Lý do để về

Đứng trước tủ kính cáu bụi trong căn nhà gần như trống trơn, bà Mai Thị Thê loay hoay mãi mới lau được tấm ảnh cưới được đóng khung cẩn thận của người con trai út - thứ kỷ vật hiếm hoi nhắc bà nhớ rằng, trên lý thuyết, bà vẫn còn một gia đình.

“Xuân này con không về”

Năm nay gần 90 tuổi, bà sống một mình trong căn nhà ghép tôn sơ sài từng là nơi lớn lên của 9 người con. Ngoài cậu con út, bà chỉ nhớ mặt và đọc tên được 3 người. Cậu út cũng là người cuối cùng rời khỏi nhà sau một vụ tôm thất bát, những đồng tiền cuối cùng đội nón ra đi. Anh và vợ cùng một đứa con lên Bình Dương làm mướn, để lại món nợ vài trăm triệu và đứa con còn lại cho ông bà ngoại nuôi.

2 năm trước, khi lần đầu ghé thăm bà, chúng tôi đi trên một con đường mà từ phía bên phải, nước sông ngập vào gần sát thềm các căn nhà. Có vẻ là kiểu đường quen thuộc ở Thới Bình (Cà Mau). Nhà bà Thê nằm ở cuối đường, sau 3-4 căn nhà bỏ hoang. Chủ nhân của chúng, cũng như đứa con út của bà Thê, đã phải rời quê hương sau một vài vụ lúa-tôm thua lỗ nặng.

Khi tôi gọi lại để hỏi thăm, bà vẫn còn nhớ đoàn chúng tôi. Vì trong suốt 2 năm, rất ít người đến thăm bà và ở lâu như chúng tôi (khi ấy, chúng tôi phải làm xong một phóng sự về biến đổi khí hậu). Hai cái Tết trôi qua từ đó, hai người con về chớp nhoáng và vội vã đi vì mưu sinh. Tết năm nay, mọi chuyện vẫn bỏ ngỏ.

“Tôi cũng chưa biết nữa, cậu ơi. Tụi nó bận lắm” - bà nói. Trong giọng nói bà giờ đã bắt đầu có nét dửng dưng, không phải vì bà không thương con nữa. Đơn giản là bà đã lẫn quá rồi, không thể nhớ nổi mặt của vài đứa con xa nhà, chứ đừng nói là tên, hay việc chúng đang làm gì.

Bà Mai Thị Thê trong căn nhà không bóng người thân. Ảnh: Minh Sơn

Ở nơi bà sống, theo thống kê không chính thức của trưởng ấp, một phần ba những người còn ở độ tuổi lao động đã ly hương và đôi khi giây phút đoàn tụ, thứ chúng ta nghĩ là đương nhiên vào cuối năm, bỗng trở thành xa xỉ.

Trên một diễn đàn mạng khá lớn, vào một ngày cũng gần cuối năm, một bạn trẻ đăng hình ảnh đoàn tàu Bắc - Nam kèm câu hỏi: Vì nghèo, bạn đã làm gì? Mình: 33 tiếng trên tàu hỏa với ghế cứng, trong túi chỉ còn 32 ngàn.

Bài đăng ấy đã thu hút được gần 4 ngàn bình luận và như một dịp để rất nhiều người giãi bày nỗi lòng. Có người đã đi xe máy từ TP Hồ Chí Minh về quê, ngủ bờ ngủ bụi và ăn rất dè sẻn, để đón cái Tết bên gia đình. Có người kể rằng, để về nhà, họ đã bắt xe khách suốt dọc đường, để tiết kiệm tối đa. Và, rất nhiều người thú nhận rằng, họ không thể về vì “cày cuốc” mãi mà không đủ tiền.

Trong bài đăng ấy, Hưng, quê Thanh Hóa, bình luận rằng cậu không dám về, vì đang gần như vỡ nợ. Cậu thoát ly đã chục năm và đến giờ vẫn xoay xở đủ nghề để kiếm sống. “Nhưng, chưa nên trò trống gì thì đã dặt dẹo rồi, anh ạ” - Hưng trả lời. Ban đầu, khi tôi gửi tin nhắn vào inbox của Facebook Messenger để hỏi chuyện, cậu dè dặt, nhưng rồi nhanh chóng mở lòng mình.

4 năm trước, cậu làm nghề môi giới trong một công ty bất động sản. Vào những ngày đỉnh điểm của cơn sốt đất, cậu về quê nằng nặc xin bố bán bớt đất để có tiền đầu tư vào một lô đất vườn ở Đồng Nai. Bán không còn gì hết, trừ chỗ đất nhà ở và cửa hiệu tạp hóa ngay bên hiên nhà, nơi bố cậu đã nuôi cả nhà trong hơn 20 năm.

Thế rồi mọi thứ tan nát. Giá đất chia năm xẻ bảy, thậm chí không đủ thanh khoản. Cậu lại về xin gia đình vay ngân hàng để mở phòng gym, rồi tiệm bi-a. 2 năm dịch COVID-19 ập đến cuốn nốt số vốn ít ỏi còn lại. Mấy chục triệu sau cùng, Hưng “nướng” nốt vào chứng khoán, rồi trắng tay. Những ngày cuối năm, cậu lại đi xin việc và định không về quê năm nay: “Sắp đến hạn trả nợ ngân hàng, mà sợ bố em không gồng nổi nữa, anh ạ”.

Ở làng của Hưng, có một con đường chính dẫn từ ngã ba, chỗ bố cậu bán tạp hóa, xuống cuối làng. Một nửa số nhà trên con đường này đã bỏ trống vì “thanh niên ai cũng như em, mấy năm trước đều bỏ hết ruộng đồng vào Nam làm đất”. Người này bảo người kia và giờ thì số nợ của cả làng cộng vào đã lên đến hàng chục tỷ. “Em bế tắc quá, không dám về nữa” - Hưng nói.

Gánh nặng của người ra đi

Những ngôi làng kiểu thế không còn hiếm nữa. Tùng, quê ở Thạch Hà (Hà Tĩnh), chạy Grab ở Hà Nội đã 4 năm, cũng bỏ ngỏ khả năng về quê Tết này: “2 năm rồi em không về, cố ở lại kiếm thêm. Về chi phí quá lớn mà em giờ nghèo quá, không thể kham được”. Ở làng của Tùng, phải hai phần ba người trẻ đã rời bỏ quê hương đi làm ăn xa.

10 năm trước, cậu đỗ đại học trong sự vui mừng của cả họ, trở thành người có học vấn cao nhất trong dòng họ. Vài năm vật vờ ở giảng đường, Tùng nợ môn và cho đến giờ chưa ra được trường. Đấy là một bí mật mà đến giờ cậu vẫn chưa dám nói với bố mẹ.

Tương lai phía trước cậu là một dấu hỏi lớn. Chạy Grab toàn thời gian, Tùng kiếm được khoảng chục triệu mỗi tháng, mất 5-6 triệu vào ăn uống và thuê trọ, một ngày hứng lên, đi nhậu với bạn bè chiến hữu là tháng đó chẳng còn giữ lại xu nào. Cậu vẫn nói với bố mẹ là đi làm công ty cho “các cụ yên lòng”, nhưng để thành “một cái gì đó ở đây”, như các cụ vẫn nghĩ, thì cậu chưa tìm thấy lối ra.

Nhiều người trẻ rời bỏ quê hương để lập nghiệp phương xa, bỏ lại những ngôi làng trống không. Ảnh: Tuyết Hương.

Các câu chuyện này đang trở nên phổ biến trong làn sóng ly hương đã ám ảnh đất nước khi kinh tế mở cửa và những đô thị phồn hoa trở thành lựa chọn ưu tiên cho những ai cần một chỗ đứng trong đời. Và, tôi chợt nhận ra rằng, không phải ai cũng lựa chọn ra đi vì cái nghèo. Họ đi vì nghĩ rằng ở chỗ khác sẽ có cơ hội mở ra một cuộc sống tốt hơn.

Đấy có thể là sự hiểu lầm lớn trong thời đại chúng ta: Các đại đô thị chứa trong mình những cơ hội, nhưng tỉ lệ chọi quá khủng khiếp của nó đang đẩy nhiều thân phận mắc kẹt ở giữa dòng. Khi đã quyết định ly hương, anh hầu như không thể quay về, với một ám thị rằng cuộc sống luôn phải tiến lên và chìa khóa là rời bỏ quê nhà. Có một khao khát sâu sắc nào đó trong bức tranh này. Ai cũng muốn về quê với một vị thế khác và một cuộc đời mới.

Rapper Đen Vâu từng sáng tác một bài có câu đã trở thành trend trên mạng như thế này: “Cùng lắm thì mình về quê, nuôi cá và trồng thêm rau”. Nó lan truyền rất nhanh có lẽ vì đã nói trúng tâm sự của nhiều người. Ai xa quê chắc cũng từng nghĩ về một ngày như thế, khi họ có thể bỏ lại ưu tư trong câu chuyện của mình và sống nhẹ nhàng hơn.

Nhưng, theo dõi các câu chuyện này, tôi cảm nhận được gánh nặng mà các tâm hồn nghĩ về nó đang mang theo. Mọi chuyện, như đã nói, không chỉ vì cái nghèo. Lối thoát của chuyện này, về cơ bản, không thể được giải quyết chỉ bởi cái nhìn vĩ mô, nếu như tình cảm và hơi ấm gia đình, trong những ngày cuối năm, là không đủ để người ta vượt qua nỗi ám ảnh về các cuộc đời mới. Đôi khi, cái mới đó không có thật.

Ban Cầm

Các tin khác

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.

Lan man về nghề viết

Lan man về nghề viết

Thật lạ, có những câu thơ, dù chỉ đọc thoáng qua nhưng rồi lại nhớ mãi, có thế bởi tự dưng lại nhớ đến bài tứ tuyệt Vũ Hoàng Chương tặng Vũ Bằng: “Có bằng nói láo bốn mươi năm. Vũ ấy mà sao giọng vẫn văn. Hay tại đa ngôn đa báo hại. Giường tiên trời phạt chẳng cho nằm”.

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Hội họa Việt Nam vượt kỳ vọng tại sàn đấu giá quốc tế

Tại phiên đấu giá Nghệ thuật Hiện đại và Đương đại do Sotheby's tổ chức tại Hồng Kông vừa qua, các tác phẩm của danh họa Mai Trung Thứ và Lê Phổ đã được chốt với mức giá gần 1 triệu USD. Điều đáng nói, đây đang trở thành một xu hướng kéo dài trong nhiều năm qua. Đằng sau những con số ấn tượng ấy không chỉ là câu chuyện của thị trường, mà còn là dấu hiệu cho thấy hội họa Đông Dương đã và đang được định danh trên bản đồ toàn cầu.

Đường dài của những sáng tạo mới

Đường dài của những sáng tạo mới

Trong vài năm trở lại đây, đời sống nghệ thuật Việt Nam chứng kiến một làn sóng sáng tạo đến từ các nghệ sĩ trẻ và những đơn vị nghệ thuật độc lập. Họ không chỉ dàn dựng tác phẩm, mà còn tạo ra những“ngôn ngữ biểu đạt mới”- nơi chất liệu văn hóa Việt Nam được đặt trong sự đối thoại với tinh hoa nghệ thuật hàn lâm châu Âu.

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Xem thổ cẩm Việt giữa Paris

Đó là triển lãm "Thổ cẩm Việt Nam - những sợi chỉ kể chuyện" tại không gian triển lãm của thư viện Jean-Pierre Melville, thuộc một khu sầm uất của quận 13, Paris, một nơi vốn được xem là khu phố đặc trưng của châu Á, hội tụ và giao thoa của nhiều nền văn hóa của thành phố.

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Giọng nói bị đánh cắp, tội ác không có dấu vân tay

Chỉ cần vài giây âm thanh công khai trên internet, trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra một bản sao giọng nói gần như hoàn hảo, đủ để lừa dối, đủ để trục lợi và đủ để phá hủy uy tín của một nghệ sĩ được xây dựng trong nhiều thập kỷ.

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Giải thưởng điện ảnh danh giá nhất thế giới - Oscar lần thứ 98 đã diễn ra vào ngày 15/3/2026 theo giờ miền Đông nước Mỹ tại nhà hát Dolby ở Los Angeles. Danh hài Conan O'Brien trong vai trò người dẫn chương trình đã khuấy động bầu không khí của buổi lễ và khiến cuộc đua vốn được đánh giá là vô cùng gay cấn của năm nay trở nên “duyên dáng” đáng kể với những mảng miếng hài đặc trưng.

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, câu "Cái răng, cái tóc là gốc con người" từ lâu đã được xem như một lời nhắc nhở về việc giữ gìn và chăm sóc ngoại hình của mỗi người. Tuy nhiên, khi tra cứu trên Google, không ít người giật mình khi thấy phiên bản "Cái răng, cái tóc là góc con người" lại xuất hiện nhiều hơn: khoảng 49.800 kết quả so với 16.900 kết quả của "gốc con người".

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Xuất khẩu văn chương: Đường dài còn lắm gian truân

Dịch thuật được ví như cái cầu vô hình nối người đọc xa lạ với tác giả xa lạ không cùng ngôn ngữ. Nhờ dịch thuật mà nhiều tác phẩm văn chương Việt được ra ngoài biên giới đến với bạn đọc không cùng tiếng nói. Người dịch là cầu nối tác phẩm văn học nguyên gốc với người đọc, giúp người đọc cảm nhận được sự hay của cái đẹp và bản sắc của văn bản.

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Phim AI có phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống?

Trí tuệ nhân tạo đang buộc ngành điện ảnh phải xem lại toàn bộ cấu trúc sản xuất vốn tồn tại hơn một thế kỷ. Khi chi phí có thể được cắt giảm, quy trình được tinh gọn và rào cản gia nhập thị trường bị hạ thấp, AI mở ra một chương mới cho điện ảnh.

Các bài hát đồng dao

Các bài hát đồng dao

LTS: Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936) là nhà báo, nhà văn, dịch giả nổi tiếng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông là người có công lớn trong việc hoàn thiện và phổ cập chữ Quốc ngữ. Trong 30 năm làm báo, Nguyễn Văn Vĩnh là chủ bút 7 tờ báo bằng cả tiếng Việt và tiếng Pháp; viết hàng nghìn bài báo thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều thể loại, đề cập đến các vấn đề trong xã hội từ chính trị, kinh tế đến các phong tục tập quán của người dân…

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Ngựa - linh vật và những bí ẩn

Không phải ngẫu nhiên mà những linh vật ngựa đất nung "Mã Nghênh Phúc Hỷ" màu vàng kim thường xuất hiện trên kệ trang trọng trong các gia đình để đón năm mới. Lịch sử hàng ngàn năm gắn bó với con người đã khiến ngựa trở thành một trong những người bạn thân thiết nhất. Không chỉ đơn thuần là biểu tượng của tin vui và phúc lộc, đằng sau vẻ ngoài oai vệ ấy là cả một hành trình dài làm thay đổi lịch sử loài người và vô số câu chuyện khiến chúng ta phải bất ngờ.

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Vó ngựa kỳ bí trong văn hoá rẻo cao Tây Bắc

Tiếng vó ngựa rộn rã trên những cung đường đèo dốc không chỉ là âm thanh của việc di chuyển, mà còn là nhịp đập văn hóa bền bỉ của đồng bào các dân tộc vùng cao Tây Bắc.

Cành đào huyền sử

Cành đào huyền sử

"Có một Thăng Long Nguyễn Huệ/ Ngựa phi trong sắc hoa đào". (Thơ Đỗ Trung Lai).

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ngày xuân đến phố Bát Đàn mua hàng Bát Sứ

Ở Hà Nội, hiện nay có phố Bát Sứ, không những thế, còn có phố Bát Đàn. Theo “Từ điển đường phố Hà Nội” (NXB Hà Nội - 2010) do Nguyễn Viết Chúc chủ biên, thì khoảng trước năm 1890 người Pháp gọi hai phố này là rue des Tassee (phố Hàng Chén). Từ cách gọi này, ta biết bát còn gọi cái tô là đồ bằng sứ, bằng sành, đất nung dùng để đựng đồ ăn thức uống, tiếng đôi là bát đọi. Tục ngữ có câu: “Một bát một bình” nghĩa của nó là nói về vật dụng đựng cơm nước của người tu hành, về sau có thêm nghĩa phái sinh nhằm nói ai đó giữ một chí hướng, kiên trì làm theo sở nguyện của mình. Thế nhưng tại sao lại gọi đàn/ bát đàn?