỉ trích, tạo ra làn sóng phản đối mạnh mẽ khi nhiều người cho rằng họ không phải văn sĩ, thì chiến thắng của Anne Carson không gặp trở ngại hay tranh cãi, bởi qua thơ ca bà đã không ngừng mở rộng biên giới sáng tạo, cho thấy văn chương còn có thể mở rộng ra cả chiều dọc - thể loại, và chiều ngang - thời gian, từ quá khứ đến hiện tại, từ cổ đại đến đương đại.
Lần ngược về các năm trước, có thể thấy giải Nobel Văn chương vẫn giữ được xu hướng tôn vinh những tác giả phản ánh câu chuyện thời sự như Annie Ernaux (2022) với quyền tự chủ thân thể, Abdulrazak Gurnah (2021) với vấn đề di cư… Theo đó sự gắn bó với văn chương cổ điển của Carson theo nghĩa nào đó phản ánh thị hiếu đại chúng thú vị gần đây, không khỏi khiến ta nhớ đến hiện tượng phòng vé "The Odyssey" vừa qua của đạo diễn Christopher Nolan cũng như dịch thuật Homer của Emily Wilson. Trong khi với sự phát triển của BookTok và niềm yêu thích trở lại các tác phẩm re-tell thần thoại như Madeline Miller bất ngờ thành công với "Trường ca Achilles", "Circe"… thì việc tôn vinh Carson cũng vô tình tạo ra sự kết nối thú vị giữa một giải thưởng kinh viện với thế hệ trẻ và xu hướng đương thời.
Bên cạnh đó, quyết định này cũng cho thấy Viện Hàn lâm ngày càng quan tâm hơn đến các gương mặt tiên phong, mở ra những khả thể mới cho việc sáng tạo, nhất là liên ngành nghệ thuật gồm thơ ca, văn xuôi, nghệ thuật trình diễn, nghệ thuật sắp đặt… Đơn cử Jon Fosse (2023) không chỉ là nhà văn Na Uy mà nổi tiếng hơn còn là một nhà viết kịch, trong khi với các tác phẩm của Han Kang (2024), bà cũng thường xuyên đưa nhiều loại hình vào trong tác phẩm, từ body painting trong "Người ăn chay", điêu khắc trong "Tay người lạnh giá" đến phim tài liệu và trình diễn sắp đặt trong "Không từ biệt"… Không ngoa khi nói nếu Olga Tokarczuk được trao giải Nobel 2018 vì là "bộ óc bách khoa toàn thư" đưa nhiều chủ đề vào tác phẩm của mình, thì các nhà văn được vinh danh gần đây cũng tương tự thế về mặt hình thức, tiên phong cho các liên ngành sáng tạo.
Từ những điều trên có thể thấy rằng dù còn nhiều tranh cãi trong các năm qua, nhưng lựa chọn chủ nhân Nobel Văn chương 2026 của Viện Hàn lâm Thụy Điển là một trong những quyết định trọn vẹn nhất từ trước đến nay, không chỉ bởi chất lượng và tính tiên phong trong văn chương, mà còn là sự kết nối mang tính liên ngành và giữa các thời đại.
