Tháng bảy, những bước chân đi tìm đồng đội

Tháng Bảy, gió Lào ràn rạt thổi, quện mùi hương trầm, cỏ cháy và tiếng thì thầm từ những nấm mộ không tên, ngược vào lòng người. Ở đó - Quảng Trị - tháng Bảy không phải mùa mà là nỗi niềm. Không có tiếng kèn đưa tiễn nhưng mỗi bước chân về phía Thạch Hãn, về Thành Cổ, về đỉnh Dốc Miếu - Ba Lê vẫn như in dấu một thời máu lửa.

Người ta gọi đó là "trở về". Mà thật ra, có những người chưa từng rời đi. Họ vẫn ở lại, trong lòng đất, trong bờ bãi, trong những giấc mơ chưa nguôi của đồng đội, của mẹ, của người yêu.

Quảng Trị có 157 nghĩa trang liệt sĩ với hơn 58.100 phần mộ, trong đó có 2 nghĩa trang quốc gia là Trường Sơn và Đường 9. Đây không chỉ là những địa chỉ thiêng liêng của ký ức, mà còn là nơi sự sống tiếp tục được vun đắp từ hy sinh…

1. Trưa tháng Bảy, mặt sông Thạch Hãn như tấm gương khổng lồ, soi lại trời xanh và cả những linh hồn đã vĩnh viễn hóa thân vào sóng nước. Trên bãi cát ven sông, ba người lính già lặng lẽ cúi xuống, bàn tay run run nhặt từng mẩu di vật vừa lộ ra từ lòng đất. Một miếng tăng rách. Một khuy áo mòn. Một bình tông hoen gỉ. Với người đời, đó là những vật vô tri. Nhưng với họ, đó có thể là một phần thân thể của đồng đội. Một phần ký ức. Một phần máu thịt không bao giờ gọi lại được tên.

tb5.jpg -0
Ông Vũ Viết Nhĩ (trái) cùng các cựu chiến binh trở lại Thác Ma và sông Thạch Hãn để tìm hài cốt đồng đội.

Cựu chiến binh (CCB) Vũ Viết Nhĩ, Sư đoàn 308, quê Phú Thọ, tóc bạc trắng như cước. Ông không cần ai nhắc tên trận đánh nào, vị trí nào, ngày tháng nào. Mọi thứ vẫn còn sống trong ông, như thể mới vừa hôm qua. Bên cạnh ông là các CCB Lê Xuân Huyền, Nguyễn Văn Nhuận, cùng Sư đoàn 304, quê Hải Phòng. Riêng ông Huyền, suốt 35 năm qua không lập gia đình, chỉ làm một việc duy nhất là giúp thân nhân liệt sĩ đi tìm mộ người thân.

"Có người con gái từ miền Tây ra đây tìm anh trai. Vừa đặt chân đến Thạch Hãn, cô đã bật khóc. Không cần biết đúng sai, cô nói: "Chắc anh tôi ở đây". Mấy chục năm rồi mà nước mắt họ vẫn chưa khô", ông Huyền kể lại một kỷ niệm. Giọng ông trầm và chậm. Nhưng ánh mắt thì sáng và xa xăm như cánh hoa lục bình trôi trên dòng Thạch Hãn từng đỏ máu một thời, giờ lặng lẽ nâng niu những linh hồn chưa tìm thấy tên.

Hôm ấy, không hẹn mà gặp, ba người lính già cùng có mặt bên bờ Thạch Hãn, phía thượng nguồn, sau khi hay tin Ban Chỉ huy quân sự thị xã Quảng Trị phát hiện một số di vật liệt sĩ. Đứng lặng hồi lâu, ông Lê Xuân Huyền chỉ tay lên quả đồi phía trên công trình thủy lợi Nam Thạch Hãn, chậm rãi nói: "Cao điểm 52… Tôi vẫn nhớ rõ, nơi đó có 22 anh em hy sinh đầu năm 1973". Năm tháng qua đi, công trình thủy lợi được xây dựng, dòng sông dâng nước, hai bên bờ bị ngập sâu. Khi trở lại, ông không biết liệu hài cốt đồng đội đã được đưa về nghĩa trang hay vẫn còn nằm lại dưới lớp phù sa. Bởi vậy, nghe tin phát hiện di vật, ông lập tức lên đường, như một phản xạ của trái tim chưa từng nguôi ngoai.

 Hôm ấy, ông Huyền còn dẫn theo thân nhân của liệt sĩ Bùi Anh Tuấn - Trung đoàn 9, Sư đoàn 304, đến thăm lại cao điểm 52, nơi liệt sĩ Bùi Anh Tuấn cùng nhiều đồng đội đã anh dũng hy sinh. Chỉ tay vào ngọn đồi cao ngập nắng, ông chậm rãi nói: "Tôi không biết mình có tìm đúng không. Nhưng tôi tin… linh hồn họ sẽ biết mà đón người thân". Giữa khung cảnh lặng im, gió sông thổi khẽ, tôi bỗng nghe trong đầu vang lên giọng thơ ai đó đang ngâm khe khẽ: "Ôi dòng sông mang phù sa người lính/Tưới mát bãi bồi, xanh mướt nương dâu…".

2. Có một nơi nữa trong lòng Quảng Trị, nơi người ta phải ngẩng đầu mới thấy hết khoảng trời vời vợi, phải cúi xuống thật sâu mới chạm được vào đất. Đó là đỉnh Dốc Miếu - Ba Lê, cao 1.102 mét so với mực nước biển. Một vùng đất chưa bao giờ thật sự lành. Một vùng ký ức chưa từng thôi đau. Ngay trước ngày 27/7 - khi cả nước cúi đầu tưởng nhớ các Anh hùng liệt sĩ - hai người lính già ở Đông Hà, Quảng Trị đã lặng lẽ khoác ba lô bước vào hành trình mà ngay cả những thanh niên khỏe mạnh cũng phải chùn chân. Đó là hai CCB Nguyễn Văn Minh và ông Lê Văn Chơn, nguyên cán bộ Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Quảng Trị, tuổi đời đều đã ngoài 80. Mục tiêu duy nhất: tìm lại người đồng đội cũ - liệt sĩ Nguyễn Văn Sơn - người đã nằm lại giữa rừng già hơn nửa thế kỷ.

tb2.jpg -0
Cựu chiến binh Nguyễn Khính (chống gậy) cùng đoàn đi tìm mộ đồng đội.

Cũng không hẹn mà gặp, đồng hành cùng chuyến đi ngược lên miền Tây Quảng Trị còn có các CCB Lê Văn Chớ, Nguyễn Hữu Nhị, Nguyễn Văn Hường thuộc Trung đoàn 812, Sư đoàn 324; ông Nguyễn Khính thuộc đơn vị K10 đặc công Quảng Trị; cùng các gia đình liệt sĩ Cao Xuân Thả (quê Hà Tây cũ), Nguyễn Ngọc Dương (quê Nam Định cũ), tất cả cùng chung một ước nguyện đi tìm phần mộ những người thân yêu và đồng đội đã hy sinh trên đỉnh Dốc Miếu - Ba Lê.

Những người lính già với mái tóc bạc trắng, đôi bàn tay gân guốc cố nắm chặt cán gậy. Gương mặt sạm nắng, đôi mắt trũng sâu bởi thời gian và mất mát. Họ không nói nhiều. Hành trang mang theo cũng rất ít, chỉ có lòng kiên định và ký ức chưa từng nguôi ngoai. Họ đi không phải để chinh phục một ngọn núi. Họ đi để bước ngược vào dĩ vãng. Để lần cuối vượt qua những vách đá cheo leo, mong tìm lại một nắm đất, một dấu chân cũ, một mảnh tăng, một khuy áo, hoặc chỉ để có thể đứng giữa rừng sâu mà gọi tên: "Sơn ơi, Thả ơi, Dương ơi… tụi tao đã trở lại rồi đây!".

"Chúng tôi không tìm được thân nhân của Sơn. Và tuổi cũng đã cao. Không thể đợi nữa, nên đi thôi", ông Minh nói, gọn và dứt khoát như một khẩu lệnh thời chiến. Đoàn CCB vượt Dốc Miếu, băng qua khe Ba Lá, suối A Cho, động Tà Rin… Những địa danh nghe như thơ nhưng ẩn sau là địa hình dốc đứng, đá lởm chởm, mưa rừng lạnh buốt, vắt bu đầy vai áo. Không có suối, họ hứng nước mưa. Không có chỗ nghỉ, họ căng bạt giữa lưng chừng núi. Không ai than vãn. "Chúng tôi đi không chỉ bằng đôi chân. Mà bằng ký ức. Bằng trái tim", ông  Khính - người lính đặc công từng hành quân qua những cánh rừng này từ năm 1968 - nói khi đang nấu mì gói bằng chiếc nồi nhôm cũ kỹ. 

Sau ba ngày ròng rã, đoàn ngồi lại bên sườn Dốc Miếu, nơi mây trắng lùa qua kẽ núi, chim rừng gọi nhau giữa trưa. Họ không tìm thấy phần mộ của đồng đội. Nhưng không ai buồn. "Chúng tôi không trở về tay trắng. Vì ít nhất bạn biết là chúng tôi đã quay lại", ông Chơn nói, khẽ đặt bó hoa rừng lên tảng đá phủ rêu xanh. Bên cạnh ông là cô Cao Thị Tuyết và cháu Nguyễn Văn Tâm, thân nhân liệt sĩ Cao Xuân Thả. Họ chưa từng đặt chân vào rừng. Càng chưa từng sống giữa chiến tranh. Nhưng trong hành trình ấy, họ đã hiểu - hiểu vì sao có một thế hệ từng dám sống và dám chết như thế.

"Bố tôi sinh năm 1950, hy sinh khi tôi còn chưa ra đời. Mẹ nuôi tôi lớn bằng những câu chuyện về bố. Tôi chưa một lần nhìn thấy bố, nhưng nhớ sâu sắc bố qua lời kể của mẹ", cô Tuyết nói, mắt đỏ hoe. Trên đường trở về, giữa những khúc quanh thẫm màu rêu đá, bất chợt một người trong đoàn cất tiếng hát khe khẽ: "Ai ra miền Trung mà thương mà nhớ…". Câu hát chảy vào rừng, như một lời ru. Không ai bảo ai, cả đoàn dừng lại. Họ đứng lặng, như tượng. Rồi từng người một cúi đầu. Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, không ai đếm được có bao nhiêu người đã ngã xuống giữa rừng sâu núi thẳm. Cũng không ai thống kê nổi bao nhiêu cuộc tìm kiếm âm thầm đã diễn ra mà không hề được báo chí nhắc tên. Nhưng có một điều chắc chắn: mỗi bước chân đi tìm đồng đội là một nén hương dâng cho lịch sử.

Quảng Trị tháng Bảy, vẫn đón người về. Không phải bằng cờ hoa, mà bằng trầm mặc. Không phải bằng tiếng nhạc, mà bằng bước chân. Dòng người từ Bắc vào Nam vẫn lặng lẽ đổ về Thành Cổ, về sông Thạch Hãn, về Dốc Miếu - Ba Lê. Những giọt nước mắt nhỏ xuống đất, xuống cỏ. Những lời thì thầm gọi tên. Và phía sau họ, là bao nỗi chờ mong vẫn chưa thành. Có người nói, người lính là những kẻ không già. Bởi họ đã gửi thanh xuân lại chiến trường. Nhưng có lẽ, người lính còn là những kẻ không ngủ. Vì vẫn còn bạn nằm lại, vẫn còn giấc mơ chưa đến đích. 

Phan Thanh Bình

Các tin khác

Đã theo nghề thì hãy viết đi

Đã theo nghề thì hãy viết đi

“Trước khi viết một tập tiểu thuyết mới, anh có những chuẩn bị gì?”.
Tôi thường hỏi bạn bè trong những lúc ngồi tán phét chuyện trên trời dưới đất. Có lần, nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn bảo, đại khái, chẳng chuẩn bị gì cả, cứ bắt tay vào viết, trong quá trình viết, các tình tiết xảy ra thì cân nhắc, xử lý. Cũng tựa như đứa trẻ nhảy xuống hồ, dù chưa biết bơi. Thực tế của công việc lúc ấy tự khắc khiến mình phải làm gì.

Một mỏ khai thác khoáng sản khổng lồ tại Zambia. Ảnh: First Quantum Minerals

Châu Phi với bài toán thoát “bẫy tài nguyên”

Khoáng sản châu Phi đang trở thành trung tâm của một cuộc tranh giành địa chính trị chưa từng có. Trong khi các cường quốc đổ vốn vào lục địa này, liệu châu Phi có thể tận dụng thời thế để trở thành bên hưởng lợi thực sự từ chính nguồn tài nguyên của mình hay không?

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng với không ít gia đình, nỗi đau chưa thể nguôi ngoai khi có người thân hy sinh mà tên tuổi, hài cốt vẫn nằm lại nơi chiến trường xưa hoặc chưa được xác định danh tính. Những ngày này, Công an TP Đà Nẵng đang thực hiện một hành trình vô cùng đặc biệt: Thu nhận mẫu ADN cho thân nhân liệt sĩ trong "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

Về ngôi nhà của dế

Về ngôi nhà của dế

Đó là một ngôi nhà xưa thân quen cũ kỹ nằm trong ngõ Đoàn Nhữ Hài. Nhà văn Tô Hoài (1920-2014) mua ngôi nhà này (năm 1957) từ tiền giải thưởng tập “Truyện Tây Bắc”. Một thời, cánh văn trẻ chúng tôi vẫn thường rủ nhau tới ngôi nhà của Tô Hoài vì ông rất thân thiện. Giờ đây, ngôi nhà trở thành không gian lưu niệm cuộc đời và sự nghiệp văn chương Tô Hoài. Con trai ông, nhà báo Phương Vũ đặt tên Nhà lưu niệm đúng với cái tên mà mọi người vẫn gọi: Tô Hoài House (Ngôi nhà Tô Hoài).

Chương trình âm nhạc “Mây lang thang” bị cho là đã nhiều lần vi phạm bản quyền trên môi trường số

Khoảng trống bản quyền âm nhạc ở Việt Nam

Trong nhiều năm qua, thị trường âm nhạc số Việt Nam phát triển nhanh nhưng việc vi phạm sở hữu trí tuệ tràn lan. Nhiều đơn vị kiếm tiền từ hàng triệu lượt xem mà tác giả, nhạc sĩ hoặc chủ sở hữu bản ghi không hề biết tác phẩm của mình bị khai thác như thế nào.

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Trong nghề cầm bút, sống bằng con chữ, lấy chữ làm phương tiện để trình bày suy nghĩ, nhân sinh quan của mình, tôi dám quả quyết, một khi viết những trang văn tạo ra tiếng cười là điều không bao giờ dễ dàng. Chính vì thế khi nhìn lại tiến trình phát triển văn học Việt Nam, kể từ năm 1930 đến nay, ta thấy số lượng tác giả viết văn cười, trào phúng, châm biếm chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay. Rất ít ỏi.

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Trong vài năm gần đây, Việt Nam bắt đầu xuất hiện trong các cuộc thảo luận quốc tế như một “điểm đến mới nổi” của công nghiệp văn hóa và kinh tế sự kiện. Từ sự bùng nổ của các concert âm nhạc, chương trình giải trí thu hút hàng triệu người theo dõi, đến việc đầu tư hàng loạt nhà hát, trung tâm triển lãm và tổ hợp sáng tạo quy mô lớn, Việt Nam đang đứng trước một cơ hội đặc biệt: trở thành trung tâm mới của các sự kiện văn hóa và biểu diễn trong khu vực.

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Những người yêu văn học, điện ảnh, sân khấu thì đều biết hai nhân Romeo và Juliet trong vở bi kịch của nhà văn Anh William Shakespeare. Từ trong kịch, phim, Romeo - Juliet đã trở thành hình ảnh biểu tượng cho những cặp tình nhân trẻ đang trong giai đoạn chớm nở và mãnh liệt. Vì thế, đến thành phố Verona (nằm trong tỉnh cùng tên thuộc vùng Veneto, miền bắc nướcÝ) lần này, tôi quyết định đến thăm ngôi nhà của nàng Juliet.

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Năm 2025, điện ảnh Việt có 55 phim ra rạp thì năm 2026, con số này được dự báo tăng lên khoảng 70 - 80 phim. Trong bối cảnh phim Việt ra rạp ngày càng dày đặc, cuộc cạnh tranh căng thẳng giữa các phim không chỉ bằng nội dung mà còn ở khả năng giành suất chiếu và tạo hiệu ứng truyền thông ngay từ những ngày đầu ra mắt.

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Cuộc gặp gỡ mang tên "Thời tiết của ký ức" không đơn thuần là một buổi ra mắt sách. Đó là một cuộc hội ngộ đặc biệt của "ngũ vị văn chương" - 5 cá tính văn chương độc bản: Trung Trung Đỉnh, Nguyễn Trọng Tín, Phạm Ngọc Tiến, Bảo Ninh, Nguyễn Quang Lập. Nói như nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, không chỉ là trang viết, họ là "những người lưu giữ ký ức của dân tộc". Trong số 5 tác giả này, tôi ấn tượng với 3 người: Trung Trung Đỉnh, Phạm Ngọc Tiến và Nguyễn Trọng Tín.

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Sinh thời nhà thơ Xuân Diệu có "tự giới thiệu" về địa chỉ nhà của mình ở Hà Nội như sau: "Nhà tôi 24 Cột Cờ/ Ai thương thì đến, hững hờ thì qua". Còn "trung niên thi sĩ" Bùi Giáng khi về cư ngụ ở Xóm Gà (Bình Thạnh) cũng có lúc ngẫu hứng giới thiệu với các bạn văn chương rằng: "Gặp nàng, nàng ở Già Lam/ Gặp cô, cô ở Lê Quang Định đường/ Nhà thuốc tây, gái du dương/ Bốn tám hai (482) hẻm tôi thường vô ra".Với những thông tin trên ắt người yêu thơ có thể tìm ra chỗ ở của ông một cách dễ dàng. Còn nhà văn Sơn Nam do không làm thơ nên khi ai hỏi nhà của mình thì ông chỉ đáp: "Cứ đến nhà truyền truyền thống quận Gò Vấp hỏi, thì có người dẫn vào nhà".

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Với phần đông công chúng, nghệ sĩ sân khấu và điện ảnh là những người sống giữa ánh hào quang, được tôn vinh bằng tài năng và danh tiếng. Nhưng phía sau tấm màn nhung, không ít người đang đối diện với một thực tế trái ngược, thu nhập bấp bênh, lương thấp và một câu hỏi được đặt ra: liệu nghệ thuật biểu diễn có là một nghề đủ để sống?

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Ngày 25/4/2026, Kiều bào Việt tại Pháp cùng bạn bè quốc tế yêu chuộng hòa bình đã cùng tham gia Lễ đặt bia Tưởng niệm các nạn nhân Việt Nam bị nhiễm chất độc da cam trong Công viên Choisy, thuộc quận 13 thành phố Paris.

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.