Lý do để về

Đứng trước tủ kính cáu bụi trong căn nhà gần như trống trơn, bà Mai Thị Thê loay hoay mãi mới lau được tấm ảnh cưới được đóng khung cẩn thận của người con trai út - thứ kỷ vật hiếm hoi nhắc bà nhớ rằng, trên lý thuyết, bà vẫn còn một gia đình.

“Xuân này con không về”

Năm nay gần 90 tuổi, bà sống một mình trong căn nhà ghép tôn sơ sài từng là nơi lớn lên của 9 người con. Ngoài cậu con út, bà chỉ nhớ mặt và đọc tên được 3 người. Cậu út cũng là người cuối cùng rời khỏi nhà sau một vụ tôm thất bát, những đồng tiền cuối cùng đội nón ra đi. Anh và vợ cùng một đứa con lên Bình Dương làm mướn, để lại món nợ vài trăm triệu và đứa con còn lại cho ông bà ngoại nuôi.

2 năm trước, khi lần đầu ghé thăm bà, chúng tôi đi trên một con đường mà từ phía bên phải, nước sông ngập vào gần sát thềm các căn nhà. Có vẻ là kiểu đường quen thuộc ở Thới Bình (Cà Mau). Nhà bà Thê nằm ở cuối đường, sau 3-4 căn nhà bỏ hoang. Chủ nhân của chúng, cũng như đứa con út của bà Thê, đã phải rời quê hương sau một vài vụ lúa-tôm thua lỗ nặng.

Khi tôi gọi lại để hỏi thăm, bà vẫn còn nhớ đoàn chúng tôi. Vì trong suốt 2 năm, rất ít người đến thăm bà và ở lâu như chúng tôi (khi ấy, chúng tôi phải làm xong một phóng sự về biến đổi khí hậu). Hai cái Tết trôi qua từ đó, hai người con về chớp nhoáng và vội vã đi vì mưu sinh. Tết năm nay, mọi chuyện vẫn bỏ ngỏ.

“Tôi cũng chưa biết nữa, cậu ơi. Tụi nó bận lắm” - bà nói. Trong giọng nói bà giờ đã bắt đầu có nét dửng dưng, không phải vì bà không thương con nữa. Đơn giản là bà đã lẫn quá rồi, không thể nhớ nổi mặt của vài đứa con xa nhà, chứ đừng nói là tên, hay việc chúng đang làm gì.

Bà Mai Thị Thê trong căn nhà không bóng người thân. Ảnh: Minh Sơn

Ở nơi bà sống, theo thống kê không chính thức của trưởng ấp, một phần ba những người còn ở độ tuổi lao động đã ly hương và đôi khi giây phút đoàn tụ, thứ chúng ta nghĩ là đương nhiên vào cuối năm, bỗng trở thành xa xỉ.

Trên một diễn đàn mạng khá lớn, vào một ngày cũng gần cuối năm, một bạn trẻ đăng hình ảnh đoàn tàu Bắc - Nam kèm câu hỏi: Vì nghèo, bạn đã làm gì? Mình: 33 tiếng trên tàu hỏa với ghế cứng, trong túi chỉ còn 32 ngàn.

Bài đăng ấy đã thu hút được gần 4 ngàn bình luận và như một dịp để rất nhiều người giãi bày nỗi lòng. Có người đã đi xe máy từ TP Hồ Chí Minh về quê, ngủ bờ ngủ bụi và ăn rất dè sẻn, để đón cái Tết bên gia đình. Có người kể rằng, để về nhà, họ đã bắt xe khách suốt dọc đường, để tiết kiệm tối đa. Và, rất nhiều người thú nhận rằng, họ không thể về vì “cày cuốc” mãi mà không đủ tiền.

Trong bài đăng ấy, Hưng, quê Thanh Hóa, bình luận rằng cậu không dám về, vì đang gần như vỡ nợ. Cậu thoát ly đã chục năm và đến giờ vẫn xoay xở đủ nghề để kiếm sống. “Nhưng, chưa nên trò trống gì thì đã dặt dẹo rồi, anh ạ” - Hưng trả lời. Ban đầu, khi tôi gửi tin nhắn vào inbox của Facebook Messenger để hỏi chuyện, cậu dè dặt, nhưng rồi nhanh chóng mở lòng mình.

4 năm trước, cậu làm nghề môi giới trong một công ty bất động sản. Vào những ngày đỉnh điểm của cơn sốt đất, cậu về quê nằng nặc xin bố bán bớt đất để có tiền đầu tư vào một lô đất vườn ở Đồng Nai. Bán không còn gì hết, trừ chỗ đất nhà ở và cửa hiệu tạp hóa ngay bên hiên nhà, nơi bố cậu đã nuôi cả nhà trong hơn 20 năm.

Thế rồi mọi thứ tan nát. Giá đất chia năm xẻ bảy, thậm chí không đủ thanh khoản. Cậu lại về xin gia đình vay ngân hàng để mở phòng gym, rồi tiệm bi-a. 2 năm dịch COVID-19 ập đến cuốn nốt số vốn ít ỏi còn lại. Mấy chục triệu sau cùng, Hưng “nướng” nốt vào chứng khoán, rồi trắng tay. Những ngày cuối năm, cậu lại đi xin việc và định không về quê năm nay: “Sắp đến hạn trả nợ ngân hàng, mà sợ bố em không gồng nổi nữa, anh ạ”.

Ở làng của Hưng, có một con đường chính dẫn từ ngã ba, chỗ bố cậu bán tạp hóa, xuống cuối làng. Một nửa số nhà trên con đường này đã bỏ trống vì “thanh niên ai cũng như em, mấy năm trước đều bỏ hết ruộng đồng vào Nam làm đất”. Người này bảo người kia và giờ thì số nợ của cả làng cộng vào đã lên đến hàng chục tỷ. “Em bế tắc quá, không dám về nữa” - Hưng nói.

Gánh nặng của người ra đi

Những ngôi làng kiểu thế không còn hiếm nữa. Tùng, quê ở Thạch Hà (Hà Tĩnh), chạy Grab ở Hà Nội đã 4 năm, cũng bỏ ngỏ khả năng về quê Tết này: “2 năm rồi em không về, cố ở lại kiếm thêm. Về chi phí quá lớn mà em giờ nghèo quá, không thể kham được”. Ở làng của Tùng, phải hai phần ba người trẻ đã rời bỏ quê hương đi làm ăn xa.

10 năm trước, cậu đỗ đại học trong sự vui mừng của cả họ, trở thành người có học vấn cao nhất trong dòng họ. Vài năm vật vờ ở giảng đường, Tùng nợ môn và cho đến giờ chưa ra được trường. Đấy là một bí mật mà đến giờ cậu vẫn chưa dám nói với bố mẹ.

Tương lai phía trước cậu là một dấu hỏi lớn. Chạy Grab toàn thời gian, Tùng kiếm được khoảng chục triệu mỗi tháng, mất 5-6 triệu vào ăn uống và thuê trọ, một ngày hứng lên, đi nhậu với bạn bè chiến hữu là tháng đó chẳng còn giữ lại xu nào. Cậu vẫn nói với bố mẹ là đi làm công ty cho “các cụ yên lòng”, nhưng để thành “một cái gì đó ở đây”, như các cụ vẫn nghĩ, thì cậu chưa tìm thấy lối ra.

Nhiều người trẻ rời bỏ quê hương để lập nghiệp phương xa, bỏ lại những ngôi làng trống không. Ảnh: Tuyết Hương.

Các câu chuyện này đang trở nên phổ biến trong làn sóng ly hương đã ám ảnh đất nước khi kinh tế mở cửa và những đô thị phồn hoa trở thành lựa chọn ưu tiên cho những ai cần một chỗ đứng trong đời. Và, tôi chợt nhận ra rằng, không phải ai cũng lựa chọn ra đi vì cái nghèo. Họ đi vì nghĩ rằng ở chỗ khác sẽ có cơ hội mở ra một cuộc sống tốt hơn.

Đấy có thể là sự hiểu lầm lớn trong thời đại chúng ta: Các đại đô thị chứa trong mình những cơ hội, nhưng tỉ lệ chọi quá khủng khiếp của nó đang đẩy nhiều thân phận mắc kẹt ở giữa dòng. Khi đã quyết định ly hương, anh hầu như không thể quay về, với một ám thị rằng cuộc sống luôn phải tiến lên và chìa khóa là rời bỏ quê nhà. Có một khao khát sâu sắc nào đó trong bức tranh này. Ai cũng muốn về quê với một vị thế khác và một cuộc đời mới.

Rapper Đen Vâu từng sáng tác một bài có câu đã trở thành trend trên mạng như thế này: “Cùng lắm thì mình về quê, nuôi cá và trồng thêm rau”. Nó lan truyền rất nhanh có lẽ vì đã nói trúng tâm sự của nhiều người. Ai xa quê chắc cũng từng nghĩ về một ngày như thế, khi họ có thể bỏ lại ưu tư trong câu chuyện của mình và sống nhẹ nhàng hơn.

Nhưng, theo dõi các câu chuyện này, tôi cảm nhận được gánh nặng mà các tâm hồn nghĩ về nó đang mang theo. Mọi chuyện, như đã nói, không chỉ vì cái nghèo. Lối thoát của chuyện này, về cơ bản, không thể được giải quyết chỉ bởi cái nhìn vĩ mô, nếu như tình cảm và hơi ấm gia đình, trong những ngày cuối năm, là không đủ để người ta vượt qua nỗi ám ảnh về các cuộc đời mới. Đôi khi, cái mới đó không có thật.

Ban Cầm

Các tin khác

Đã theo nghề thì hãy viết đi

Đã theo nghề thì hãy viết đi

“Trước khi viết một tập tiểu thuyết mới, anh có những chuẩn bị gì?”.
Tôi thường hỏi bạn bè trong những lúc ngồi tán phét chuyện trên trời dưới đất. Có lần, nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn bảo, đại khái, chẳng chuẩn bị gì cả, cứ bắt tay vào viết, trong quá trình viết, các tình tiết xảy ra thì cân nhắc, xử lý. Cũng tựa như đứa trẻ nhảy xuống hồ, dù chưa biết bơi. Thực tế của công việc lúc ấy tự khắc khiến mình phải làm gì.

Một mỏ khai thác khoáng sản khổng lồ tại Zambia. Ảnh: First Quantum Minerals

Châu Phi với bài toán thoát “bẫy tài nguyên”

Khoáng sản châu Phi đang trở thành trung tâm của một cuộc tranh giành địa chính trị chưa từng có. Trong khi các cường quốc đổ vốn vào lục địa này, liệu châu Phi có thể tận dụng thời thế để trở thành bên hưởng lợi thực sự từ chính nguồn tài nguyên của mình hay không?

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Công an TP Đà Nẵng và hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng với không ít gia đình, nỗi đau chưa thể nguôi ngoai khi có người thân hy sinh mà tên tuổi, hài cốt vẫn nằm lại nơi chiến trường xưa hoặc chưa được xác định danh tính. Những ngày này, Công an TP Đà Nẵng đang thực hiện một hành trình vô cùng đặc biệt: Thu nhận mẫu ADN cho thân nhân liệt sĩ trong "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

Về ngôi nhà của dế

Về ngôi nhà của dế

Đó là một ngôi nhà xưa thân quen cũ kỹ nằm trong ngõ Đoàn Nhữ Hài. Nhà văn Tô Hoài (1920-2014) mua ngôi nhà này (năm 1957) từ tiền giải thưởng tập “Truyện Tây Bắc”. Một thời, cánh văn trẻ chúng tôi vẫn thường rủ nhau tới ngôi nhà của Tô Hoài vì ông rất thân thiện. Giờ đây, ngôi nhà trở thành không gian lưu niệm cuộc đời và sự nghiệp văn chương Tô Hoài. Con trai ông, nhà báo Phương Vũ đặt tên Nhà lưu niệm đúng với cái tên mà mọi người vẫn gọi: Tô Hoài House (Ngôi nhà Tô Hoài).

Chương trình âm nhạc “Mây lang thang” bị cho là đã nhiều lần vi phạm bản quyền trên môi trường số

Khoảng trống bản quyền âm nhạc ở Việt Nam

Trong nhiều năm qua, thị trường âm nhạc số Việt Nam phát triển nhanh nhưng việc vi phạm sở hữu trí tuệ tràn lan. Nhiều đơn vị kiếm tiền từ hàng triệu lượt xem mà tác giả, nhạc sĩ hoặc chủ sở hữu bản ghi không hề biết tác phẩm của mình bị khai thác như thế nào.

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Cùng vui với “một thứ văn rất vui”

Trong nghề cầm bút, sống bằng con chữ, lấy chữ làm phương tiện để trình bày suy nghĩ, nhân sinh quan của mình, tôi dám quả quyết, một khi viết những trang văn tạo ra tiếng cười là điều không bao giờ dễ dàng. Chính vì thế khi nhìn lại tiến trình phát triển văn học Việt Nam, kể từ năm 1930 đến nay, ta thấy số lượng tác giả viết văn cười, trào phúng, châm biếm chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay. Rất ít ỏi.

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Việt Nam làm gì để trở thành điểm đến các sự kiện văn hóa và biểu diễn thế giới?

Trong vài năm gần đây, Việt Nam bắt đầu xuất hiện trong các cuộc thảo luận quốc tế như một “điểm đến mới nổi” của công nghiệp văn hóa và kinh tế sự kiện. Từ sự bùng nổ của các concert âm nhạc, chương trình giải trí thu hút hàng triệu người theo dõi, đến việc đầu tư hàng loạt nhà hát, trung tâm triển lãm và tổ hợp sáng tạo quy mô lớn, Việt Nam đang đứng trước một cơ hội đặc biệt: trở thành trung tâm mới của các sự kiện văn hóa và biểu diễn trong khu vực.

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Đến Verona thăm nhà nàng Juliet

Những người yêu văn học, điện ảnh, sân khấu thì đều biết hai nhân Romeo và Juliet trong vở bi kịch của nhà văn Anh William Shakespeare. Từ trong kịch, phim, Romeo - Juliet đã trở thành hình ảnh biểu tượng cho những cặp tình nhân trẻ đang trong giai đoạn chớm nở và mãnh liệt. Vì thế, đến thành phố Verona (nằm trong tỉnh cùng tên thuộc vùng Veneto, miền bắc nướcÝ) lần này, tôi quyết định đến thăm ngôi nhà của nàng Juliet.

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Công thức chiến thắng cuộc đua phòng vé của phim Việt

Năm 2025, điện ảnh Việt có 55 phim ra rạp thì năm 2026, con số này được dự báo tăng lên khoảng 70 - 80 phim. Trong bối cảnh phim Việt ra rạp ngày càng dày đặc, cuộc cạnh tranh căng thẳng giữa các phim không chỉ bằng nội dung mà còn ở khả năng giành suất chiếu và tạo hiệu ứng truyền thông ngay từ những ngày đầu ra mắt.

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Lưu giữ ký ức dân tộc qua những tác phẩm văn chương

Cuộc gặp gỡ mang tên "Thời tiết của ký ức" không đơn thuần là một buổi ra mắt sách. Đó là một cuộc hội ngộ đặc biệt của "ngũ vị văn chương" - 5 cá tính văn chương độc bản: Trung Trung Đỉnh, Nguyễn Trọng Tín, Phạm Ngọc Tiến, Bảo Ninh, Nguyễn Quang Lập. Nói như nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, không chỉ là trang viết, họ là "những người lưu giữ ký ức của dân tộc". Trong số 5 tác giả này, tôi ấn tượng với 3 người: Trung Trung Đỉnh, Phạm Ngọc Tiến và Nguyễn Trọng Tín.

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Nghề cầm bút là lúc nào cũng viết

Sinh thời nhà thơ Xuân Diệu có "tự giới thiệu" về địa chỉ nhà của mình ở Hà Nội như sau: "Nhà tôi 24 Cột Cờ/ Ai thương thì đến, hững hờ thì qua". Còn "trung niên thi sĩ" Bùi Giáng khi về cư ngụ ở Xóm Gà (Bình Thạnh) cũng có lúc ngẫu hứng giới thiệu với các bạn văn chương rằng: "Gặp nàng, nàng ở Già Lam/ Gặp cô, cô ở Lê Quang Định đường/ Nhà thuốc tây, gái du dương/ Bốn tám hai (482) hẻm tôi thường vô ra".Với những thông tin trên ắt người yêu thơ có thể tìm ra chỗ ở của ông một cách dễ dàng. Còn nhà văn Sơn Nam do không làm thơ nên khi ai hỏi nhà của mình thì ông chỉ đáp: "Cứ đến nhà truyền truyền thống quận Gò Vấp hỏi, thì có người dẫn vào nhà".

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Cơm áo không đùa với danh hiệu nghệ sĩ

Với phần đông công chúng, nghệ sĩ sân khấu và điện ảnh là những người sống giữa ánh hào quang, được tôn vinh bằng tài năng và danh tiếng. Nhưng phía sau tấm màn nhung, không ít người đang đối diện với một thực tế trái ngược, thu nhập bấp bênh, lương thấp và một câu hỏi được đặt ra: liệu nghệ thuật biểu diễn có là một nghề đủ để sống?

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Tấm bia đặc biệt giữa Paris

Ngày 25/4/2026, Kiều bào Việt tại Pháp cùng bạn bè quốc tế yêu chuộng hòa bình đã cùng tham gia Lễ đặt bia Tưởng niệm các nạn nhân Việt Nam bị nhiễm chất độc da cam trong Công viên Choisy, thuộc quận 13 thành phố Paris.

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Nở rộ review thuê: Thị trường dẫn dắt bởi những lời dối trá

Từ những dòng đánh giá tưởng như vô hại, một thị trường ngầm của "review thuê" đang âm thầm hoạt động, khi mà những lời tâng bốc được sản xuất hàng loạt và người tiêu dùng không biết tin vào đâu. Khi mỗi quyết định mua sắm đều bị những lời quảng cáo dẫn dắt bằng dữ liệu dối trá.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Có nhiều lúc trong lòng thấy vui

Thỉnh thoảng, nhìn thấy ở ngã tư đường, có những em học sinh mặc đồng phục đứng hàng ngang, tay cầm tấm bảng ghi dòng chữ như: “Đi trên đường, nhường nhịn nhau”; “Dừng đèn đỏ, tỏ văn minh”, “Chậm một giây, hơn gây tai nạn”, "An toàn là bạn, tai nạn là thù", "Đi đúng tuyến, dừng đúng vạch"... lòng thấy vui. Lại thấy vui khi ta biết vẫn còn đó những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời này bằng cái nhìn nhẹ nhàng, an lạc.

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Bình yên vùng biên Lao Bảo

Ở vùng biên Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, bình yên không bắt đầu từ những điều lớn lao hay xa vời. Nó được chắt chiu từ những bước chân lặng lẽ gõ cửa từng mái nhà, từ sự kiên nhẫn cầm tay người dân làm quen với chiếc điện thoại thông minh, và từ những công trình đang dần hiện hình giữa đời sống thường nhật. Từ những điều gần gũi ấy, một thế trận an ninh được bồi đắp từng ngày, bền bỉ và chắc chắn ngay từ cơ sở.

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Tận thấy ở công trường chống ngập giữa Thủ đô

Từ vài tháng qua, nhiều tuyến phố ở nội đô Hà Nội đã trở thành công trường xây dựng, khi mặt đường đã được đơn vị thi công rào từng đoạn để thi công hạ ngầm những chiếc cống hộp bê tông đúc sẵn có kích thước tới vài mét thuộc dự án chống ngập úng cục bộ. Đây là công trình được người dân kỳ vọng sẽ thay đổi tình trạng hễ mưa là ngập trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội suốt nhiều năm qua.

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến 2026: Bức tranh đa sắc màu của nhạc Việt

20 năm tồn tại, Giải thưởng Âm nhạc Cống hiến đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện vinh danh thường niên để trở thành một “thiết chế mềm” của đời sống âm nhạc Việt Nam. Mùa giải năm 2026 là một lát cắt phản ánh những biến chuyển của thị trường âm nhạc đương đại. Đó là một bức tranh sôi động, nhiều màu sắc, nơi âm nhạc Việt đang đứng giữa giao điểm của nghệ thuật, công nghiệp và toàn cầu hóa.