1.Phòng, chống tham nhũng những năm qua được tiến hành quyết liệt; nhiều vụ án lớn được xét xử nghiêm minh; quy định về kiểm soát quyền lực, đấu thầu, đầu tư công ngày càng đầy đủ. Vậy, vì sao sai phạm nghiêm trọng vẫn xảy ra ở chính những lĩnh vực không thiếu quy định, thậm chí ở những dự án cấp bách, từng được coi là thành công?
Nếu sau mỗi vụ án chỉ bổ sung quy định, tăng thanh tra, thì vẫn là chạy theo hậu quả. Tại Phiên họp thứ 30 của Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực ngày 18/6/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu "chuyển mạnh từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ gốc, từ sớm, từ xa; từ xử lý vụ việc sang hoàn thiện thể chế".
Phòng ngừa từ gốc, xét đến cùng, là bài toán thiết kế: liêm chính phải được cài sẵn vào quá trình hình thành và thực hiện các quyết định công.
Nhìn vào một số vụ án lớn vừa qua, có thể thấy sai phạm bắt đầu trước khi mở thầu.
Vụ án "Vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng" xảy ra tại Bệnh viện Đa khoa Đồng Nai, Công ty AIC và các đơn vị liên quan, với 16 gói thầu cung cấp trang thiết bị y tế trị giá hơn 665 tỷ đồng và thiệt hại hơn 152 tỷ đồng, cho thấy sai phạm hình thành từ trước khi mở thầu, xuyên suốt từ tư vấn, lập hồ sơ, xác định giá đến lựa chọn nhà thầu. Khi thông số kỹ thuật và giá tham chiếu đã bị định hướng, cuộc cạnh tranh ở bước cuối chỉ còn là hợp thức hóa một kết quả định trước.
Vụ Việt Á cho thấy sự cấp bách chính đáng trước dịch bệnh có thể bị lợi dụng thành khoảng trống trong cấp phép, định giá, mua sắm.
Vụ "Chuyến bay giải cứu", với 3 án chung thân về tội "Nhận hối lộ" được tòa phúc thẩm giữ nguyên ngày 27/12/2023, cho thấy quyền cấp phép thiếu kiểm soát thực chất có thể thành công cụ trục lợi.
Ba vụ án khác nhau về lĩnh vực và hành vi, nhưng cùng bộc lộ một điểm chung: sai phạm nảy sinh ở nơi quyền lực, thông tin và lợi ích gặp nhau, trong khi cơ chế giám sát không theo kịp hoặc không phát huy hiệu quả.
Từ nghiên cứu của nhà tội phạm học Donald Cressey (1953), giới kiểm toán khái quát thành "tam giác gian lận": áp lực, cơ hội và sự tự biện minh. Giáo dục, kỷ luật tác động vào hai cạnh thuộc về con người; cạnh "cơ hội" phải thu hẹp bằng thiết kế. Đó chính là chữ "không thể" trong phương châm "không thể, không dám, không muốn, không cần tham nhũng".
Thẩm định dự án lâu nay hỏi về tính cần thiết, hiệu quả, vốn, kỹ thuật, tiến độ. Cần hỏi thêm: phương án này có thể bị lợi dụng ở đâu, ai có khả năng chi phối quyết định, cơ chế nào phát hiện xung đột lợi ích?
Tôi cho rằng, với dự án vốn lớn hoặc rủi ro tham nhũng cao, phản biện liêm chính phải là một cấu phần của thiết kế dự án, cùng với thẩm định pháp lý, tài chính, kỹ thuật. Đó không phải kiểm tra đạo đức chung chung, mà là soi vào những quyết định có thể tạo ra lợi ích bất thường: nhu cầu mua sắm được xác định từ đâu; tiêu chí kỹ thuật có "đo ni đóng giày" cho nhà cung cấp nào không; giá dự toán dựa trên dữ liệu nào, ai kiểm chứng; hợp đồng để lại bao nhiêu khoảng trống cho điều chỉnh.
Khoa học quản trị gọi đó là "khám nghiệm trước" (premortem, Gary Klein, 2007): giả định dự án đã đổ vỡ rồi truy ngược xem đổ vỡ từ đâu. Người kỹ sư thiết kế cầu phải tính đến tải trọng xấu nhất, đâu phải vì nghi ngờ mọi chuyến xe. Và, phải hỏi sớm: khi hợp đồng đã trao, người phản biện dễ bị xem là cản trở tiến độ.
2.Thiết kế liêm chính không phải là thêm một bộ hồ sơ, một hội đồng, vài chữ ký. Một quy trình nhiều chữ ký vẫn bị thao túng nếu những người ký cùng dựa vào một nguồn thông tin hoặc cùng chịu chi phối của một người có quyền.
Điều cần làm là nâng chất lượng những quyết định vốn đã phải có: thay sự tùy nghi bằng căn cứ kiểm chứng được; thay sự phụ thuộc vào một nguồn tin bằng đối chiếu độc lập; thay trách nhiệm chung chung bằng trách nhiệm gắn với thẩm quyền và hành vi cụ thể. Với dự án rủi ro cao, phân tích rủi ro liêm chính nên nằm ngay trong hồ sơ thẩm định, không thành quy trình song song. Đó cũng là tinh thần Quy định 189-QĐ/TW ngày 8/10/2024 của Bộ Chính trị: kiểm soát toàn diện nhưng có trọng tâm, trọng điểm, không làm cản trở hoạt động bình thường của cơ quan, đơn vị.
Trong nhiều vụ án nghiêm trọng, chính người đứng đầu hoặc một nhóm có quyền lực đã chủ động định hướng nhiều khâu, các bộ phận khác chỉ còn thực hiện và hợp thức hóa. Không cần chia nhỏ quyền lực đến mức đình trệ, nhưng không được để một cá nhân, một nhóm đồng thời chi phối mọi mắt xích, từ xác định nhu cầu, thẩm định, quyết định đến kiểm tra kết quả.
Người phản biện phải có chuyên môn, được tiếp cận dữ liệu gốc và không phụ thuộc hoàn toàn vào người bị phản biện. Quyết định quan trọng phải lưu lại căn cứ: phương án nào bị loại, vì sao người có thẩm quyền quyết khác khuyến nghị chuyên môn. Nguyên tắc tập trung dân chủ không vì thế mà suy suyển: quyền quyết định của người đứng đầu vẫn nguyên vẹn; chỉ khả năng quyết định mà không để lại dấu vết là bị thu hẹp.
Phản biện chỉ tồn tại trên giấy nếu người nêu ý kiến khác phải tự gánh mọi rủi ro, còn người bỏ qua cảnh báo không phải giải trình. Người cảnh báo có căn cứ phải được bảo vệ; phản biện cũng phải có kỷ luật, không thành quyền phủ quyết tùy tiện hay cái cớ trì hoãn. Thiết kế cũng không khép kín trong nội bộ: công khai để cấp ủy, Mặt trận Tổ quốc, báo chí và Nhân dân giám sát là lớp kiểm soát khó nhóm lợi ích nào thao túng trọn vẹn.
Đánh giá người đứng đầu và chất lượng quản trị dự án vì thế không thể chỉ nhìn tiến độ, giải ngân, mà phải tính cả chất lượng cạnh tranh, căn cứ xác định giá, cách xử lý cảnh báo và khả năng truy nguyên trách nhiệm. Nhưng, không được biến yêu cầu ấy thành quy trách nhiệm tuyệt đối; như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã lưu ý, không vì phòng, chống tham nhũng mà làm cán bộ không dám làm, đùn đẩy, né tránh. Người dám quyết vì lợi ích chung phải được bảo vệ; người cố tình tạo kẽ hở để trục lợi phải chịu trách nhiệm tương xứng.
Thiết kế không thay được con người, không cơ chế nào vô hiệu được mọi sự thông đồng nếu cán bộ không còn liêm sỉ. Nhưng, cơ chế tốt làm cho người tốt không đơn độc, người dao động không có cơ hội, người cố ý vi phạm khó che giấu. Rèn đạo đức và thiết kế cơ chế là hai vế của một nhiệm vụ. Câu hỏi, vì thế, không chỉ là: "Làm thế nào để cán bộ không tham nhũng?", mà còn là "Thiết kế này đã đủ sức ngăn quyền lực bị lợi dụng hay chưa?". Một dự án tốt được thiết kế để đạt mục tiêu. Một dự án liêm chính còn được thiết kế để khó bị lợi dụng.
