Nhà thơ Trần Lê Khánh:

Mỹ học của hành trình chiêm nghiệm

Có những nhà thơ đi đến tư tưởng bằng những trường ca rộng lớn, bằng những cấu trúc ngôn ngữ phức hợp, bằng những cuộc phiêu lưu dài của ký ức và lịch sử. Nhưng cũng có những nhà thơ lựa chọn con đường gần như ngược lại, càng muốn nói đến những vấn đề lớn của tồn tại, càng thu nhỏ dung lượng câu chữ, càng muốn chạm đến cái mênh mông của con người và vũ trụ, càng ép bài thơ về một khoảnh khắc, một hình ảnh, một chuyển động rất nhỏ. Trần Lê Khánh thuộc về kiểu nhà thơ thứ hai.

Đọc trên một nghìn bài thơ ngắn của anh, cảm giác trước hết không phải là đang lần lượt đi qua một nghìn câu chuyện, mà giống như đứng trước một nghìn lát cắt cực mỏng của hiện hữu. Mỗi bài thường chỉ vài dòng, nhưng phía sau sự ngắn ngủi ấy lại là một trường liên tưởng rộng. Những chiếc lá, giọt nước, con đường, bóng người, ánh sáng, ngọn lửa, vầng trăng, cơn mưa, con kiến, nhà sư, bức tượng, dòng sông… cứ trở đi trở lại, nhưng mỗi lần xuất hiện lại được đặt vào một quan hệ khác, mang một câu hỏi khác về đời sống.

Từ thơ ngắn đến chiều sâu tâm tưởng

anh-nha-tho-tran-le-khanh-ngoi-va-nha-tho-nguyen-viet-chien.jpg
Nhà thơ Trần Lê Khánh (ngồi) và nhà thơ Nguyễn Việt Chiến

Cái đáng nói trước tiên trong thơ ngắn Trần Lê Khánh không phải là độ ngắn mà là mật độ tư tưởng. Anh không thu nhỏ bài thơ để làm nhẹ ý nghĩa, ngược lại, anh thu nhỏ hình thức để ý nghĩa có cơ hội phát nổ. Ngay trong một bài thơ mang tên “Nội tâm”, người đọc đã gặp một câu gần như có thể xem như tuyên ngôn thi pháp:

“con đường thi ca

không có lấy một cái cây

nhưng đầy bóng râm của chúng”.

Ba dòng thơ ấy hé lộ khá rõ cách Trần Lê Khánh quan niệm về thơ. Thơ không nhất thiết giữ lại sự vật, nó giữ lại bóng của sự vật. Không nhất thiết có cái cây, nhưng vẫn còn bóng râm, không nhất thiết thuật lại sự kiện, nhưng vẫn lưu lại dư chấn tinh thần của sự kiện. Ở đây, đối tượng của thi ca không còn đơn thuần là thế giới hữu hình mà là phần vô hình được thế giới ấy sinh ra như ký ức, cảm giác, ám ảnh, bóng tối, khoảng trống, linh hồn. Có thể gọi đó là thi pháp của phần còn lại. Khi sự vật đã đi qua, cái gì còn lại? Khi con người biến mất khỏi một nơi chốn, cái gì còn lưu giữ sự có mặt của họ? Khi hiện tại vừa trở thành quá khứ, ta còn sở hữu được gì? Hầu như toàn bộ thế giới thơ Trần Lê Khánh được dựng trên những câu hỏi như thế.

Thơ rất ngắn thường đứng trước một nguy cơ, hoặc trở thành một câu danh ngôn được xuống dòng, hoặc chỉ còn là một trò chơi thông minh của liên tưởng. Trần Lê Khánh không phải lúc nào cũng tránh hoàn toàn nguy cơ ấy, nhất là trong một khối lượng sáng tác đặc biệt lớn. Nhưng ở những bài thơ thành công, anh vượt khỏi sự “thông minh” để tạo ra một điều quan trọng hơn là sự kiện của tư tưởng. Một hình ảnh xuất hiện, rồi đột nhiên thay đổi trục nhìn của người đọc. Chẳng hạn:

“suốt đời

ta chỉ là chiếc bóng

của linh hồn mình”.

Ở cách hiểu thông thường, linh hồn nằm trong con người, còn thân xác là hình hài mang linh hồn. Nhưng Trần Lê Khánh đảo ngược quan hệ ấy khi cái “ta” mà ta vẫn tưởng là trung tâm hóa ra chỉ là “chiếc bóng” của một tồn tại sâu xa hơn. Chỉ một phép đảo vị trí giữa hình và bóng, giữa chủ thể và phần chiếu rọi của chủ thể, bài thơ lập tức đặt người đọc trước câu hỏi bản thể, cái gì mới thật sự là ta? Đây là thủ pháp xuất hiện rất thường xuyên trong thơ anh khi đảo thứ bậc của hiện thực. Bóng có thể thật hơn hình. Khoảng trống có thể nặng hơn vật chất. Im lặng có thể nhiều âm thanh hơn tiếng nói. Một hạt nước có thể chứa cả dòng sông. Một chiếc lá có thể chứa cả mùa thu. Một con đường có thể tồn tại trước cả dấu chân đi trên nó.

Có bài thơ đặt câu hỏi: “có bao nhiêu chiếc lá trong mùa thu”, rồi ngay lập tức đảo ngược: “có bao nhiêu mùa thu trong chiếc lá”. Sự chuyển đổi rất nhỏ về cú pháp thực chất lại là một chuyển đổi lớn về nhận thức. Câu hỏi thứ nhất thuộc về tư duy định lượng, hỏi mùa thu chứa bao nhiêu chiếc lá. Câu hỏi thứ hai chuyển sang tư duy hiện tượng luận, hỏi trong một chiếc lá có thể chứa bao nhiêu mùa thu, nghĩa là một vật thể rất nhỏ có thể chuyên chở bao nhiêu thời gian, ký ức và trải nghiệm. Thế giới vì vậy không còn được đo bằng kích thước vật lý. Lớn và nhỏ, trong và ngoài, trước và sau, hữu và vô liên tục đổi chỗ cho nhau. Đó là nền tảng triết luận quan trọng trong thơ Trần Lê Khánh.

Nếu phải tìm một chủ đề xuyên suốt hơn cả trong hơn một nghìn bài thơ ngắn ấy, có lẽ đó là thời gian. Nhưng Trần Lê Khánh hiếm khi nói về thời gian theo kiểu hoài niệm thông thường. Ở bài “Phép biện chứng của thời gian”, nhà thơ viết:

“ta tự hỏi

chiếc đồng hồ treo tường

đang nhả thời gian ra

hay đang nhai ngấu nghiến”.

Câu hỏi tưởng như hóm hỉnh nhưng thực ra chứa một cảm thức hiện sinh khá sâu. Đồng hồ đang sản xuất thời gian hay thời gian đang tiêu hủy đời sống? Ta sống nhờ thời gian hay đang từng phút bị nó “nhai ngấu nghiến”? Thơ không đưa câu trả lời. Và chính sự không trả lời ấy quan trọng.

Từ chuyển động của tự nhiên đến cảm thức vũ trụ

1-cac-tap-tho-cua-tran-le-khanh.jpg
Bìa các tập thơ của nhà thơ Trần Lê Khánh.

Trong bài tiểu luận ngắn này, tôi nghiêng về phía xem xét các mặt cấu trúc nghịch lý, chiều sâu suy tưởng và tâm thức thiền trong hơn một nghìn bài thơ ngắn của Trần Lê Khánh. Trong tiến trình vận động của thơ ca hiện đại, sự cách tân không nhất thiết được nhận diện ở những cấu trúc ngôn ngữ đồ sộ, những cuộc phiêu lưu hình thức quyết liệt hay những tuyên ngôn nghệ thuật mang tính đoạn tuyệt. Có những tìm tòi thi ca diễn ra theo chiều ngược lại từ giản lược đến tận cùng hình thức biểu đạt để mở rộng tối đa biên độ của suy tưởng. Khi ngôn từ được tiết chế đến mức gần như chỉ còn một vài hình ảnh, một chuyển động, một nghịch lý bất ngờ, bài thơ không vì thế mà nghèo đi về ý nghĩa. Trái lại, chính sự thưa vắng của ngôn từ có thể tạo nên một trường liên tưởng rộng lớn, nơi những điều chưa nói trở thành phần quan trọng nhất của diễn ngôn nghệ thuật.

Hơn một nghìn bài thơ ngắn của Trần Lê Khánh có thể được nhìn nhận từ đặc điểm mỹ học ấy. Với Trần Lê Khánh, thơ không chủ yếu vận hành theo logic kể chuyện, giãi bày cảm xúc hay tái hiện những kinh nghiệm đời sống dưới hình thức trữ tình quen thuộc. Thơ anh thường bắt đầu từ một khoảnh khắc rất nhỏ của thế giới hiện hữu như chiếc lá rơi, ngọn gió thổi, giọt nước đọng, chiếc bóng chuyển mình, ánh trăng soi xuống mặt hồ, nhà sư bước qua khoảng sân chùa. Nhưng những hiện tượng tưởng như bình thường ấy, dưới một trực giác nghệ thuật đặc biệt, bỗng được đặt vào những quan hệ phi thông thường, làm đứt gãy thói quen tri giác và mở ra những tầng suy tưởng về thời gian, bản thể, ký ức, thân phận, hữu hạn và vô cùng.

Điều đáng chú ý là Trần Lê Khánh không diễn giải những suy tưởng ấy bằng một hệ thống khái niệm triết học. Anh thường để chúng phát sinh từ chính cấu trúc của hình ảnh. Một chiếc bóng có thể trở thành câu hỏi về bản ngã. Một chiếc đồng hồ có thể gợi ra nghịch lý về sự tồn tại. Một giọt nước có thể làm hiển lộ mối tương quan giữa cái hữu hạn và vô hạn. Một chuyển động vô cùng nhỏ của tự nhiên có thể đánh thức cảm thức về toàn thể vũ trụ.

Đọc hơn một nghìn bài thơ ngắn ấy, người ta không chỉ đi qua một số lượng đáng kể những tìm tòi hình tượng, mà còn đi qua một hành trình chiêm nghiệm về đời sống con người. Một hành trình không hướng tới việc sở hữu chân lý cuối cùng. Bởi trong thế giới thơ Trần Lê Khánh, chân lý dường như không hiện diện như một kết luận bất biến. Nó thường chỉ lóe lên trong khoảnh khắc khi những quan hệ quen thuộc bất ngờ bị đảo chiều, khi một sự vật rất nhỏ bỗng mở ra cái vô cùng, khi chiếc bóng khiến con người nhận ra phần chưa biết của chính mình. Và có lẽ, đó cũng là ý nghĩa sâu xa của thứ nghệ thuật thiền mặc mà nhà thơ đang theo đuổi.

Nguyễn Việt Chiến

Các tin khác

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Quỹ đạo kỳ lạ của điện ảnh thế giới 2026

Suốt nhiều năm qua, không quá khó thấy những dự án thống trị phòng vé quốc tế là các bom tấn có kinh phí khổng lồ, được thực hiện bởi những đạo diễn có tên tuổi, sở hữu dàn diễn viên nổi tiếng hay được quảng bá một cách rộng khắp… Nhưng với điện ảnh 2026, một chương đoạn mới đã được mở ra, nơi các khuôn mẫu đã hết “phép màu” và không có gì là chắc chắn cả.

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Vẫn trò chuyện với thành phố của đời mình

Nhà thơ Bằng Việt ở tuổi 85 được trao tặng Giải thưởng lớn của “Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội” năm 2026. Thêm một dấu son để ghi nhận một cuộc đời thi ca gắn bó với mảnh đất ngàn năm văn hiến.

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Từ huyền thoại Mã Yên Sơn đến màn ảnh

Một trong những nguồn cảm hứng để dựng nên bộ phim “Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh” là những nghi án và truyền thuyết về cái chết của cha con Vua Đinh Tiên Hoàng cùng lăng mộ trên Mã Yên Sơn. Ngọn núi huyền thoại này được xem là “huyệt đế vương”, một trong những danh sơn của cố đô Hoa Lư, Ninh Bình.

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Anne Carson và những biên giới mới của văn chương

Tối 8/10 (giờ Việt Nam), Viện Hàn lâm Thụy Điển đã vinh danh nhà thơ, nhà viết tiểu luận, học giả văn chương cổ điển và nghệ sĩ thể nghiệm người Canada Anne Carson là chủ nhân mới nhất của giải Nobel Văn chương. Đây là kết quả không quá bất ngờ, bởi không chỉ là một trong hai cái tên được nhắc đến nhiều nhất ngay trước "giờ G", mà bà còn sở hữu di sản sáng tạo vô cùng đồ sộ, được đánh giá cao.

Điều Ước để lại

Điều Ước để lại

Có những chuyến đi không đơn thuần là sự dịch chuyển về vị trí địa lý, mà là một hành trình tìm về những khoảng lặng tâm hồn và cả chiều sâu văn hóa. Đầu thu này, chúng tôi đã có một chuyến đi như thế!

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

"Lời giã biệt" của "ông hoàng" truyện trinh thám Nhật Bản

Chỉ ít ngày sau khi nhà văn Higashino Keigo qua đời, cuốn tiểu thuyết mới nhất và cũng là cuối cùng của ông đã được phát hành ở Nhật Bản vào sáng 5/8/2026 như một "lời giã biệt" hàng triệu độc giả yêu mến ông suốt hơn 40 năm qua...

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Đến Bắc Kinh xem Bảo tàng Văn nhân

Ngoài khu lưu niệm Nguyễn Du ở Hà Tĩnh, khu lưu niệm Lê Quý Đôn ở Thái Bình và khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu ở Bến Tre, thì văn học hiện đại nước ta cũng đã có công trình Bảo tàng Văn học Việt Nam. Thế nhưng, nhìn ra các nước trong khu vực, so với Trung Quốc, thì cách lưu dấu văn nhân ở Việt Nam vẫn chưa thể hiện được tính chuyên nghiệp. Chúng tôi đã có dịp “mục sở thị” một số mô hình bảo tàng văn nhân tại Bắc Kinh và không khỏi trầm trồ về sự đầu tư nghiêm túc và sự quản lý khoa học.

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Giá trị của tình yêu trong văn học dân gian

Văn học dân gian là tấm gương phản chiếu hành trình con người đi từ thuở hoang sơ đến văn minh. Lần theo dấu vết các trang truyện cổ, chúng ta sẽ thấy tổ tiên đã từng bước dựng xây nền tảng gia đình, thiết lập trật tự xã hội bằng cả trí tuệ lẫn sự trải nghiệm qua nhiều thế hệ.

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Nhà thơ Vũ Cao: Đi ta đi, đỉnh đèo kia phía trước

Tôi trở lại con đường Núi Đôi (Xã Sóc Sơn-Hà Nội), men theo đường dốc lên đỉnh núi. Những câu thơ bay lên bát ngát như ngày nào lớp học chúng tôi được nghe giáo sư Hoàng Như Mai giảng bài thơ “Núi Đôi” của cố nhà thơ Vũ Cao (1922-2007). Giọng ông sang sảng vang trên giảng đường: “Anh đi bộ đội sao trên mũ/ Mãi mãi là sao sáng dẫn đường/ Em sẽ là hoa trên đỉnh núi/ Bốn mùa thơm ngát cánh hoa thơm”. Những ký ức học trò trong tôi bỗng hiện về trên đỉnh núi mùa thu đầy hoa và búp lá non tơ...

Người vẽ cờ Tổ quốc

Người vẽ cờ Tổ quốc

Lá cờ đỏ sao vàng được sử dụng trong cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ - về sau được chọn làm Quốc kỳ - đã tung bay trên Quảng trường Ba Đình lịch sử ngày Độc lập 2/9/1945. Nguyễn Hữu Tiến - một chiến sĩ Cộng sản kiên trung, gắn với câu chuyện lịch sử về sự ra đời của lá cờ đỏ sao vàng.

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Danh Họa Nguyễn Phan Chánh - Mộng mây vờn gió

Tôi chiêm ngưỡng và yêu nghệ thuật tranh lụa Nguyễn Phan Chánh (1892-1984) từ hàng chục năm trước. Đặc biệt, sau khi gặp gỡ nhà văn Nguyệt Tú (con gái đầu của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh) vào năm 2004, tôi càng thêm yêu tranh ông. Những câu chuyện nhà văn Nguyệt Tú viết về cha mình trong cuốn "Đường sáng trăng sao" (NXB Tổng hợp, TP Hồ Chí Minh - 2004) làm tôi bất ngờ với những di sản họa sĩ để lại. Bức nào cũng như một cung đàn loang sương khói trong veo nước thu vàng.

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Văn Phác, vị tướng cầm súng và cầm bút

Hiếm có một thủ trưởng Tổng cục Chính trị nào đặc biệt như Thiếu tướng Trần Văn Phác, ông từng làm Tổng biên tập hai tờ báo lớn, đặc sắc trong quân đội, đó là Tạp chí Văn nghệ Quân đội và Báo Quân đội nhân dân.