Tiểu thuyết viễn tưởng Rainbows End của cố nhà văn Mỹ Vernor Vinge (1944-2024) kể câu chuyện về một nhà thơ “lạc lõng” giữa một thế giới, nơi ngay cả những tương tác nhỏ nhất giữa người với người cũng thông qua công nghệ. Một chi tiết đáng chú ý trong tác phẩm là một trường đại học thực hiện số hóa thư viện bằng cách cho những quyển sách vào máy xén, xé nhỏ từng trang. Cuốn sách “chết” trong thế giới thực nhưng được tái sinh trong thế giới số. Vinge không thể ngờ rằng ông đã “tiên đoán” chính xác điều sẽ xảy ra sau 20 năm kể từ khi Rainbows End được xuất bản.
Phá hủy để “sáng tạo”
Việc tổ chức OpenAI (Mỹ) công bố mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) ChatGPT vào ngày 30/11/2022 cũng giống như “mở cửa xả” cho “cơn lũ” mang tên AI. Trong khi môi trường mạng đang “tràn ngập” nội dung do AI tạo ra thì trên các kệ sách cũng xuất hiện ngày càng nhiều tác phẩm được viết một phần hoặc hoàn toàn bằng AI. Sự phổ biến của AI tuy vậy lại là “con dao hai lưỡi” đối với chính AI. Các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) cần được huấn luyện bằng dữ liệu do con người tạo ra để sản xuất kết quả giống với con người. Khi từ sách vở đến những đoạn clip trên mạng đều do AI sản xuất thì các nhà phát triển AI lại rơi vào cảnh thiếu dữ liệu tốt để huấn luyện LLM.
Các công ty AI đang đối phó với thực trạng trên bằng cách lấy sách cũ để huấn luyện LLM. Những quyển sách xuất bản trước năm 2022, không có bất kỳ dính líu gì với AI, đã và đang trở thành món hàng quý. ISBNdb (Bồ Đào Nha) là một trong các công ty sớm nhảy vào lĩnh vực tìm mua sách để huấn luyện LLM. ISBNdb được thành lập vào năm 2001 với mục đích kinh doanh cơ sở dữ liệu sách, rồi mở rộng sang lĩnh vực tìm mua sách hiếm. Các khách hàng lớn nhất của ISBNdb hiện nay là những công ty AI. Họ đặt mua những cuốn sách rất hiếm, thậm chí chỉ còn một bản, số hóa để lấy dữ liệu rồi cho sách vào máy xén để tiêu hủy.
ISBNdb thẳng thắn thừa nhận trên website công ty: “Các công ty AI đã phá hủy khoảng hai triệu đầu sách. Không ai muốn nhận tiếng xấu vì làm vậy”. Để đối phó với nguy cơ về một “thảm họa” PR, ISBNdb khuyên đối tác ký hợp đồng cấm các bên tham gia tiết lộ thông tin cho truyền thông. Một lời khuyên khác là thay vì thừa nhận việc phá hủy sách để phát triển AI, phía đối tác hãy sử dụng cụm từ “bảo tồn số hóa”.
Một nhà buôn sách giấu tên người Mỹ trả lời phỏng vấn hãng tin 404 Media: “Tôi đã nhận được không ít những đơn hàng kỳ quặc từ ISBNdb. Họ mua những quyển sách kỹ thuật và sách ngoại văn chuyên ngành mà ít người biết tới. Trước đây cùng lắm tôi bán được 20 quyển sách như vậy mỗi tháng cho một số ít các thư viện hay trường đại học. Bây giờ doanh số trung bình tháng nhảy vọt hơn 100 quyển… Ai mà chẳng muốn bán được những quyển sách đã tồn kho quá lâu, nhưng tôi không thích việc họ đang phá hủy những quyển sách vô cùng hiếm chỉ để huấn luyện AI”.
Nhưng tại sao các công ty AI lại đang phá hủy sách trên quy mô lớn? Điều đó có liên quan đến luật bản quyền Hoa Kỳ? Sách là sản phẩm có bản quyền. Huấn luyện AI bằng sách để LLM tạo ra nội dung có phong cách giống với tác giả sách hoàn toàn có thể bị khép vào tội đạo văn và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Nhưng luật bản quyền Mỹ còn dựa vào khái niệm “người thụ hưởng duy nhất”. Một người Mỹ cho bạn mượn một quyển sách cũng có nghĩa là anh ta tạm thời chuyển quyền thụ hưởng quyển sách cho bạn. Khi đó vẫn chỉ có một người có quyền và khả năng thụ hưởng, nghĩa là không vi phạm luật bản quyền. Tương tự như vậy, một công ty AI scan quyển sách độc bản xong liền tiêu hủy tác phẩm, đồng nghĩa với việc chỉ có mình doanh nghiệp đó được thụ hưởng quyển sách.
Lối logic trên nghe có vẻ ngược đời nhưng đã có tiền lệ pháp lý. Công ty Anthropic (Mỹ) từng bị phát hiện đã sử dụng 7 triệu đầu sách điện tử bị phát tán lậu để huấn luyện AI Claude. Sau đó, Anthropic bắt đầu “dự án Panama” với mục tiêu thu thập và sử dụng sách độc bản để huấn luyện LLM. Họ mua sách quý qua các bên trung gian như ISBNdb, dùng máy cắt thủy lực để xén gáy sách, sau đó cho từng trang sách vào máy scan tốc độ cao. Cuối cùng, mọi trang sách sẽ được biến thành bột giấy để tái chế.
Một nhóm tác giả người Mỹ đã kiện Anthropic lên tòa án Bắc California vì dự án Panama. Tòa án tuyên bố Anthropic phải bồi thường cho các nguyên đơn tổng cộng 1,5 tỷ USD. Tuy nhiên, thẩm phán cũng phán quyết rằng việc bên bị đơn phá hủy sách sau khi số hóa không vi phạm bản quyền. Thẩm phán cho rằng khi người mua cuối cùng chọn số hóa cuốn sách và phá hủy bản in gốc, họ không xâm phạm đến các quyền của tác giả và nhà xuất bản. Đây là tiền lệ pháp lý để các công ty AI khác thực hiện số hóa và phá hủy sách cũ.
Chúng ta đang mất gì?
Bạn hoàn toàn có thể số hóa một quyển sách mà không làm hại đến nó. Công ty Traventus (Áo) phát minh ra máy scan sách hoàn toàn tự động mang tên ScanRobot vào năm 2007. ScanRobot có thể scan cả những cuốn sách hơn 200 tuổi với trang sách cực kỳ mỏng manh. Trước khi có ScanRobot, các thư viện, viện bảo tàng thường cắt cử chuyên viên phụ trách việc số hóa tài liệu nhằm bảo đảm sự nguyên vẹn của sách. Các công ty AI phá hủy sách sau khi số hóa đơn giản là cách họ lách luật.
Hãng tin 404 Media từng thực hiện một bài phóng sự điều tra về việc Tập đoàn Amazon phá hủy sách. Amazon có một đơn vị chuyên làm việc này mang tên VGT3, đóng tại Las Vegas, bang Nevada (Mỹ). Một nhân viên VGT3 giấu tên trả lời phóng viên 404 Media: “Nhịp độ công việc của VGT3 đã giảm đi bởi vì chúng tôi ngày càng nhận được ít sách. Có lẽ là chúng tôi và các công ty khác đã sử dụng hết những cuốn sách không bị nhiễm độc bởi AI”.
Amazon hiện đang dồn sức phát triển mô hình AI Nova với mục tiêu cạnh tranh với các LLM của Google, OpenAI và Anthropic.
Đây không phải lần đầu tiên công nghệ đe dọa đến sự sống còn của sách. Tiểu thuyết gia người Mỹ Nicholson Baker đã dành nhiều năm quan sát, điều tra về các thư viện tại Hoa Kỳ. Ông cho biết: “Các thư viện bắt đầu chuyển đổi sách giấy sang vi phim từ thập niên 1980. Nhiều cơ sở sau khi chuyển đổi liền vứt bỏ phần lớn kho sách của mình... Có một thư viện đã bỏ ra 30.000 USD để chuyển những tờ báo xuất bản vào thế kỷ 19 sang vi phim. Những tấm phim họ nhận lại đều bị mờ đục và khó đọc, nhưng thư viện sau đó vẫn chọn vứt bỏ toàn bộ số báo chí quý giá của mình”.
Nhà văn nói thêm: “Trong ấn bản in sáng ngày 17/9/1970 của tờ Chicago Sun-Times có một bài viết dẫn lời Tổng thống Richard Nixon về Liên Xô. Tòa soạn sau đó phải xóa câu trích trên khỏi bài viết vì bị văn phòng tổng thống phàn nàn. Những nhà sử học bỏ ra không biết bao nhiêu công sức mà không tìm được bài báo có câu nói của Tổng thống Nixon. Sử gia Jeffrey Kimball giải thích với tôi rằng khi nhiều thư viện chuyển từ sách giấy sang vi phim, họ chỉ chuyển đổi ấn bản buổi tối. Ấn bản báo in vào buổi sáng và chiều đều bị bỏ đi. Vậy là hậu thế đã mất đi một tư liệu lịch sử quý giá”.
Ông Charlie Becker, chủ một hiệu sách tại thành phố Los Angeles (Mỹ), trả lời trên kênh truyền hình CBS: “Doanh số bán sách hằng tuần của nhà sách đã tăng 20 lần nhưng tôi không thể vui được. Tôi vừa mới từ chối một đơn hàng 70 cuốn sách vì nghi rằng họ mua sách để huấn luyện AI… Bạn không thể cân đo giá trị một quyển sách chỉ dựa trên độ quý hiếm hay nhu cầu của thị trường. Ngay cả một quyển sách về chủ đề chẳng mấy ai quan tâm cũng chứa những thông tin có thể giúp ích cho cả xã hội trong tương lai”.
Ông Becker cũng nói thêm về việc không ít đầu sách đang trở thành “động vật bị đe dọa” mà không ai nhận ra: “Các website bán sách trực tuyến như Amazon thường xuyên đem những quyển sách họ không bán được đi tiêu hủy để lấy chỗ nhập sách mới… Sách điện tử e-book không trường tồn như nhiều người nghĩ. Đã có không ít nhà sách điện tử bị phá sản. Thiết bị đọc e-book của độc giả cũng hoàn toàn có khả năng bị hỏng hóc… Các nhà sách truyền thống rất có thể đang chứa trong kho của mình những ấn bản duy nhất còn lại của một số tựa sách trong khi chính họ không biết giá trị thật của chúng”.
Nhiều cuốn sách quý không chỉ bởi nội dung. Có những tiểu thuyết, tuyển tập tranh hay tài liệu khoa học chỉ còn một, hai bản sách tồn tại trên thế giới. Những quyển sách này đã sống sót qua thiên tai, chiến tranh... và hàng nghìn đôi bàn tay của người đọc. Chúng xứng đáng nhận được sự kính trọng. Việc phá hủy sách để phát triển AI cần phải dừng lại.
