Đọc trên một nghìn bài thơ ngắn của anh, cảm giác trước hết không phải là đang lần lượt đi qua một nghìn câu chuyện, mà giống như đứng trước một nghìn lát cắt cực mỏng của hiện hữu. Mỗi bài thường chỉ vài dòng, nhưng phía sau sự ngắn ngủi ấy lại là một trường liên tưởng rộng. Những chiếc lá, giọt nước, con đường, bóng người, ánh sáng, ngọn lửa, vầng trăng, cơn mưa, con kiến, nhà sư, bức tượng, dòng sông… cứ trở đi trở lại, nhưng mỗi lần xuất hiện lại được đặt vào một quan hệ khác, mang một câu hỏi khác về đời sống.
Từ thơ ngắn đến chiều sâu tâm tưởng
Cái đáng nói trước tiên trong thơ ngắn Trần Lê Khánh không phải là độ ngắn mà là mật độ tư tưởng. Anh không thu nhỏ bài thơ để làm nhẹ ý nghĩa, ngược lại, anh thu nhỏ hình thức để ý nghĩa có cơ hội phát nổ. Ngay trong một bài thơ mang tên “Nội tâm”, người đọc đã gặp một câu gần như có thể xem như tuyên ngôn thi pháp:
“con đường thi ca
không có lấy một cái cây
nhưng đầy bóng râm của chúng”.
Ba dòng thơ ấy hé lộ khá rõ cách Trần Lê Khánh quan niệm về thơ. Thơ không nhất thiết giữ lại sự vật, nó giữ lại bóng của sự vật. Không nhất thiết có cái cây, nhưng vẫn còn bóng râm, không nhất thiết thuật lại sự kiện, nhưng vẫn lưu lại dư chấn tinh thần của sự kiện. Ở đây, đối tượng của thi ca không còn đơn thuần là thế giới hữu hình mà là phần vô hình được thế giới ấy sinh ra như ký ức, cảm giác, ám ảnh, bóng tối, khoảng trống, linh hồn. Có thể gọi đó là thi pháp của phần còn lại. Khi sự vật đã đi qua, cái gì còn lại? Khi con người biến mất khỏi một nơi chốn, cái gì còn lưu giữ sự có mặt của họ? Khi hiện tại vừa trở thành quá khứ, ta còn sở hữu được gì? Hầu như toàn bộ thế giới thơ Trần Lê Khánh được dựng trên những câu hỏi như thế.
Thơ rất ngắn thường đứng trước một nguy cơ, hoặc trở thành một câu danh ngôn được xuống dòng, hoặc chỉ còn là một trò chơi thông minh của liên tưởng. Trần Lê Khánh không phải lúc nào cũng tránh hoàn toàn nguy cơ ấy, nhất là trong một khối lượng sáng tác đặc biệt lớn. Nhưng ở những bài thơ thành công, anh vượt khỏi sự “thông minh” để tạo ra một điều quan trọng hơn là sự kiện của tư tưởng. Một hình ảnh xuất hiện, rồi đột nhiên thay đổi trục nhìn của người đọc. Chẳng hạn:
“suốt đời
ta chỉ là chiếc bóng
của linh hồn mình”.
Ở cách hiểu thông thường, linh hồn nằm trong con người, còn thân xác là hình hài mang linh hồn. Nhưng Trần Lê Khánh đảo ngược quan hệ ấy khi cái “ta” mà ta vẫn tưởng là trung tâm hóa ra chỉ là “chiếc bóng” của một tồn tại sâu xa hơn. Chỉ một phép đảo vị trí giữa hình và bóng, giữa chủ thể và phần chiếu rọi của chủ thể, bài thơ lập tức đặt người đọc trước câu hỏi bản thể, cái gì mới thật sự là ta? Đây là thủ pháp xuất hiện rất thường xuyên trong thơ anh khi đảo thứ bậc của hiện thực. Bóng có thể thật hơn hình. Khoảng trống có thể nặng hơn vật chất. Im lặng có thể nhiều âm thanh hơn tiếng nói. Một hạt nước có thể chứa cả dòng sông. Một chiếc lá có thể chứa cả mùa thu. Một con đường có thể tồn tại trước cả dấu chân đi trên nó.
Có bài thơ đặt câu hỏi: “có bao nhiêu chiếc lá trong mùa thu”, rồi ngay lập tức đảo ngược: “có bao nhiêu mùa thu trong chiếc lá”. Sự chuyển đổi rất nhỏ về cú pháp thực chất lại là một chuyển đổi lớn về nhận thức. Câu hỏi thứ nhất thuộc về tư duy định lượng, hỏi mùa thu chứa bao nhiêu chiếc lá. Câu hỏi thứ hai chuyển sang tư duy hiện tượng luận, hỏi trong một chiếc lá có thể chứa bao nhiêu mùa thu, nghĩa là một vật thể rất nhỏ có thể chuyên chở bao nhiêu thời gian, ký ức và trải nghiệm. Thế giới vì vậy không còn được đo bằng kích thước vật lý. Lớn và nhỏ, trong và ngoài, trước và sau, hữu và vô liên tục đổi chỗ cho nhau. Đó là nền tảng triết luận quan trọng trong thơ Trần Lê Khánh.
Nếu phải tìm một chủ đề xuyên suốt hơn cả trong hơn một nghìn bài thơ ngắn ấy, có lẽ đó là thời gian. Nhưng Trần Lê Khánh hiếm khi nói về thời gian theo kiểu hoài niệm thông thường. Ở bài “Phép biện chứng của thời gian”, nhà thơ viết:
“ta tự hỏi
chiếc đồng hồ treo tường
đang nhả thời gian ra
hay đang nhai ngấu nghiến”.
Câu hỏi tưởng như hóm hỉnh nhưng thực ra chứa một cảm thức hiện sinh khá sâu. Đồng hồ đang sản xuất thời gian hay thời gian đang tiêu hủy đời sống? Ta sống nhờ thời gian hay đang từng phút bị nó “nhai ngấu nghiến”? Thơ không đưa câu trả lời. Và chính sự không trả lời ấy quan trọng.
Từ chuyển động của tự nhiên đến cảm thức vũ trụ
Trong bài tiểu luận ngắn này, tôi nghiêng về phía xem xét các mặt cấu trúc nghịch lý, chiều sâu suy tưởng và tâm thức thiền trong hơn một nghìn bài thơ ngắn của Trần Lê Khánh. Trong tiến trình vận động của thơ ca hiện đại, sự cách tân không nhất thiết được nhận diện ở những cấu trúc ngôn ngữ đồ sộ, những cuộc phiêu lưu hình thức quyết liệt hay những tuyên ngôn nghệ thuật mang tính đoạn tuyệt. Có những tìm tòi thi ca diễn ra theo chiều ngược lại từ giản lược đến tận cùng hình thức biểu đạt để mở rộng tối đa biên độ của suy tưởng. Khi ngôn từ được tiết chế đến mức gần như chỉ còn một vài hình ảnh, một chuyển động, một nghịch lý bất ngờ, bài thơ không vì thế mà nghèo đi về ý nghĩa. Trái lại, chính sự thưa vắng của ngôn từ có thể tạo nên một trường liên tưởng rộng lớn, nơi những điều chưa nói trở thành phần quan trọng nhất của diễn ngôn nghệ thuật.
Hơn một nghìn bài thơ ngắn của Trần Lê Khánh có thể được nhìn nhận từ đặc điểm mỹ học ấy. Với Trần Lê Khánh, thơ không chủ yếu vận hành theo logic kể chuyện, giãi bày cảm xúc hay tái hiện những kinh nghiệm đời sống dưới hình thức trữ tình quen thuộc. Thơ anh thường bắt đầu từ một khoảnh khắc rất nhỏ của thế giới hiện hữu như chiếc lá rơi, ngọn gió thổi, giọt nước đọng, chiếc bóng chuyển mình, ánh trăng soi xuống mặt hồ, nhà sư bước qua khoảng sân chùa. Nhưng những hiện tượng tưởng như bình thường ấy, dưới một trực giác nghệ thuật đặc biệt, bỗng được đặt vào những quan hệ phi thông thường, làm đứt gãy thói quen tri giác và mở ra những tầng suy tưởng về thời gian, bản thể, ký ức, thân phận, hữu hạn và vô cùng.
Điều đáng chú ý là Trần Lê Khánh không diễn giải những suy tưởng ấy bằng một hệ thống khái niệm triết học. Anh thường để chúng phát sinh từ chính cấu trúc của hình ảnh. Một chiếc bóng có thể trở thành câu hỏi về bản ngã. Một chiếc đồng hồ có thể gợi ra nghịch lý về sự tồn tại. Một giọt nước có thể làm hiển lộ mối tương quan giữa cái hữu hạn và vô hạn. Một chuyển động vô cùng nhỏ của tự nhiên có thể đánh thức cảm thức về toàn thể vũ trụ.
Đọc hơn một nghìn bài thơ ngắn ấy, người ta không chỉ đi qua một số lượng đáng kể những tìm tòi hình tượng, mà còn đi qua một hành trình chiêm nghiệm về đời sống con người. Một hành trình không hướng tới việc sở hữu chân lý cuối cùng. Bởi trong thế giới thơ Trần Lê Khánh, chân lý dường như không hiện diện như một kết luận bất biến. Nó thường chỉ lóe lên trong khoảnh khắc khi những quan hệ quen thuộc bất ngờ bị đảo chiều, khi một sự vật rất nhỏ bỗng mở ra cái vô cùng, khi chiếc bóng khiến con người nhận ra phần chưa biết của chính mình. Và có lẽ, đó cũng là ý nghĩa sâu xa của thứ nghệ thuật thiền mặc mà nhà thơ đang theo đuổi.