Sử thi, thần thoại, truyền thuyết… như những tiền đề của văn chương dã sử

Ký ức của một cộng đồng được lưu giữ và lưu truyền theo nhiều cách khác nhau. Thông qua ký ức, các cá nhân trong một cộng đồng gắn bó với nhau về cảm xúc cũng như trí tuệ, và cũng từ đó sự sinh trưởng của cộng đồng có tính liền mạch. Thần thoại, sử thi, truyền thuyết …và sau này là lịch sử, đều được hình thành để phục vụ mục đích này.

Hư cấu ký ức và lịch sử - như hai chiều kích của ký ức

Ký ức là một diễn trình phức hợp đa chiều mà tại đó một sự thật luôn được tiếp nhận và tái hiện một cách không nhất quán, bởi sự nhận thức của con người hữu hạn và bị chi phối bởi các ký ức đã ăn sâu trong tâm thức của người ấy. Ký ức không thể đong đếm, và nó không bao giờ ngừng mở rộng, bởi thông qua từng khoảnh khắc sự sống, nó lại được bổ sung. Nhưng khi ký ức không được lưu lại thì ký ức ấy sẽ biến mất khỏi tâm thức của cộng đồng, nên các cá nhân, các dòng tộc, các tộc người, các địa phương... đều mong muốn tái hiện và truyền trao ký ức, mà trong đó truyền trao chính là quá trình thiết yếu trong sự lưu giữ.

Sử thi, thần thoại, truyền thuyết… như những tiền đề của văn chương dã sử -0
Buổi ra mắt bộ tiểu thuyết dã sử "Công chúa Đồng Xuân" của nhà văn Trần Thùy Mai.

Khi con người chưa có chữ viết, ký ức được tái hiện thông qua lời kể của các bô lão trong các sinh hoạt cộng đồng. Ký ức ấy được kể trong một tâm thức cảm xúc để gợi nhớ, từ đó tạo nên các yếu tố nội tâm và sự sinh động trong ngôn từ. Đôi khi, người kể và nhân vật hòa làm một do sự tương thông về tình cảnh hoặc tâm trạng, tạo nên các chuỗi tự sự đẫm chất trữ tình, nhờ thế, hình thành các sáng tạo vừa lôi cuốn vừa truyền cảm. Trong dòng tâm thức tương thông từ thế hệ này sang thế hệ khác với nhiều ngẫu hứng sáng tạo thăng hoa, các yếu tố hư cấu được nảy sinh, có thể do hữu ý hoặc vô ý, nhưng nhờ thế, ký ức mang tính biểu tượng và ẩn ngữ nhiều hơn. Quá trình truyền trao ký ức này vốn nằm trong các hoạt động nghi lễ tâm linh của cộng đồng và bởi thế sự hư cấu này vừa cấu thành nên lại vừa là kết quả của trải nghiệm tôn giáo cổ xưa, mà đến nay ta được biết tới các hình thức như sử thi, thần thoại, truyền thuyết… thậm chí là cổ tích, truyện ma…

Theo thời gian, ký ức truyền khẩu dễ bị thất tán, do chiến tranh loạn lạc, hay dịch bệnh. Một biến cố tận diệt gần hết nhóm người tinh hoa trong một cộng đồng có thể dẫn đến sự biến mất của ký ức, và vì thế ký ức được lưu lại qua các ký tự, dần dần hình thành lịch sử. Không giống như quá trình từ tiếp nhận ký ức, chép lại ký ức trong não, tái tạo ký ức chung trong ký ức riêng của người kể, và tái hiện thông qua ngôn ngữ, lịch sử có tốc độ tái hiện nhanh hơn. Chuỗi sự kiện được ghi lại sau khi nó diễn ra cùng với thời gian và không gian, được cho là gần sự thật hơn so với lối truyền trao ký ức mang tính hư cấu, và trong suốt tiến trình lịch sử của lịch sử, những người ghi chép sử luôn tìm cách hoàn thiện để đạt tới sự lưu giữ gần với sự thật hơn, từ hoàn thiện lối diễn đạt, cho đến có thêm các yếu tố bằng chứng như viện vật, hình chụp, ghi âm, lưu dấu vết… Lịch sử bởi thế không phải chỗ cho cảm xúc hay ngẫu hứng, và nó vượt ra khỏi mục đích gắn kết cộng đồng, mà ngả dần sang sự truy vấn sự thật.

Như vậy, lịch sử và hư cấu của ký ức tạo ra hai chiều kích khác nhau. Nếu lịch sử cung cấp một lối truy cập vào ký ức cộng đồng đầy lý trí và chi tiết, thì các hư cấu của ký ức mở ra một thế giới ẩn ngữ mà tại đó người đọc không chỉ nhận biết ký ức mà thực sự nhập tâm và trải nghiệm ký ức đó. Có thể nói, nếu lịch sử tái hiện một ký ức tuyến tính và trật tự thì hư cấu ký ức tái hiện nhiều ký ức chồng lấn lên nhau từ nhiều thời đại và cá nhân khác nhau để "nén" các câu chuyện có chung mẫu vào một hình tượng. Bởi thế, nếu coi ký ức như một chỉnh thể thì lịch sử là thể xác còn các hư cấu ký ức thuộc về tinh thần, và chúng không loại trừ lẫn nhau. Nhận thức như vậy, ta dễ dàng hiểu tại sao dù con người đã có chữ viết và các nguyên tắc phản ánh dữ kiện gần sự thật nhất nhưng vẫn không ngừng sáng tạo nên các hư cấu ký ức mới mà chúng ta biết đến như các tác phẩm văn chương dã sử (ở dạng kịch, truyện thơ hoặc tiểu thuyết).

Sử thi, thần thoại, truyền thuyết… như những tiền đề của văn chương dã sử -0
Bộ phim “Ivanhoe” (1952) được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn dã sử Watler Scott.

Văn chương dã sử - hay những giả định sống động

Sự ghi chép lịch sử dù cố gắng bảo tồn sự thật tới đâu, vẫn có thể bỏ qua nhiều dữ kiện quan trọng, giống như khi chúng ta thấy một vụ án xảy ra có đầy đủ bằng chứng kết án, nhưng không tìm thấy động cơ gây án của tội phạm thì vẫn có thể sai sót trong nhận định. Động cơ của các nhân vật trong lịch sử để dẫn tới hành động là thứ không thể phản ánh trong các tư liệu lịch sử, và khi thiếu sự thấu hiểu động cơ, ta cũng không hình dung ra các hoàn cảnh dẫn đến một sự kiện lịch sử. Lịch sử, bởi thế luôn có những điểm mờ. Hơn nữa, do lịch sử được ghi chép bởi một số ít cá nhân tinh hoa có cơ hội tiếp cận với hạn chế nhận thức của thời đại thì chắc chắn sẽ bỏ qua không ít các sự kiện ngoài khả năng tiếp cận của thiểu số tinh hoa ấy. Các khoảng mờ khó tránh đó đã tạo nên không gian sáng tạo cho các cây viết bị thôi thúc bởi sự truyền trao ký ức, bởi thế mà William Shakespeare viết nên các thiên bi kịch lịch sử bi hùng, Walter Scott và Alexandre Dumas tạo nên dã sử về các hiệp sĩ thượng võ, Thi Nại Am và La Quán Trung gửi gắm chí nguyện của mình vào các anh hùng lịch sử thỏa chí tang bồng… còn tại Việt Nam, từ Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Xuân Khánh, Hà Ân, Hoàng Quốc Hải…đến Võ Thị Hảo, Trần Thùy Mai… đều ý thức được trách nhiệm với dân tộc trước khi cầm bút tạo nên các hư cấu ký ức mới.

Văn chương dã sử đã đi tiếp con đường của các hư cấu ký ức nguyên thủy khi chữ viết ra đời, bởi những hư cấu ấy rồi cũng có ngày thất tán nếu không lưu trữ thông qua văn bản. Hơn thế nữa, chữ viết tạo ra tính cá nhân nhiều hơn, bởi người ta giảm thời gian tụ tập để nghe thuyết giảng hoặc xem diễn xướng để gia tăng trải nghiệm cá nhân, từ đó hình thành nên nhu cầu đọc thầm các hư cấu ký ức dưới dạng văn bản nhưng vẫn đòi hỏi sự nhập tâm tương tự thời sơ cổ bởi dữ kiện lịch sử không thỏa trí tò mò của những người mong muốn truy tìm sự thật trong quá khứ. Và cũng như các hư cấu thời cổ sơ, văn chương dã sử cũng đầy tính biểu tượng và biểu cảm, mà tại đó người đọc không chỉ tiếp nhận chuỗi dữ kiện, mà còn tham gia đi đến tận cùng của một giả định lịch sử nào đó và xét đoán khả năng diễn ra của nó, chiêm nghiệm các triết lý đúc rút ra từ giả định ấy và liện hệ với đời sống đang diễn ra dù ở khía cạnh cá nhân hay văn hóa xã hội. Văn chương dã sử, do đó, đóng một vai trò quan trọng trong tâm thức chung của cộng đồng dù cho các dữ kiện lịch sử ngày càng phong phú hơn. Thực tế là, lịch sử càng có nhiều tư liệu thì văn chương dã sử cũng theo đó mà phát triển cả về số lượng và chất lượng.

Tuy nhiên, chúng ta cần phân định rõ những hư cấu ký ức với các hư cấu thuần túy dựa trên bối cảnh quá khứ. Hay nói một cách khác, nên phân biệt rõ ràng giữa tiểu thuyết dã sử và các cốt truyện hư cấu lấy lịch sử làm nền. Các cốt truyện hư cấu lấy lịch sử làm nền sẽ thường có ít mối liên quan đến bầu không khí lịch sử ấy, và nếu thay đổi chi tiết bối cảnh, thì dù đặt ở thời hiện đại hay thời khác cũng không suy chuyển gì đến cốt truyện, hoặc cốt truyện không tạo ra bất cứ giả định nào để giúp truy vấn quá khứ. Các hư cấu dựa trên nền lịch sử này có thể rất xuất chúng, nhưng chúng chắc chắn không đảm nhiệm được vai trò truyền trao ký ức. Chúng ta cũng cần phân định giữa văn chương lịch sử với văn chương dã sử. Văn chương lịch sử như các ký sự hoặc nhật ký, hồi ký chẳng hạn là cách lưu lại ký ức bằng văn bản dựa trên góc nhìn cá nhân mà tại đó số phận cá nhân và số phận chung của cộng đồng có tương tác liên đới tới nhau. Trong khi ấy, văn chương dã sử tạo ra một thế giới giả định để truy vấn quá khứ và tạo dây nối cảm xúc giữa các nhân vật trong tác phẩm và người đọc. Khi phân định rõ các phương thức biểu đạt quá khứ và hư cấu này, ta sẽ tránh được những băn khoăn cân nhắc giữa sự thật lịch sử và hư cấu của nhà văn trong các sáng tác văn chương dã sử. 

Hà Thủy Nguyên

Các tin khác

Hành trình hồi hương của những phận người lầm lỡ

Hành trình hồi hương của những phận người lầm lỡ

“Việc nhẹ, lương cao”, “thế giới tự do”, “không cần lao động vẫn có cuộc sống sung túc, được bảo lãnh đi định cư tại các nước thứ ba như Mỹ, Canada, Australia”... Đó là những lời dụ dỗ khiến một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên tin theo và di cư bất hợp pháp sang Thái Lan mong được “đổi đời”.

Muôn vẻ sáng tác ca khúc theo “đơn đặt hàng”

Muôn vẻ sáng tác ca khúc theo “đơn đặt hàng”

Trong đời sống âm nhạc, nhiều tác phẩm ra đời theo “đơn đặt hàng” hay yêu cầu, mong muốn nào đó không phải là điều xa lạ. Nhưng vượt ra khỏi mục tiêu ban đầu, nhiều tác phẩm đã ghi dấu ấn bền vững trong lòng công chúng. Đơn đặt hàng - tưởng chừng là khuôn khổ - lại giống như chiếc khung để nhạc sĩ vẽ lên những bức tranh âm nhạc sống động và nhiều điều thú vị.

Họa sỹ Trần Đại Thắng: Bước cùng sách từ bờ sông Đà năm ấy

Họa sỹ Trần Đại Thắng: Bước cùng sách từ bờ sông Đà năm ấy

Trần Đại Thắng chưa bao giờ thực sự rời sông Đà. Dòng sông ấy vẫn lững lờ trong từng trang sách anh làm, trong mùi giấy in thoang thoảng, trong cả những đêm khuya anh ngồi viết lại chính đời mình. Từ cậu bé 6 tuổi mê mẩn ngắm những cuốn sách Nga trong một hiệu sách bên kia dòng sông Đà đến người dựng nên Đông A Books, Thắng chỉ làm một việc, giữ cho sách không trở thành một thứ thoáng qua. Cuốn "Tôi kể" dày 500 trang không phải lời kết. Chỉ là một lần nữa, anh lật giở ký ức, để xem tất cả những chi tiết nhỏ bé anh đã dành cả đời chăm chút, liệu có đủ nặng để níu lại một chút gì đó giữa dòng đời đang trôi quá vội.

Hệ sinh thái web lậu và cá độ phía sau Xôi Lạc TV

Hệ sinh thái web lậu và cá độ phía sau Xôi Lạc TV

Sau gần một thập kỷ hoạt động trên không gian mạng, hệ thống phát sóng bóng đá lậu Xôi Lạc TV vừa bị Cơ quan công an triệt phá, khởi tố hàng chục đối tượng liên quan. Đằng sau những đường link xem bóng đá miễn phí tưởng chừng vô hại là cả một "hệ sinh thái" web lậu vận hành theo kiểu "đầu rắn nhiều thân", gắn chặt với quảng cáo cá cược và dòng tiền ngầm có quy mô lớn.

Hà Lan mới chỉ dăm ngày

Hà Lan mới chỉ dăm ngày

Tôi quyết định làm chuyến “du lịch bụi” đến Hà Lan vào những ngày cuối năm 2025. Với tôi, đây thật sự là chuyến đi đáng nhớ, bởi Hà Lan không chỉ có kênh đào thơ mộng, cối xay gió, cánh đồng hoa Tulip rực rỡ, văn hóa xe đạp độc đáo mà còn là mảnh đất có nhiều điều để khám phá.

Công nghiệp văn hóa Việt Nam sau những cú hích năm 2025

Công nghiệp văn hóa Việt Nam sau những cú hích năm 2025

Năm 2025, lịch sử và âm nhạc cùng lúc tìm được đường trở lại đời sống đương đại. Những bộ phim chiến tranh như "Mưa đỏ" đã lập kỷ lục doanh thu phòng vé với doanh thu trên 700 tỷ đồng; các chương trình Đại nhạc hội quy mô lớn thắp sáng không gian công cộng bằng cảm xúc tập thể, concert "Tổ quốc trong tim" thu hút 50.000 khán giả, Concert "Rạng rỡ Việt Nam" sau vài giờ mở bán đã cháy vé, cho thấy dư địa để phát triển công nghiệp văn hóa rất lớn. Vấn đề là làm thế nào để biến những khoảnh khắc bùng nổ ấy thành một chiến lược phát triển bền vững cho ngành công nghiệp văn hoá Việt Nam.

Cuộc đua xe tự lái: Cạnh tranh trong hợp tác ở London

Cuộc đua xe tự lái: Cạnh tranh trong hợp tác ở London

Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị không ngừng leo thang, một mô hình hợp tác độc đáo đang hình thành ngay tại trung tâm châu Âu. Thủ đô London của nước Anh sắp trở thành thành phố đầu tiên trên thế giới chứng kiến xe tự lái của hai gã khổng lồ công nghệ đến từ Mỹ và Trung Quốc cùng vận hành. Sự hiện diện song hành này không đơn thuần là một cuộc đua công nghệ, mà còn mở ra một lối đi mới, nơi những đối thủ toàn cầu cùng phát triển dưới một khung pháp lý chung, mang đến hy vọng về khả năng phối hợp trong một lĩnh vực then chốt của tương lai.

Khi “an toàn” chỉ là một khái niệm

Khi “an toàn” chỉ là một khái niệm

Năm 2001, khán giả đã hồi hộp dõi theo những pha hành động và đấu trí trong bộ phim Oceans Eleven (11 tên cướp thế kỷ) về một vụ cướp casino được dàn dựng tinh vi đến mức hoàn hảo ở Los Angeles. Và cuối năm 2025, khi nước Đức đang yên bình tận hưởng kỳ nghỉ lễ Giáng sinh, một vụ cướp ngân hàng táo bạo, với những tình tiết ly kỳ như phim điện ảnh, đã khiến người ta không khỏi bàng hoàng.

Khi chim bỏ đường bay

Khi chim bỏ đường bay

Có thể gọi vụ hủy chương trình “Về đây bốn cánh chim trời” hôm 28/12 vừa qua là “vụ bể show thế kỷ” bởi nó chưa từng có tiền lệ ở Việt Nam. Hệ lụy của nó là tranh cãi kéo dài, gay gắt giữa bên bênh vực và bên công kích các nghệ sĩ đã tham gia “đình công”.

Tăng trưởng nghịch chiều và cơ hội cho nền công nghiệp văn hóa

Tăng trưởng nghịch chiều và cơ hội cho nền công nghiệp văn hóa

Năm 2025 của điện ảnh thế giới mở ra với tâm thế bất an. Hollywood, biểu tượng của nền công nghiệp điện ảnh toàn cầu tiếp tục đối mặt chu kỳ suy giảm doanh thu, sự bế tắc của dòng phim trung cấp, chi phí sản xuất leo thang và tình trạng phụ thuộc quá mức vào các thương hiệu cũ. Thị phần phòng vé phim Hollywood đang giảm dần so với 2 thập kỷ trước, nhất là ở các thị trường châu Á, nơi khán giả trẻ chuyển sang nội dung bản địa và dịch vụ trực tuyến.

Ăn chặn tiền sinh viên: Những kẻ đánh cắp niềm tin

Ăn chặn tiền sinh viên: Những kẻ đánh cắp niềm tin

Bắt nguồn từ một câu hỏi thắc mắc trên diễn đàn mạng xã hội của một vài sinh viên, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Du lịch Hà Nội Phạm Văn Long cùng 2 cấp dưới bị khởi tố hành vi "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ", với cáo buộc đã "ăn chặn" tiền hỗ trợ tham gia phục vụ sự kiện A80 của sinh viên. Số tiền được cho là bị xà xẻo ấy không lớn (chỉ hơn 200 triệu) nhưng thứ mất đi lại lớn hơn nhiều lần.

Khi các “triệu phú crypto” vào tầm ngắm của những kẻ bắt cóc

Khi các “triệu phú crypto” vào tầm ngắm của những kẻ bắt cóc

Trong bối cảnh Bitcoin và các tài sản kỹ thuật số khác liên tục tăng giá, những ví tiền số trở thành “kho vàng di động”, đây không đơn thuần là dạng tống tiền truyền thống nữa. Tội phạm kết hợp giữa công nghệ và thủ đoạn tàn ác truyền thống để chiếm đoạt những khối tài sản ảo. Chúng sử dụng kỹ thuật doxxing (thu thập và tiết lộ thông tin cá nhân trên mạng), khai thác mạng xã hội, truy vết on-chain, rồi chuyển sang hành vi bạo lực ngoài đời thực để bắt cóc, khống chế và ép nạn nhân mở ví, tiết lộ mật khẩu crypto hoặc buộc gia đình nạn nhân chuyển tiền.

Khi thị trường đen buôn bán cổ vật tiếp tay cho tội phạm toàn cầu

Khi thị trường đen buôn bán cổ vật tiếp tay cho tội phạm toàn cầu

Sáng sớm 19/10, bốn tên cướp cải trang thành công nhân xây dựng đã thực hiện một vụ cướp được lên kế hoạch tỉ mỉ tại Bảo tàng Louvre ở thủ đô Paris (Pháp). Chỉ trong vòng chưa đầy 10 phút, chúng đã cuỗm đi 8 món đồ từ bộ sưu tập Trang sức Hoàng gia Pháp - những món đồ nổi tiếng với ý nghĩa lịch sử và tổng giá trị ước tính lên tới 88 triệu euro. Mặc dù một vài nghi phạm đã bị bắt giữ, công tố viên Paris Laure Beccuau vẫn mô tả hoạt động này "rất có thể là hành động của tội phạm có tổ chức".

Người giữ vai trò quan trọng trong hệ thống Hoàng Hường

Người giữ vai trò quan trọng trong hệ thống Hoàng Hường

Sau khi Hoàng Hường - người được mệnh danh là "nữ hoàng" thực phẩm chức năng bị bắt, cơ quan điều tra tiếp tục bắt một mắt xích quan trọng trong "đế chế" Hoàng Hường, đó là Nguyễn Thị Tường An, người không livestream, không xuất hiện trên truyền thông nhưng được dư luận cho rằng, vai trò của Tường An cực kì quan trọng trong hệ thống của Hoàng Hường.

Từ Jack97 không biết sợ tới một câu hỏi lớn hơn

Từ Jack97 không biết sợ tới một câu hỏi lớn hơn

Trên sân khấu lớn, Jack97 bước ra hào hoa như một “công tử” miền Tây, để rồi cậu ca sĩ ấy “tông cửa mồm” ném một câu “dồn cửa tai” của khán giả: “Lào gì cũng tôn”. Lập tức, video ấy tràn lan trên mạng, kéo theo phản ứng giận dữ của rất nhiều người…

Thằng mõ mới ngụ cư cam quýt

Thằng mõ mới ngụ cư cam quýt

Đò dọc phải tránh đò ngang

Ngụ cư phải tránh dân làng cho xa

"Đò" là từ "độ" tiếng Hán - Việt chuyển qua tiếng Việt, theo nhà ngôn ngữ học Lê Ngọc Trụ. Khi ai đó bảo: "Thành công rồi, việc này có trời độ", ta hiểu là do trời ủng hộ giúp đỡ, chứ không hẳn hiểu theo nghĩa độ/ đò là chở qua sông.

Lật tẩy mạng lưới rửa tiền toàn cầu của Prince Holding Group

Lật tẩy mạng lưới rửa tiền toàn cầu của Prince Holding Group

Trong báo cáo dài hơn 200 trang mới được công bố, Bộ Tư pháp Mỹ (DOJ) và Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ xác định Prince Holding Group (Prince Group) - đế chế kinh doanh trải khắp thế giới của ông trùm lừa đảo Chen Zhi, là một tổ chức tội phạm xuyên quốc gia. Không chỉ vận hành hàng loạt trại lừa đảo quy mô lớn ở Campuchia và Myanmar, Prince Group còn rửa hàng trăm triệu USD tiền bẩn qua hệ thống ngân hàng Hàn Quốc, fintech Singapore, bất động sản Dubai và quỹ đầu tư ở London (Anh).

Con chip niềm tin và chân dung doanh nhân poker khát nước

Con chip niềm tin và chân dung doanh nhân poker khát nước

Có những kẻ từng được ca ngợi là “người mở đường cho kỷ nguyên khởi nghiệp”, nhưng khi bức màn rơi xuống, người ta mới nhận ra đó không phải người mở đường mà là kẻ đào hố. Đào Minh Phú, trong nhiều năm, được nhắc đến như hình mẫu của một “doanh nhân 4.0”: năng động, sắc sảo, nói đâu trúng đó.

Sắp xếp, sáp nhập đại học Việt Nam theo hướng nào?

Sắp xếp, sáp nhập đại học Việt Nam theo hướng nào?

Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã yêu cầu sáp nhập, giải thể các cơ sở giáo dục đại học không đạt chuẩn; nghiên cứu chuyển một số trường đại học về địa phương quản lý để đáp ứng tốt hơn yêu cầu đào tạo nhân lực của địa phương...