Sách quý bị đe dọa bởi AI

Tiểu thuyết viễn tưởng Rainbows End của cố nhà văn Mỹ Vernor Vinge (1944-2024) kể câu chuyện về một nhà thơ “lạc lõng” giữa một thế giới, nơi ngay cả những tương tác nhỏ nhất giữa người với người cũng thông qua công nghệ. Một chi tiết đáng chú ý trong tác phẩm là một trường đại học thực hiện số hóa thư viện bằng cách cho những quyển sách vào máy xén, xé nhỏ từng trang. Cuốn sách “chết” trong thế giới thực nhưng được tái sinh trong thế giới số. Vinge không thể ngờ rằng ông đã “tiên đoán” chính xác điều sẽ xảy ra sau 20 năm kể từ khi Rainbows End được xuất bản.

Phá hủy để “sáng tạo”

ai-dang-de-doa-den-su-ton-tai-cua-nhung-cuon-sach-theo-ca-nghia-den-lan-nghia-bong.jpg
AI đang đe dọa đến sự tồn tại của những cuốn sách theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng

Việc tổ chức OpenAI (Mỹ) công bố mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) ChatGPT vào ngày 30/11/2022 cũng giống như “mở cửa xả” cho “cơn lũ” mang tên AI. Trong khi môi trường mạng đang “tràn ngập” nội dung do AI tạo ra thì trên các kệ sách cũng xuất hiện ngày càng nhiều tác phẩm được viết một phần hoặc hoàn toàn bằng AI. Sự phổ biến của AI tuy vậy lại là “con dao hai lưỡi” đối với chính AI. Các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) cần được huấn luyện bằng dữ liệu do con người tạo ra để sản xuất kết quả giống với con người. Khi từ sách vở đến những đoạn clip trên mạng đều do AI sản xuất thì các nhà phát triển AI lại rơi vào cảnh thiếu dữ liệu tốt để huấn luyện LLM.

Các công ty AI đang đối phó với thực trạng trên bằng cách lấy sách cũ để huấn luyện LLM. Những quyển sách xuất bản trước năm 2022, không có bất kỳ dính líu gì với AI, đã và đang trở thành món hàng quý. ISBNdb (Bồ Đào Nha) là một trong các công ty sớm nhảy vào lĩnh vực tìm mua sách để huấn luyện LLM. ISBNdb được thành lập vào năm 2001 với mục đích kinh doanh cơ sở dữ liệu sách, rồi mở rộng sang lĩnh vực tìm mua sách hiếm. Các khách hàng lớn nhất của ISBNdb hiện nay là những công ty AI. Họ đặt mua những cuốn sách rất hiếm, thậm chí chỉ còn một bản, số hóa để lấy dữ liệu rồi cho sách vào máy xén để tiêu hủy.

ISBNdb thẳng thắn thừa nhận trên website công ty: “Các công ty AI đã phá hủy khoảng hai triệu đầu sách. Không ai muốn nhận tiếng xấu vì làm vậy”. Để đối phó với nguy cơ về một “thảm họa” PR, ISBNdb khuyên đối tác ký hợp đồng cấm các bên tham gia tiết lộ thông tin cho truyền thông. Một lời khuyên khác là thay vì thừa nhận việc phá hủy sách để phát triển AI, phía đối tác hãy sử dụng cụm từ “bảo tồn số hóa”.

Một nhà buôn sách giấu tên người Mỹ trả lời phỏng vấn hãng tin 404 Media: “Tôi đã nhận được không ít những đơn hàng kỳ quặc từ ISBNdb. Họ mua những quyển sách kỹ thuật và sách ngoại văn chuyên ngành mà ít người biết tới. Trước đây cùng lắm tôi bán được 20 quyển sách như vậy mỗi tháng cho một số ít các thư viện hay trường đại học. Bây giờ doanh số trung bình tháng nhảy vọt hơn 100 quyển… Ai mà chẳng muốn bán được những quyển sách đã tồn kho quá lâu, nhưng tôi không thích việc họ đang phá hủy những quyển sách vô cùng hiếm chỉ để huấn luyện AI”.

Nhưng tại sao các công ty AI lại đang phá hủy sách trên quy mô lớn? Điều đó có liên quan đến luật bản quyền Hoa Kỳ? Sách là sản phẩm có bản quyền. Huấn luyện AI bằng sách để LLM tạo ra nội dung có phong cách giống với tác giả sách hoàn toàn có thể bị khép vào tội đạo văn và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Nhưng luật bản quyền Mỹ còn dựa vào khái niệm “người thụ hưởng duy nhất”. Một người Mỹ cho bạn mượn một quyển sách cũng có nghĩa là anh ta tạm thời chuyển quyền thụ hưởng quyển sách cho bạn. Khi đó vẫn chỉ có một người có quyền và khả năng thụ hưởng, nghĩa là không vi phạm luật bản quyền. Tương tự như vậy, một công ty AI scan quyển sách độc bản xong liền tiêu hủy tác phẩm, đồng nghĩa với việc chỉ có mình doanh nghiệp đó được thụ hưởng quyển sách.

tieu-thuyet-rainbows-end-da-doan-truoc-duoc-tuong-lai-cua-nganh-ai.jpg
Tiểu thuyết “Rainbows End” đã đoán trước được tương lai của ngành AI

Lối logic trên nghe có vẻ ngược đời nhưng đã có tiền lệ pháp lý. Công ty Anthropic (Mỹ) từng bị phát hiện đã sử dụng 7 triệu đầu sách điện tử bị phát tán lậu để huấn luyện AI Claude. Sau đó, Anthropic bắt đầu “dự án Panama” với mục tiêu thu thập và sử dụng sách độc bản để huấn luyện LLM. Họ mua sách quý qua các bên trung gian như ISBNdb, dùng máy cắt thủy lực để xén gáy sách, sau đó cho từng trang sách vào máy scan tốc độ cao. Cuối cùng, mọi trang sách sẽ được biến thành bột giấy để tái chế.

Một nhóm tác giả người Mỹ đã kiện Anthropic lên tòa án Bắc California vì dự án Panama. Tòa án tuyên bố Anthropic phải bồi thường cho các nguyên đơn tổng cộng 1,5 tỷ USD. Tuy nhiên, thẩm phán cũng phán quyết rằng việc bên bị đơn phá hủy sách sau khi số hóa không vi phạm bản quyền. Thẩm phán cho rằng khi người mua cuối cùng chọn số hóa cuốn sách và phá hủy bản in gốc, họ không xâm phạm đến các quyền của tác giả và nhà xuất bản. Đây là tiền lệ pháp lý để các công ty AI khác thực hiện số hóa và phá hủy sách cũ.

Chúng ta đang mất gì?

Bạn hoàn toàn có thể số hóa một quyển sách mà không làm hại đến nó. Công ty Traventus (Áo) phát minh ra máy scan sách hoàn toàn tự động mang tên ScanRobot vào năm 2007. ScanRobot có thể scan cả những cuốn sách hơn 200 tuổi với trang sách cực kỳ mỏng manh. Trước khi có ScanRobot, các thư viện, viện bảo tàng thường cắt cử chuyên viên phụ trách việc số hóa tài liệu nhằm bảo đảm sự nguyên vẹn của sách. Các công ty AI phá hủy sách sau khi số hóa đơn giản là cách họ lách luật.

Hãng tin 404 Media từng thực hiện một bài phóng sự điều tra về việc Tập đoàn Amazon phá hủy sách. Amazon có một đơn vị chuyên làm việc này mang tên VGT3, đóng tại Las Vegas, bang Nevada (Mỹ). Một nhân viên VGT3 giấu tên trả lời phóng viên 404 Media: “Nhịp độ công việc của VGT3 đã giảm đi bởi vì chúng tôi ngày càng nhận được ít sách. Có lẽ là chúng tôi và các công ty khác đã sử dụng hết những cuốn sách không bị nhiễm độc bởi AI”.

Amazon hiện đang dồn sức phát triển mô hình AI Nova với mục tiêu cạnh tranh với các LLM của Google, OpenAI và Anthropic.

Đây không phải lần đầu tiên công nghệ đe dọa đến sự sống còn của sách. Tiểu thuyết gia người Mỹ Nicholson Baker đã dành nhiều năm quan sát, điều tra về các thư viện tại Hoa Kỳ. Ông cho biết: “Các thư viện bắt đầu chuyển đổi sách giấy sang vi phim từ thập niên 1980. Nhiều cơ sở sau khi chuyển đổi liền vứt bỏ phần lớn kho sách của mình... Có một thư viện đã bỏ ra 30.000 USD để chuyển những tờ báo xuất bản vào thế kỷ 19 sang vi phim. Những tấm phim họ nhận lại đều bị mờ đục và khó đọc, nhưng thư viện sau đó vẫn chọn vứt bỏ toàn bộ số báo chí quý giá của mình”.

Nhà văn nói thêm: “Trong ấn bản in sáng ngày 17/9/1970 của tờ Chicago Sun-Times có một bài viết dẫn lời Tổng thống Richard Nixon về Liên Xô. Tòa soạn sau đó phải xóa câu trích trên khỏi bài viết vì bị văn phòng tổng thống phàn nàn. Những nhà sử học bỏ ra không biết bao nhiêu công sức mà không tìm được bài báo có câu nói của Tổng thống Nixon. Sử gia Jeffrey Kimball giải thích với tôi rằng khi nhiều thư viện chuyển từ sách giấy sang vi phim, họ chỉ chuyển đổi ấn bản buổi tối. Ấn bản báo in vào buổi sáng và chiều đều bị bỏ đi. Vậy là hậu thế đã mất đi một tư liệu lịch sử quý giá”.

Ông Charlie Becker, chủ một hiệu sách tại thành phố Los Angeles (Mỹ), trả lời trên kênh truyền hình CBS: “Doanh số bán sách hằng tuần của nhà sách đã tăng 20 lần nhưng tôi không thể vui được. Tôi vừa mới từ chối một đơn hàng 70 cuốn sách vì nghi rằng họ mua sách để huấn luyện AI… Bạn không thể cân đo giá trị một quyển sách chỉ dựa trên độ quý hiếm hay nhu cầu của thị trường. Ngay cả một quyển sách về chủ đề chẳng mấy ai quan tâm cũng chứa những thông tin có thể giúp ích cho cả xã hội trong tương lai”.

Ông Becker cũng nói thêm về việc không ít đầu sách đang trở thành “động vật bị đe dọa” mà không ai nhận ra: “Các website bán sách trực tuyến như Amazon thường xuyên đem những quyển sách họ không bán được đi tiêu hủy để lấy chỗ nhập sách mới… Sách điện tử e-book không trường tồn như nhiều người nghĩ. Đã có không ít nhà sách điện tử bị phá sản. Thiết bị đọc e-book của độc giả cũng hoàn toàn có khả năng bị hỏng hóc… Các nhà sách truyền thống rất có thể đang chứa trong kho của mình những ấn bản duy nhất còn lại của một số tựa sách trong khi chính họ không biết giá trị thật của chúng”.

Nhiều cuốn sách quý không chỉ bởi nội dung. Có những tiểu thuyết, tuyển tập tranh hay tài liệu khoa học chỉ còn một, hai bản sách tồn tại trên thế giới. Những quyển sách này đã sống sót qua thiên tai, chiến tranh... và hàng nghìn đôi bàn tay của người đọc. Chúng xứng đáng nhận được sự kính trọng. Việc phá hủy sách để phát triển AI cần phải dừng lại.

VŨ HỘI (Tổng hợp)

Các tin khác

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Suốt nhiều năm qua, không quá khó thấy những dự án thống trị phòng vé quốc tế là các bom tấn có kinh phí khổng lồ, được thực hiện bởi những đạo diễn có tên tuổi, sở hữu dàn diễn viên nổi tiếng hay được quảng bá một cách rộng khắp… Nhưng với điện ảnh 2026, một chương đoạn mới đã được mở ra, nơi các khuôn mẫu đã hết “phép màu” và không có gì là chắc chắn cả.

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Nhà thơ Bằng Việt ở tuổi 85 được trao tặng Giải thưởng lớn của “Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội” năm 2026. Thêm một dấu son để ghi nhận một cuộc đời thi ca gắn bó với mảnh đất ngàn năm văn hiến.

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Một trong những nguồn cảm hứng để dựng nên bộ phim “Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh” là những nghi án và truyền thuyết về cái chết của cha con Vua Đinh Tiên Hoàng cùng lăng mộ trên Mã Yên Sơn. Ngọn núi huyền thoại này được xem là “huyệt đế vương”, một trong những danh sơn của cố đô Hoa Lư, Ninh Bình.

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Tối 8/10 (giờ Việt Nam), Viện Hàn lâm Thụy Điển đã vinh danh nhà thơ, nhà viết tiểu luận, học giả văn chương cổ điển và nghệ sĩ thể nghiệm người Canada Anne Carson là chủ nhân mới nhất của giải Nobel Văn chương. Đây là kết quả không quá bất ngờ, bởi không chỉ là một trong hai cái tên được nhắc đến nhiều nhất ngay trước "giờ G", mà bà còn sở hữu di sản sáng tạo vô cùng đồ sộ, được đánh giá cao.

Điều Ước để lại

Điều Ước để lại

Có những chuyến đi không đơn thuần là sự dịch chuyển về vị trí địa lý, mà là một hành trình tìm về những khoảng lặng tâm hồn và cả chiều sâu văn hóa. Đầu thu này, chúng tôi đã có một chuyến đi như thế!

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

Chỉ ít ngày sau khi nhà văn Higashino Keigo qua đời, cuốn tiểu thuyết mới nhất và cũng là cuối cùng của ông đã được phát hành ở Nhật Bản vào sáng 5/8/2026 như một "lời giã biệt" hàng triệu độc giả yêu mến ông suốt hơn 40 năm qua...

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Ngoài khu lưu niệm Nguyễn Du ở Hà Tĩnh, khu lưu niệm Lê Quý Đôn ở Thái Bình và khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu ở Bến Tre, thì văn học hiện đại nước ta cũng đã có công trình Bảo tàng Văn học Việt Nam. Thế nhưng, nhìn ra các nước trong khu vực, so với Trung Quốc, thì cách lưu dấu văn nhân ở Việt Nam vẫn chưa thể hiện được tính chuyên nghiệp. Chúng tôi đã có dịp “mục sở thị” một số mô hình bảo tàng văn nhân tại Bắc Kinh và không khỏi trầm trồ về sự đầu tư nghiêm túc và sự quản lý khoa học.

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Văn học dân gian là tấm gương phản chiếu hành trình con người đi từ thuở hoang sơ đến văn minh. Lần theo dấu vết các trang truyện cổ, chúng ta sẽ thấy tổ tiên đã từng bước dựng xây nền tảng gia đình, thiết lập trật tự xã hội bằng cả trí tuệ lẫn sự trải nghiệm qua nhiều thế hệ.

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Tôi trở lại con đường Núi Đôi (Xã Sóc Sơn-Hà Nội), men theo đường dốc lên đỉnh núi. Những câu thơ bay lên bát ngát như ngày nào lớp học chúng tôi được nghe giáo sư Hoàng Như Mai giảng bài thơ “Núi Đôi” của cố nhà thơ Vũ Cao (1922-2007). Giọng ông sang sảng vang trên giảng đường: “Anh đi bộ đội sao trên mũ/ Mãi mãi là sao sáng dẫn đường/ Em sẽ là hoa trên đỉnh núi/ Bốn mùa thơm ngát cánh hoa thơm”. Những ký ức học trò trong tôi bỗng hiện về trên đỉnh núi mùa thu đầy hoa và búp lá non tơ...

Người vẽ cờ Tổ quốc

Người vẽ cờ Tổ quốc

Lá cờ đỏ sao vàng được sử dụng trong cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ - về sau được chọn làm Quốc kỳ - đã tung bay trên Quảng trường Ba Đình lịch sử ngày Độc lập 2/9/1945. Nguyễn Hữu Tiến - một chiến sĩ Cộng sản kiên trung, gắn với câu chuyện lịch sử về sự ra đời của lá cờ đỏ sao vàng.

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Tôi chiêm ngưỡng và yêu nghệ thuật tranh lụa Nguyễn Phan Chánh (1892-1984) từ hàng chục năm trước. Đặc biệt, sau khi gặp gỡ nhà văn Nguyệt Tú (con gái đầu của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh) vào năm 2004, tôi càng thêm yêu tranh ông. Những câu chuyện nhà văn Nguyệt Tú viết về cha mình trong cuốn "Đường sáng trăng sao" (NXB Tổng hợp, TP Hồ Chí Minh - 2004) làm tôi bất ngờ với những di sản họa sĩ để lại. Bức nào cũng như một cung đàn loang sương khói trong veo nước thu vàng.

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Hiếm có một thủ trưởng Tổng cục Chính trị nào đặc biệt như Thiếu tướng Trần Văn Phác, ông từng làm Tổng biên tập hai tờ báo lớn, đặc sắc trong quân đội, đó là Tạp chí Văn nghệ Quân đội và Báo Quân đội nhân dân.