Vùng Vịnh không còn muốn "nhập khẩu" an ninh
Chiều 7/8/2026, tại Mecca, thành phố linh thiêng nhất của thế giới Hồi giáo, 3 nhà lãnh đạo đứng đầu của Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan đã đặt bút ký một văn kiện có tính lịch sử: Hiệp định Phòng thủ chung Mecca. Hiệp định này ngay lập tức gây chú ý với điều khoản phòng thủ chung tương tự như của NATO, chính thức xác lập khung pháp lý mới cho các quốc gia Hồi giáo trong việc tự bảo đảm an ninh cho mình bằng cách xây dựng một mối liên kết quân sự nội khối.
Hiệp định Mecca là bước phát triển tiếp theo của Thỏa thuận phòng thủ chiến lược song phương giữa Saudi Arabia và Pakistan, được ký ngày 17/9/2025 tại Riyadh, ngay sau cuộc không kích của Israel nhắm vào lãnh đạo Hamas tại Doha - sự kiện đánh dấu lần đầu tiên một quốc gia Vùng Vịnh trở thành mục tiêu tấn công trực tiếp kiểu này. Từ nền tảng đó, giữa năm 2026, Pakistan đã triển khai hàng nghìn binh sĩ tới Saudi Arabia, đồng thời mở đàm phán với Kuwait về một thỏa thuận an ninh mở rộng.
Khi cuộc chiến Mỹ - Israel - Iran bùng nổ hồi tháng 2/2026 rồi lan rộng khắp khu vực và lực lượng Houthi tấn công vào các cơ sở dầu khí của Saudi Arabia, các bên đã quyết định nâng cấp quan hệ song phương ấy thành một cơ chế 3 bên. Việc chọn Mecca, thánh địa của thế giới Hồi giáo, làm địa điểm công bố hiệp định mang một ý nghĩa biểu tượng rất lớn với thông điệp về sự đoàn kết, tạo sức cộng hưởng chính trị và văn hóa toàn khu vực.
Không chỉ là vấn đề quân sự, hiệp định đã phản ánh xu hướng thay đổi chiến lược của cộng đồng Hồi giáo khu vực. Ông Khalid Al-Jaber, Giám đốc điều hành Trung tâm Trung Đông về các vấn đề toàn cầu, cho rằng, ý nghĩa của Hiệp định Mecca ít nằm ở những điều khoản cụ thể của nó mà nhiều hơn ở thông điệp nó phát đi. Hiệp định phản ánh một sự thay đổi trong cách các quốc gia Vùng Vịnh hình dung về chính an ninh của mình.
Theo ông Khalid, Riyadh và các nước láng giềng ngày càng không muốn gắn an ninh chiến lược của mình vào một bên bảo trợ duy nhất và lựa chọn thay thế là xây dựng một mạng lưới đối tác rộng hơn, đa dạng hóa các lựa chọn, năng lực và không gian hành động.
"Hiệp định không đánh dấu sự kết thúc của trật tự do Mỹ dẫn dắt mà đánh dấu sự khởi đầu của quá trình chuẩn bị cho một trật tự đa cực hơn, một hệ thống trong đó các cường quốc khu vực tự sản xuất ra an ninh thay vì nhập khẩu nó".
Vai trò của Mỹ bị đánh giá lại
Ông Steven Cook, chuyên gia cấp cao về Trung Đông tại Hội đồng Quan hệ đối ngoại Mỹ (CFR), chỉ ra rằng, niềm tin của Vùng Vịnh vào sự bảo trợ của Washington đã bị bào mòn. Qua hàng loạt sự kiện, bao gồm cuộc chiến Iraq năm 2003, sự ủng hộ hoàn toàn thiên vị của Mỹ với Israel và làn sóng biểu tình "Mùa xuân Arab" gây mất ổn định khu vực đã khiến các nhà lãnh đạo Trung Đông nhìn nhận lại mối quan hệ này.
Việc Tổng thống Donald Trump không có phản ứng quân sự trực tiếp nào sau khi các cơ sở dầu khí của Saudi Arabia bị tấn công năm 2019 cũng như không giải quyết dứt điểm vấn đề eo biển Hormuz trong thời gian qua đã trở thành giọt nước tràn ly. Ông Cook cho rằng, giờ đây những nhà lãnh đạo Saudi Arabia đã tiến hành những lựa chọn khác cho phép chính họ, chứ không phải Mỹ, định hình khu vực. Để làm được điều này, Saudi Arabia đã tìm đến những đối tác phù hợp nhất với mình.
Các nhà phân tích cho rằng, điều khiến Hiệp định Mecca khác biệt so với vô số liên minh từng được ký kết rồi rơi vào quên lãng ở Trung Đông trước đây nằm ở sự bổ sung năng lực giữa 3 thành viên. Saudi Arabia mang tới nguồn vốn, vị trí địa lý chiến lược và uy tín chính trị lớn trong thế giới Hồi giáo. Thổ Nhĩ Kỳ đóng góp một nền công nghiệp quốc phòng mạnh được chứng minh trong những năm qua. Trong khi đó, Pakistan bổ sung một lực lượng quân đội đông đảo, giàu kinh nghiệm và đặc biệt là vị thế thành viên duy nhất sở hữu vũ khí hạt nhân, yếu tố có thể tạo nên "chiếc ô hạt nhân" trong bức tranh an ninh Trung Đông mới.
Ngay sau hội nghị tại Mecca, các nhà lãnh đạo khẳng định sẵn sàng tiếp nhận những thành viên mới để mở rộng "liên minh". Một trong những cái tên được nhắc tới là Ai Cập, quốc gia sở hữu nguồn lực quốc phòng lớn trong thế giới Hồi giáo. Việc sẵn sàng tích hợp các lực lượng khác biệt này tạo ra một bức tranh toàn cảnh rộng lớn hơn, đủ sức đại diện cho cả thế giới Hồi giáo chứ không chỉ xung quanh Vùng Vịnh nhỏ bé.
Một bước đi đáng chú ý khác là Hiệp định Mecca sẽ không chỉ gia tăng mức độ tích hợp những nguồn lực có sẵn, nó còn hướng tới việc "đồng phát triển những vũ khí mới". Đây là một bước đi nhằm nội địa hóa năng lực quốc phòng mà trước đây khu vực này luôn phải phụ thuộc vào bên ngoài. Nói cách khác, những bước đi của hiệp định chính là sự cụ thể hóa một tuyên bố: các quốc gia trong khu vực giờ đây không còn muốn phụ thuộc vào lời hứa an ninh của Mỹ như trước nữa.
Trật tự mới cho Trung Đông?
Việc Saudi Arabia chủ động đưa Hiệp định Mecca lên bàn đàm phán cho thấy sự chuyển dịch sâu sắc trong nhận thức khu vực của quốc gia này. Từ chỗ sẵn sàng "phó mặc" chiếc ô an ninh vào Mỹ, Riyadh đã chủ động trong việc đa dạng hóa các mối quan hệ an ninh toàn cầu, thậm chí sẵn sàng bước lên dẫn dắt một trật tự mới để tự bảo đảm cho chính mình. Hiệp định cũng giúp gia tăng ảnh hưởng của Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan tại khu vực Vùng Vịnh và tái khẳng định tính gắn kết của cộng đồng Hồi giáo khu vực. Đó là một nỗ lực nhằm đoàn kết thế giới Hồi giáo nói chung cho những mục tiêu lâu dài hơn.
Không khó để nhận ra, Hiệp định Mecca có những điều khoản được thiết kế để ngăn chặn nguy cơ an ninh từ phía Iran và Israel đối với các nước trong khu vực. Tuy nhiên, trong khi Iran "nhấn mạnh sự đoàn kết của thế giới Hồi giáo thay vì đề cập khả năng đối đầu" đúng như mong muốn mà cái tên hiệp định gợi nhớ thì Israel tỏ ra hết sức thận trọng.
Một quan chức cấp cao của Israel nói với hãng tin Ynet rằng: "Thỏa thuận khiến họ lo ngại và cho rằng đây là một hiệp định nhằm vào Israel". Điều này không khó hiểu khi Iran vẫn là một quốc gia Hồi giáo và sẽ "dễ nói chuyện" hơn với một thực thể do người Hồi giáo dẫn dắt. Ngược lại, Hiệp định Mecca chắc chắn sẽ làm suy giảm ảnh hưởng quân sự của Mỹ - nhà bảo trợ chính của Israel trong khu vực. Viễn cảnh về một liên minh hùng mạnh của người Hồi giáo, lại không mấy thân thiện với mình, bao vây xung quanh khiến các nhà lãnh đạo Israel sẽ cảm thấy lo ngại.
Giới quan sát đồng thuận rằng tác động chính trị của Hiệp định Mecca là không thể đảo ngược. Ông Steven Cook cảnh báo, trật tự khu vực do Mỹ dẫn dắt trong suốt 5 thập kỷ giờ đây có nguy cơ phân rã thành 2 khối song song: một bên là các nước vẫn gắn bó với khuôn khổ Hiệp định Abraham thân thiện với Israel do Mỹ kiến tạo, còn bên kia là các nước xoay quanh Hiệp định Mecca có quan điểm hoài nghi vai trò của Mỹ và Israel trong khu vực. Trước đây, những rạn nứt và ganh đua trong khu vực từng được kiềm chế phần lớn nhờ việc các lãnh đạo Trung Đông đặt quan hệ với Washington lên hàng đầu. Giờ đây, khi Pakistan, Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ tiến tới một tầm nhìn mới, sự liên kết đó đã bị bỏ lại phía sau.
Cho dù vẫn còn hơi sớm, nhưng sau năm thập kỷ, người ta bắt đầu thấy một trật tự mới cho Trung Đông đang hình thành.