Phố Cầu Gỗ (Hà Nội) nằm giữa khu phố cổ, nối từ phố Hàng Thùng đến phố Hàng Gai, gần các phố Nguyễn Hữu Huân, Hàng Bè, Hàng Dầu, Đinh Liệt và Hàng Đào. Xưa kia, phố thuộc đất hai thôn Hương Minh và Nhiễm Thượng, tổng Hữu Túc, huyện Thọ Xương. Tên gọi Cầu Gỗ bắt nguồn từ một cây cầu bằng gỗ bắc qua con ngòi nhỏ nối hồ Thái Cực (còn gọi là hồ Hàng Đào) với hồ Hoàn Kiếm.
Cơ sở bí mật của Đảng trên phố cũ
Thời Pháp thuộc, hồ Thái Cực, con ngòi nhỏ và cây cầu gỗ lần lượt bị lấp bỏ, nhưng người dân vẫn quen gọi nơi đây là phố Cầu Gỗ (Rue du Pont en Bois). Cuối thế kỷ XIX, phố còn nhỏ hẹp, nhà cửa phần lớn mang dáng dấp kiến trúc cổ, mặt tiền hẹp. Qua thời gian, phố trở thành một tuyến giao thông trong khu phố cổ, nằm gần quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Tuy không dài, phố Cầu Gỗ vẫn lưu giữ nhiều dấu tích văn hóa, lịch sử của Hà Nội, trong đó có những câu chuyện gắn với thời kỳ đấu tranh giành độc lập dân tộc.
Nằm gần hồ Hoàn Kiếm, phố Hàng Đào, khu vực ga xe điện Bờ Hồ, phố Hàng Gai và đền Ngọc Sơn, phố Cầu Gỗ từng là nơi tập trung nhiều hoạt động buôn bán, dịch vụ. Đền Ngọc Sơn thờ Đức Văn Xương Đế Quân, vị thần được tín ngưỡng dân gian coi là chủ quản công danh, phù hộ việc học hành, thi cử. Bên cạnh nghề buôn bán sơn sống, dầu lạc, dầu vừng và các mặt hàng phục vụ sinh hoạt, người dân trong khu vực còn làm nhiều nghề dịch vụ, như đóng mới, sửa chữa xe tay, cho thuê phòng trọ phục vụ khách từ các địa phương về kinh thành.
Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời ngày 3/2/1930, nhà số 37 phố Cầu Gỗ trở thành một địa chỉ gắn với hoạt động cách mạng ở Hà Nội. Chủ nhân ngôi nhà là cụ Phạm Quang Hưng, một viên chức làm việc tại Bưu điện Bờ Hồ, có tinh thần yêu nước. Các con của cụ được nuôi dạy trong truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc và ý chí đấu tranh chống ngoại xâm.
Người con trai thứ tư của cụ là ông Phạm Quang Chúc sớm tham gia cách mạng. Năm 1930, ông bị thực dân Pháp bắt và đày ra Côn Đảo. Năm 1936, sau thắng lợi của Mặt trận Bình dân tại Pháp, ông Chúc được trả tự do. Trở về Hà Nội, ông xin phép cha mẹ cho một số đồng chí từng bị giam giữ tại Côn Đảo đến tá túc, tiếp tục hoạt động cách mạng. Trong số những người được nhắc đến có hai đồng chí Phạm Văn Đồng và Nguyễn Kim Cương.
Theo những tư liệu được lưu truyền về ngôi nhà, trên gác xép số 37 Cầu Gỗ, các cán bộ cách mạng từng tranh thủ thời gian viết báo, biên soạn tài liệu, đồng thời tham gia công việc kinh doanh ở tầng dưới để che mắt mật thám. Ngôi nhà vì thế không chỉ là nơi sinh hoạt gia đình mà còn gắn với những năm tháng hoạt động bí mật đầy gian khó.
Nơi đây còn lưu giữ những câu chuyện cảm động về tình cảm và sự gắn bó giữa các gia đình Hà Nội với những người hoạt động cách mạng. Hai người con gái của cụ Phạm Quang Hưng là Phạm Thị Cúc và Phạm Thị Hồng được kể là đã nên duyên với các cán bộ cách mạng. Bà Phạm Thị Cúc kết hôn với ông Phạm Văn Đồng, người sau này giữ cương vị Thủ tướng Chính phủ Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1987; bà Phạm Thị Hồng kết hôn với ông Nguyễn Kim Cương, người từng đảm nhiệm công tác trong bộ máy chính phủ.
Theo lời kể được lưu truyền, lễ cưới của bà Phạm Thị Cúc và ông Phạm Văn Đồng được tổ chức giản dị, bí mật tại nhà ông Phạm Chân Hưng ở số 86 phố Hàng Bạc, Hà Nội.
Nhà số 37 phố Cầu Gỗ không chỉ là một địa chỉ gắn với hoạt động cách mạng mà còn là biểu tượng của tinh thần kiên cường, nghĩa tình và sự chở che, đùm bọc của người dân phố cổ Hà Nội đối với những chiến sĩ cách mạng trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc.
Nơi dừng chân của những nghệ sĩ tài danh
Nhạc sĩ, họa sĩ Nguyễn Đình Phúc (1919-2001), quê Thanh Oai, là một trong những gương mặt hoạt động nghệ thuật từ trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Ông có nhiều sáng tác được công chúng biết đến, trong đó có “Cô lái đò”, “Bình ca và tiếng đàn bầu”. Ông cũng là người sáng tác phần âm nhạc cho bộ phim “Chung một dòng sông” (1958), bộ phim truyện đầu tiên của điện ảnh cách mạng Việt Nam.
Theo tư liệu được kể lại, đám cưới của ông với bà Trần Thị Bảo được tổ chức trong kháng chiến tại Thái Nguyên vào ngày 19/8/1949, với sự tham dự của nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi và nhà văn Nguyễn Huy Tưởng trong vai trò chủ hôn. Một kỷ niệm đáng nhớ của gia đình là vào năm 1989, khi còn ở số nhà 106 -108 phố Cầu Gỗ, gia đình ông vinh dự được đón Đại tướng Võ Nguyên Giáp đến thăm hỏi.
Nhà thơ Lữ Giang (1928 -2005), tên thật là Trần Xuân Kỳ, quê Thanh Hóa, là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam. Ông được biết đến với bài thơ “Tiếng đàn bầu”, sau này được nhạc sĩ Nguyễn Đình Phúc phổ nhạc thành ca khúc cùng tên.
Theo lời kể về hoàn cảnh ra đời của bài thơ, đầu tháng 10/1954, khi nghe tin Thủ đô được giải phóng, Lữ Giang cùng bạn bè đạp xe từ Khu 4 trở về Hà Nội, mong kịp dự ngày tiếp quản. Tối hôm ấy, ông xem một chương trình biểu diễn văn công quân đội trước khu vực nhà hàng Thủy Tạ. Tiết mục độc tấu đàn bầu với những âm thanh réo rắt, khi trầm khi bổng đã khiến ông xúc động sâu sắc. Trở về nhà trọ trên phố Cầu Gỗ, ông thức trắng đêm sáng tác bài thơ “Tiếng đàn bầu”.
Bài thơ có những câu gợi lại nỗi đau mất nước và niềm vui khi đất nước bước vào một thời kỳ mới:
“Đàn bầu ngày mất nước
Dây tơ mềm não ruột
Đàn bầu sáng thu nay
Như bầu trời xanh mướt”
Năm 1972, sau khi đọc bài thơ “Tiếng đàn bầu” của Lữ Giang trên báo, nhạc sĩ Nguyễn Đình Phúc xúc động trước ý thơ và phổ nhạc thành ca khúc cùng tên. Với giai điệu giàu cảm xúc, mang âm hưởng dân gian, tác phẩm đã góp phần đưa tiếng đàn bầu đến gần hơn với công chúng, trở thành một sáng tác được nhiều người yêu thích.
Phố Cầu Gỗ còn gắn với nghệ sĩ ghi ta Nguyễn Quang Tôn (1938 - 2021). Sinh ra tại phố Hàng Gai nhưng sống và lớn lên ở phố Cầu Gỗ, ông sớm gắn bó với đời sống văn hóa nghệ thuật của Hà Nội. Từ năm 1959, ông làm việc tại báo Thời Mới, sau này đổi tên thành Hà Nội Mới.
Trong thập niên 1970, Nguyễn Quang Tôn cùng bạn bè thành lập nhóm Thất Cầm, gồm bảy nghệ sĩ biểu diễn ghi ta. Những buổi biểu diễn của nhóm được công chúng đón nhận, góp phần khơi dậy phong trào học và chơi ghi ta trong giới trẻ Hà thành. Nhóm từng được mời biểu diễn, thu thanh tại các cơ quan văn hóa, nghệ thuật.
Tôi từng được trực tiếp nghe Nguyễn Quang Tôn chơi đàn tại nhà riêng. Đã mấy chục năm trôi qua, tiếng đàn của ông vẫn ngân vang trong ký ức tôi. Khi ông dùng kỹ thuật tremolo (rung dây đàn liên tục) để độc tấu “Bài ca hy vọng” của nhạc sĩ Văn Ký, những âm thanh réo rắt, dạt dào như gợi mở một chân trời tươi sáng, khơi dậy niềm tin vào tương lai:
“Về tương lai
Đàn chim ơi, cùng ta cất cánh
Kìa ánh sáng chân trời mới đang bừng chiếu bốn phương
Gió mưa, buồn thương, mùa đông và mây mù… sẽ tan”.
Tuổi thơ của họa sĩ Nguyễn Trường Linh (sinh năm 1971) gắn liền với phố Cầu Gỗ, với mùi sơn ta quen thuộc của khu phố nghề. Sau này, ông tiếp tục gắn bó với nghệ thuật sơn mài truyền thống. Ông là thạc sĩ mỹ thuật, từng đảm nhiệm cương vị Trưởng khoa Mỹ thuật của Trường cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội.
Bên cạnh đề tài Cầu Long Biên, Nguyễn Trường Linh còn có nhiều sáng tác về lực lượng vũ trang. Ông từng đạt giải thưởng tại các triển lãm mỹ thuật về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng do Bộ Quốc phòng tổ chức, cũng như tại các triển lãm mỹ thuật của Hội Mỹ thuật Việt Nam. Những giải thưởng này ghi nhận đóng góp của ông trong lĩnh vực mỹ thuật, đặc biệt ở mảng đề tài lịch sử và người lính.
Từ phố Cầu Gỗ, rẽ sang phố Đinh Liệt, nhà số 4B là nơi ở của gia đình nghệ sĩ nhiếp ảnh Lại Diễn Đàm (sinh năm 1948), quê Nam Định. Ông đã gắn bó với Hà Nội hơn sáu thập niên. Hầu như năm nào, vào dịp Tết, gia đình tôi cũng ghé tiệm ảnh của ông để chụp vài tấm hình kỷ niệm.
Dù có niềm yêu thích hội họa và âm nhạc, Lại Diễn Đàm dành nhiều tâm huyết cho nhiếp ảnh. Ông được Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam phong tước hiệu “Nghệ sĩ Nhiếp ảnh đặc biệt xuất sắc” - E.VAPA/G, với hàng nghìn bức ảnh độc đáo về Hà Nội, được công chúng trong và ngoài nước biết đến.
Chỉ dài khoảng 1/4 kilômét, phố Cầu Gỗ lặng lẽ nép mình bên hồ Gươm. Dáng phố nhỏ bé, trầm tư ấy vẫn lưu giữ bao ký ức lịch sử, văn hóa và những câu chuyện về con người Hà Nội qua nhiều thế hệ. Giữa nhịp sống sôi động của Thủ đô, phố vẫn mang trong mình vẻ đẹp riêng: bình dị, sâu lắng và giàu sức gợi về một Hà Nội nghìn năm văn hiến, thành phố vì hòa bình.
