Những dòng lịch sử chiến tranh

Trước nay lịch sử chiến tranh ở Việt Nam chủ yếu được viết theo khía cạnh đó là một lịch sử chiến đấu để chống lại ngoại bang. 

Các sách giáo khoa phổ thông hay các giáo trình dạy môn Lịch sử ít đề cập đến lịch sử nội chiến ở Việt Nam trong quá khứ. Đó là những trang sử đau thương, và có lẽ nhiều người muốn quên đi vì tính chất tiêu cực của nó.

Song cũng có những trang sử nội chiến đã được sử dụng để minh họa cho các cuộc chiến tranh thống nhất đất nước. Cuộc nội chiến đầu tiên có thể kể đến là "loạn 12 sứ quân" trong thế kỷ X.

Kết quả nghiên cứu mới nhất cho thấy, dù số lực lượng quân sự có thể lớn hơn con số mười hai kia, thì quá trình Đinh Bộ Lĩnh tiêu diệt các sứ quân đó, thực chất vẫn nằm trong phạm vi của một cuộc nội chiến. Đinh Bộ Lĩnh là người đã chống lại nhà Ngô trong 15-17 năm (từ 950-đến 965-967). Cuộc chiến tại Hoa Lư năm 950 giữa họ Đinh và hai vua Ngô là một cuộc chiến tranh nội bộ.

Đến năm 965, khi Ngô Xương Văn chết, Tham tá Ngô Xử Bình đem thi hài vua về đảo chính ở Cổ Loa, gây nên tình trạng nội chiến thực sự vào giai đoạn này. Khi 500 con cháu nhà Ngô phải chạy khỏi Cổ Loa, các thứ sử nhà Ngô đã tiến đánh Ngô Xử Bình và Đinh Bộ Lĩnh.

Năm 967, liên minh Đinh - Trần tiêu diệt Đỗ Cảnh Thạc cùng con cháu nhà Ngô ở trận Ô Man và trận Đỗ Động Giang.  Từ đó trở đi, Ngô Xử Bình cùng 8/10 thứ sử nhà Ngô lần lượt đã bị họ Đinh tiêu diệt. Toàn bộ quá trình động loạn xã hội cuối thời Ngô có lẽ không phải từ cái "loạn 12 sứ quân" (được nhìn từ phe chiến thắng viết sử), mà cần nhìn từ góc độ: các thế lực chính trị dùng bạo lực quân sự để tranh giành quyền lực. Đó là cuộc nội chiến lớn đầu tiên trong lịch sử thế kỷ X.

Đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng ở Hoa Lư, Ninh Bình.
Đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng ở Hoa Lư, Ninh Bình.

Từ góc độ "giống nòi", Phan Bội Châu là sử gia đầu tiên cho rằng, Đinh Bộ Lĩnh chiếm vị trí thứ yếu, sau cả Ngô Quyền lẫn Lê Hoàn. Ông quan niệm rằng, dù Đinh Bộ Lĩnh hay bất kỳ ai trong số các sứ quân giành chiến thắng thì đất nước này vẫn là đất nước của người Việt.

Trong khi đó, Ngô Quyền với chiến thắng Bạch Đằng trước quân Nam Hán là "ông tổ trung hưng thứ nhất của dân tộc", và chiến thắng của Lê Hoàn là một chiến thắng quan trọng hàng đầu trong thế kỷ X, vì đó là chiến thắng đầu tiên trước nhà Tống - một đế chế của toàn cõi Hoa Hạ rộng lớn và thống nhất. Như thế, dù không hiển ngôn, Phan Bội Châu cho rằng, cuộc chiến của Đinh Bộ Lĩnh là mang tính chất của một cuộc nội chiến.

Cứ theo góc nhìn như vậy, thì lịch sử Việt Nam có hàng loạt những cuộc nội chiến khác đã từng diễn ra, chủ yếu trong quá trình "đổi vạc" giữa các triều đại, hoặc trong quá trình tranh chấp quyền lực giữa những nhóm người khác nhau. Lê Hoàn tiêu diệt các thứ sử nhà Đinh để lên ngôi Hoàng đế.  Hồ Quý Ly tiêu diệt các cuộc "nổi dậy" của tông thất nhà Trần.

Cuộc chiến cung đình giữa các thế lực Lê Tương Dực - Lê Uy Mục - Lê Chiêu Tông làm xuất hiện thêm nhiều nội chiến khác giữa các nhóm quyền lực. Mạc Đăng Dung tiêu diệt các vua Lê, lên ngôi vua khiến cho phong trào "phù Lê diệt Mạc" dìm trong bể máu.

Cuộc giằng co Lê- Mạc diễn ra trên dưới 70 năm, được gọi là giai đoạn Nam- Bắc triều hay nội chiến Lê - Mạc. Từ cuộc chiến Lê - Mạc, những thủ lĩnh phù Lê như Nguyễn Kim - Trịnh Kiểm- Vũ Văn Mật xuất hiện và biến lướt.  Đến khi nhà Mạc bị tiêu diệt, vua Lê quay lại nắm quyền, mở ra giai đoạn Lê trung hưng, thì các họ Trịnh họ Nguyễn lại tiếp tục tạo nên cuộc phân chia Nam - Bắc, và cuộc nội chiến dai dẳng qua hơn hai trăm năm giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài.

Thế kỷ 17, Trịnh - Nguyễn đã có 7 cuộc đại chiến (1627, 1633, 1643, 1648, 1655-1660, 1661-1662, 1672). Một thế kỷ chiến tranh khiến cả hai đều nhận ra rằng "hưu binh" là có lợi cho cả hai phía. Và bản đồ phân mảnh này chỉ bị xóa, khi nội bộ một bên lục đục.

Từ năm 1765 trở đi, Trương Phúc Loan lũng đoạn triều đình họ Nguyễn, thuế má nặng nề, khiến quân Tây Sơn nổi lên vào năm 1771. Sự xuất hiện của Tây Sơn khiến cho cục diện nội chiến biến đổi liên tục. Anh em Nguyễn Nhạc dựng cờ nghĩa với khẩu hiệu "lấy của người giàu chia cho người nghèo" để thu phục nhân tâm. Khi chiếm xong Quy Nhơn, họ nêu cao khẩu hiệu "diệt Trương phù Nguyễn".

Quân Trịnh do Hoàng Ngũ Phúc sau khi lấy danh "diệt Trương giúp Nguyễn" tiến vào Đàng Trong thì chuyển sang chủ trương "diệt Tây Sơn giúp Nguyễn" đã vào  Phú Xuân tiêu diệt họ Nguyễn.

Nguyễn Phúc Thuần bỏ chạy vào Quảng Nam. Tây Sơn tranh thủ ra đánh bồi, khiến Phúc Thuần thua chạy vào Gia Định. Đến khi Nguyễn Phúc Dương trốn chạy khỏi bàn tay Tây Sơn (để thoát khỏi tình trạng con tin chính thống), thì ông hoàng này cũng bị Tây Sơn tiêu diệt. Lần đầu tiên sau 200 năm, quân Bắc Hà mới chinh phục được Nam Hà.

Tây Sơn thắng Nguyễn, nhưng lại thua Hoàng Ngũ Phúc, phải chạy về Quy Nhơn. Tây Sơn thấy gió đổi chiều liền quay sang hàng Trịnh, xin làm quân tiên phong để giúp tập đoàn Trịnh tiêu diệt nốt nhà Nguyễn.  Rồi sau đó, Tây Sơn lấn lướt "diệt Trịnh phù Lê", và nhanh chóng chuyển sang giai đoạn "diệt Lê lập quốc". (Xem thêm George Dutton, Cuộc nổi dậy của nhà Tây Sơn - The Tây Sơn Uprising, Nxb Tổng hợp TP HCM, 2019) Bàn cờ chính trị của ba nhà Lê-Trịnh- Nguyễn đã chuyển sang một lực lượng mới đầy năng động.

Nhưng chính lúc này, Nguyễn Ánh đã trở lại và dần lớn mạnh. Cuộc nội chiến không chỉ diễn ra giữa Nguyễn Ánh với Tây Sơn, giữa bên cần vương của nhà Lê với nhà Tây Sơn, mà còn trong nội bộ giữa ba anh em họ Nguyễn gốc Hồ, hay trong nội bộ hàng ngũ của Nguyễn Huệ.

Cổng vào cố đô Hoa Lư.
Cổng vào cố đô Hoa Lư.

Nguyễn Huệ hãm thành khiến Nguyễn Nhạc phải kêu khóc, cũng giống như sau này Quang Toản dìm chết ông anh con bác Nguyễn Bảo để tập trung quyền lực cho mình và các bề tôi phe mình. Khi những thủ lĩnh/ ông vua "lưng ngựa" đã chết, những công thần Tây Sơn lại quay sang đánh giết lẫn nhau, tạo đà cho thế lực Nguyễn Ánh tràn lướt từ nam ra bắc. Có thể nói, chiến thắng của Nguyễn Ánh trước nhà Tây Sơn đã kết thúc giai đoạn 30 năm nội chiến hỗn loạn.

Vậy là, họ Trịnh vượt qua Đèo Ngang và Sông Gianh vào năm 1774, thì đến năm 1786 họ Trịnh bị Tây Sơn tiêu diệt. Nếu như sự càn lướt của nhà Tây Sơn có tác dụng xóa bỏ bản đồ 2 chúa 1 vua thời Lê - Trịnh - Nguyễn, thì sự chiến thắng của Nguyễn Ánh có tác dụng chấm dứt 30 năm nội chiến, chấm dứt hơn 200 năm phân rẽ bắc nam, và mở ra giai đoạn "đại nhất thống" của quyền lực trên mảnh đất lần đầu tiên ghép đủ hình chữ S.

Nhưng Nguyễn Ánh cũng giống như Đinh Bộ Lĩnh, chỉ thống nhất được quyền lực trong phạm vi nội bộ quốc gia, thì ngược lại Nguyễn Huệ lại từng đánh bại hai thế lực ngoại xâm ở hai đầu đất nước: quân Xiêm và quân Thanh.

Dù rằng, quân Xiêm là viện binh - đồng minh của Nguyễn Ánh, hay quân Thanh là viện binh trá hình, thì việc đánh bại hai loại viện binh này không giúp cho Nguyễn Huệ tránh được việc phải đối đầu với các lực lượng khác trong nước. Chính cái chết của ông đã khiến cho cuộc chiến với Nguyễn Ánh dang dở, và sự lục đục, thanh trừng, chém giết lẫn nhau trong nội bộ nhà Tây Sơn là cơ hội cho Nguyễn Ánh làm nên chiến thắng.

Những phác thảo sơ lược trên cho thấy, nội chiến (hay bạo lực quân sự giữa các phe nhóm chính trị) vừa là công cụ để "chia sớt" quyền lực - vật lực - và danh lợi, lại vừa là động năng để thâu tóm quyền hành và thống nhất lãnh thổ. Nội chiến dù sao đi nữa vẫn là một hiện tượng "nồi da xáo thịt", và đó chính là cái cớ cho những cuộc xâm lăng của ngoại bang. Lê Hoàn diệt Đinh khiến nhà Tống cất quân. Họ Hồ diệt Trần khiến quân Minh xâm lược. Tây Sơn giết Lê, khiến nhà Thanh xuất mã. Đấy là bài học lịch sử cho những màn nội chiến.

Hoặc như, nội chiến Lê - Mạc, nội chiến Trịnh - Nguyễn, các triều đại Trung Hoa cho thấy họ đã cố tình kéo dài sự phân mảnh quyền lực của Đại Việt, để dễ bề thao túng và điều khiển các nhóm quyền lợi. Đây là một bài học khác mà cho đến nay vẫn còn giá trị tham khảo. Bài này mới chỉ giới thiệu chung về nội chiến, còn các loại hình chiến tranh khác xin được đề cập đến ở bài sau.

Trần Trọng Dương

Các tin khác

Đã theo nghề thì hãy viết đi

Đã theo nghề thì hãy viết đi

“Trước khi viết một tập tiểu thuyết mới, anh có những chuẩn bị gì?”.
Tôi thường hỏi bạn bè trong những lúc ngồi tán phét chuyện trên trời dưới đất. Có lần, nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn bảo, đại khái, chẳng chuẩn bị gì cả, cứ bắt tay vào viết, trong quá trình viết, các tình tiết xảy ra thì cân nhắc, xử lý. Cũng tựa như đứa trẻ nhảy xuống hồ, dù chưa biết bơi. Thực tế của công việc lúc ấy tự khắc khiến mình phải làm gì.

Một mỏ khai thác khoáng sản khổng lồ tại Zambia. Ảnh: First Quantum Minerals

Châu Phi với bài toán thoát “bẫy tài nguyên”

Khoáng sản châu Phi đang trở thành trung tâm của một cuộc tranh giành địa chính trị chưa từng có. Trong khi các cường quốc đổ vốn vào lục địa này, liệu châu Phi có thể tận dụng thời thế để trở thành bên hưởng lợi thực sự từ chính nguồn tài nguyên của mình hay không?

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng với không ít gia đình, nỗi đau chưa thể nguôi ngoai khi có người thân hy sinh mà tên tuổi, hài cốt vẫn nằm lại nơi chiến trường xưa hoặc chưa được xác định danh tính. Những ngày này, Công an TP Đà Nẵng đang thực hiện một hành trình vô cùng đặc biệt: Thu nhận mẫu ADN cho thân nhân liệt sĩ trong "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

Về ngôi nhà của dế

Về ngôi nhà của dế

Đó là một ngôi nhà xưa thân quen cũ kỹ nằm trong ngõ Đoàn Nhữ Hài. Nhà văn Tô Hoài (1920-2014) mua ngôi nhà này (năm 1957) từ tiền giải thưởng tập “Truyện Tây Bắc”. Một thời, cánh văn trẻ chúng tôi vẫn thường rủ nhau tới ngôi nhà của Tô Hoài vì ông rất thân thiện. Giờ đây, ngôi nhà trở thành không gian lưu niệm cuộc đời và sự nghiệp văn chương Tô Hoài. Con trai ông, nhà báo Phương Vũ đặt tên Nhà lưu niệm đúng với cái tên mà mọi người vẫn gọi: Tô Hoài House (Ngôi nhà Tô Hoài).

Chương trình âm nhạc “Mây lang thang” bị cho là đã nhiều lần vi phạm bản quyền trên môi trường số

Khoảng trống bản quyền âm nhạc ở Việt Nam

Trong nhiều năm qua, thị trường âm nhạc số Việt Nam phát triển nhanh nhưng việc vi phạm sở hữu trí tuệ tràn lan. Nhiều đơn vị kiếm tiền từ hàng triệu lượt xem mà tác giả, nhạc sĩ hoặc chủ sở hữu bản ghi không hề biết tác phẩm của mình bị khai thác như thế nào.

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Trong nghề cầm bút, sống bằng con chữ, lấy chữ làm phương tiện để trình bày suy nghĩ, nhân sinh quan của mình, tôi dám quả quyết, một khi viết những trang văn tạo ra tiếng cười là điều không bao giờ dễ dàng. Chính vì thế khi nhìn lại tiến trình phát triển văn học Việt Nam, kể từ năm 1930 đến nay, ta thấy số lượng tác giả viết văn cười, trào phúng, châm biếm chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay. Rất ít ỏi.

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Trong vài năm gần đây, Việt Nam bắt đầu xuất hiện trong các cuộc thảo luận quốc tế như một “điểm đến mới nổi” của công nghiệp văn hóa và kinh tế sự kiện. Từ sự bùng nổ của các concert âm nhạc, chương trình giải trí thu hút hàng triệu người theo dõi, đến việc đầu tư hàng loạt nhà hát, trung tâm triển lãm và tổ hợp sáng tạo quy mô lớn, Việt Nam đang đứng trước một cơ hội đặc biệt: trở thành trung tâm mới của các sự kiện văn hóa và biểu diễn trong khu vực.

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Những người yêu văn học, điện ảnh, sân khấu thì đều biết hai nhân Romeo và Juliet trong vở bi kịch của nhà văn Anh William Shakespeare. Từ trong kịch, phim, Romeo - Juliet đã trở thành hình ảnh biểu tượng cho những cặp tình nhân trẻ đang trong giai đoạn chớm nở và mãnh liệt. Vì thế, đến thành phố Verona (nằm trong tỉnh cùng tên thuộc vùng Veneto, miền bắc nướcÝ) lần này, tôi quyết định đến thăm ngôi nhà của nàng Juliet.

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Năm 2025, điện ảnh Việt có 55 phim ra rạp thì năm 2026, con số này được dự báo tăng lên khoảng 70 - 80 phim. Trong bối cảnh phim Việt ra rạp ngày càng dày đặc, cuộc cạnh tranh căng thẳng giữa các phim không chỉ bằng nội dung mà còn ở khả năng giành suất chiếu và tạo hiệu ứng truyền thông ngay từ những ngày đầu ra mắt.

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Cuộc gặp gỡ mang tên "Thời tiết của ký ức" không đơn thuần là một buổi ra mắt sách. Đó là một cuộc hội ngộ đặc biệt của "ngũ vị văn chương" - 5 cá tính văn chương độc bản: Trung Trung Đỉnh, Nguyễn Trọng Tín, Phạm Ngọc Tiến, Bảo Ninh, Nguyễn Quang Lập. Nói như nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, không chỉ là trang viết, họ là "những người lưu giữ ký ức của dân tộc". Trong số 5 tác giả này, tôi ấn tượng với 3 người: Trung Trung Đỉnh, Phạm Ngọc Tiến và Nguyễn Trọng Tín.

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Sinh thời nhà thơ Xuân Diệu có "tự giới thiệu" về địa chỉ nhà của mình ở Hà Nội như sau: "Nhà tôi 24 Cột Cờ/ Ai thương thì đến, hững hờ thì qua". Còn "trung niên thi sĩ" Bùi Giáng khi về cư ngụ ở Xóm Gà (Bình Thạnh) cũng có lúc ngẫu hứng giới thiệu với các bạn văn chương rằng: "Gặp nàng, nàng ở Già Lam/ Gặp cô, cô ở Lê Quang Định đường/ Nhà thuốc tây, gái du dương/ Bốn tám hai (482) hẻm tôi thường vô ra".Với những thông tin trên ắt người yêu thơ có thể tìm ra chỗ ở của ông một cách dễ dàng. Còn nhà văn Sơn Nam do không làm thơ nên khi ai hỏi nhà của mình thì ông chỉ đáp: "Cứ đến nhà truyền truyền thống quận Gò Vấp hỏi, thì có người dẫn vào nhà".

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Với phần đông công chúng, nghệ sĩ sân khấu và điện ảnh là những người sống giữa ánh hào quang, được tôn vinh bằng tài năng và danh tiếng. Nhưng phía sau tấm màn nhung, không ít người đang đối diện với một thực tế trái ngược, thu nhập bấp bênh, lương thấp và một câu hỏi được đặt ra: liệu nghệ thuật biểu diễn có là một nghề đủ để sống?

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Ngày 25/4/2026, Kiều bào Việt tại Pháp cùng bạn bè quốc tế yêu chuộng hòa bình đã cùng tham gia Lễ đặt bia Tưởng niệm các nạn nhân Việt Nam bị nhiễm chất độc da cam trong Công viên Choisy, thuộc quận 13 thành phố Paris.

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.