Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

1. Bộ phim “Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh” do Nguyễn Phan Quang Bình đạo diễn, công chiếu vào mùa thu năm 2026, đã nhận được nhiều ý kiến khác nhau trên các diễn đàn. Đây là bộ phim lịch sử được đầu tư công phu, với kinh phí hơn trăm tỷ đồng, đặt dấu ấn đáng chú ý trong dòng phim cổ trang Việt Nam. Hình ảnh thiên nhiên Ninh Bình, nhất là những dãy núi hùng vĩ, trong đó có Mã Yên Sơn, hiện lên sinh động, tuyệt đẹp trong phim.

Cố đô Hoa Lư vốn được bao bọc bởi những dãy núi đá vôi chằng chịt, hiểm trở, thi thoảng có những hòn độc sơn tách ra, trông uy nghi, lạ lẫm. Nổi bật là những ngọn núi Ngọa Long, Kỳ Lân, Mã Yên, Mã Thiên, Mã Can, Non Nước, Cột Cờ, Kiếm Lĩnh... Trong đó, núi Mã Yên nằm ở vị trí đắc địa, được xem là tiền án của cung điện kinh đô Hoa Lư thời Đinh; về sau, ngọn núi thiêng này cũng trở thành tiền án cho đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, tạo nên một trong những điểm nhấn quan trọng của quần thể di tích lịch sử Cố đô Hoa Lư, mỗi năm thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, chiêm bái.

Nói tới núi Mã Yên, tôi chợt nhớ bậc tiền bối Vũ Phạm Hàm, vị Thám hoa cuối cùng của triều Nguyễn. Ông là một trong số ít những người đỗ Tam nguyên trong lịch sử khoa cử phong kiến Việt Nam. Vũ Phạm Hàm ba lần đỗ đầu ở các kỳ thi Hương, Hội và Đình, trở thành Tam nguyên Thám hoa cuối cùng của nền khoa cử phong kiến Việt Nam.

Từ cuối thế kỷ XIX, trong một lần lãng du lên núi viếng lăng Vua Đinh Tiên Hoàng, Tam nguyên Thám hoa Vũ Phạm Hàm đã xúc động cảm tác bài thơ “Mã Yên sơn lăng”, ca ngợi cảnh đẹp thiên nhiên và công đức tiền nhân. Bài thơ sau đó được ông Đinh Gia Thuyết chuyển từ tiếng Hán sang tiếng Việt theo thể song thất lục bát:

Dưới sập đá rồng vàng quanh quất

Thành Hoa Lư cao ngất nghìn trùng

Khói mù mờ mịt trên không

Là nơi thị đế vẫy vùng ngày xưa

Cờ với kiếm còn trơ cây cỏ

Nền kim, ngân mấy độ tang thương

Thánh triều ân ý khác thường

Chép vào bia đá biểu dương tiền triều

2. Lần nào về Hoa Lư dâng hương tại đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng và Vua Lê Đại Hành, chúng tôi cũng lên núi Mã Yên viếng lăng, ngắm phong cảnh sơn thủy hữu tình. Đặc biệt, mùa xuân năm Ất Tỵ 2025, trước khi khai mạc Đêm thơ Nguyên tiêu lần thứ XXIII, với chủ đề “Tổ quốc bay lên”, do Hội Nhà văn Việt Nam phối hợp với tỉnh Ninh Bình tổ chức tại thành phố Hoa Lư, tôi cùng các nhà thơ từ nhiều tỉnh, thành cũng đã về khu di tích linh thiêng này dâng hương tiền nhân; từ chuyến đi ấy, một số tác phẩm đã ra đời.

Năm 968, sau khi dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi, lấy hiệu là Đại Thắng Minh Hoàng đế, đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư. Đinh Tiên Hoàng được xem là người đặt nền móng cho nhà nước phong kiến trung ương tập quyền ở Việt Nam. Điều đó tạo tiền đề cho sự hình thành và phát triển của thể chế trung ương tập quyền dưới các triều đại về sau, đồng thời góp phần khẳng định vị thế của Đại Cồ Việt trong quan hệ bang giao.

Tiếc thay, sau 12 năm ở ngôi, Đinh Tiên Hoàng cùng con trai trưởng là Nam Việt Vương Đinh Liễn bất ngờ bị sát hại vào mùa đông, tháng 10 năm Kỷ Mão (979). Theo Đại Việt sử ký toàn thư, sau khi Đinh Tiên Hoàng băng hà, triều đình đã an táng nhà vua ở sơn lăng Trường Yên, tức khu vực núi Mã Yên. Việc xây dựng lăng Vua Đinh trên ngọn núi này được nhiều cách lý giải gắn với hình tượng yên ngựa, thể hiện tinh thần thượng võ của bậc minh quân: dù đã hóa cát bụi, nhà vua vẫn như đang ung dung trên yên ngựa, tung hoành ngang dọc như thuở chinh phục 12 sứ quân.

Tọa lạc trên phần đất khá bằng phẳng ở chỗ võng xuống của chiếc yên ngựa trên đỉnh núi Mã Yên, lăng Vua Đinh mang vẻ giản dị mà thâm nghiêm, đơn sơ mà bí ẩn. Nương theo 265 bậc đá xuống lại chân núi Mã Yên, chúng tôi đi về phía nam. Nhìn lên, kỳ lạ thay, thấy núi đổi sang một hình thù khác, trông như một chiếc ngai đá khổng lồ giữa bầu trời cố đô. Mới biết người xưa còn gọi núi này là Hoàn Ỷ Sơn. Nằm giữa chiếc ngai ấy là lăng Vua Lê Đại Hành, tức Lê Hoàn, người kế thừa di sản của nhà Đinh và góp phần bảo toàn bờ cõi đất nước. Dù đã khuất bóng, nhà vua như vẫn còn ngự oai phong trên ngai vàng để xuống chiếu phá Tống, bình Chiêm.

Nhà văn Vũ Thanh Lịch, người am hiểu đất và người Ninh Bình, cho biết, theo quan niệm của một số nhà nghiên cứu phong thủy, vị trí tọa lạc của hai lăng vua Đinh và vua Lê được xem là “huyệt đế vương”. Vì vậy, có giả thuyết cho rằng đây có thể chính là nơi an táng thi hài đích thực của hai vị vua sau khi băng hà. Tuy nhiên, đây vẫn chỉ là giả thuyết, chưa có cứ liệu khảo cổ hoặc sử liệu đủ chắc chắn để khẳng định. Đặc biệt, đằng sau cái chết bất ngờ của cha con Đinh Tiên Hoàng và Nam Việt Vương Đinh Liễn vẫn còn nhiều tồn nghi. Một viên quan nhỏ như Đỗ Thích liệu có đủ sức cùng lúc sát hại hai nhân vật quyền lực hàng đầu triều đình trong điều kiện cung đình được bảo vệ nghiêm ngặt? Có hay không những thế lực đứng sau nghi án lịch sử này vẫn là câu hỏi chưa có lời giải thống nhất. Cho đến nay, những giả thuyết này vẫn chưa có đủ chứng cứ để thay thế ghi chép của chính sử.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, sau khi Đinh Tiên Hoàng băng hà, linh cữu nhà vua được đưa về an táng tại sơn lăng Trường Yên. Lăng vua hiện được xác định và tôn tạo trên núi Mã Yên, trong quần thể di tích Cố đô Hoa Lư. Ông Nguyễn Đình Năm là người tự nguyện trông coi lăng mộ vua Đinh Tiên Hoàng trên núi Mã Yên. Trong một lần trò chuyện trên núi, ông cho biết: Theo truyền thuyết dân gian, nhằm tránh hậu họa từ sự trả thù của các lực lượng sứ quân trước đây, hoặc những kẻ phản trắc trong triều đình, các trung thần nhà Đinh đã cho làm 99 chiếc quan tài bí mật, đưa đi mai táng ở nhiều nơi, khiến người đời không thể phân biệt đâu là quan tài của cha con vua Đinh. Vì vậy, việc trên đỉnh núi Mã Yên có lăng vua Đinh khiến nhiều người suy đoán rằng có thể đây là nơi chôn cất thi hài thật, hoặc ít ra là nơi quàn một trong 99 quan tài theo truyền thuyết. Bằng linh cảm, ông Năm tin rằng mộ đích thực của vua Đinh chính là trên núi Mã Yên.

Truyền thuyết về 99 quan tài của Đinh Tiên Hoàng và Nam Việt Vương Đinh Liễn cũng chính là một trong những nguồn cảm hứng cho việc hình thành bộ phim cổ trang “Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh” - nhà văn Ngô Thảo cho hay. Truyền thuyết này cũng được các nguồn giới thiệu về bộ phim xác nhận là một trong những chất liệu hình thành câu chuyện phim.