Hiệp định Răn đe chung Mecca được ký tại thành phố Mecca của Arab Saudi ngày 7/8, với sự tham dự của Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan, Thái tử kiêm Thủ tướng Arab Saudi Mohammed bin Salman và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif.
Theo tuyên bố chung của ba nước, hiệp định nhằm thiết lập cơ chế răn đe tập thể trước các hành động gây hấn. Theo đó, một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào bất kỳ quốc gia nào trong ba nước sẽ được coi là hành động tấn công nhằm vào cả ba.
Bộ Ngoại giao Pakistan cho biết thỏa thuận được xây dựng trên nền tảng quan hệ lịch sử lâu đời giữa ba nước, những mối liên kết về tình đoàn kết Hồi giáo, lợi ích chiến lược chung và hợp tác quốc phòng trong nhiều năm qua.
Islamabad nhấn mạnh thỏa thuận thể hiện cam kết chung của ba nước trong việc củng cố an ninh tập thể, thúc đẩy hòa bình, an ninh và ổn định tại khu vực cũng như rộng hơn, hướng tới một tương lai an toàn và thịnh vượng.
Động thái này diễn ra chỉ một ngày sau khi Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cùng Tư lệnh Lục quân Asim Munir tới Arab Saudi và thực hiện lễ Umrah tại Mecca. Trong khi đó, Tổng thống Recep Tayyip Erdogan cũng tới Arab Saudi ngày 7/8 để hội đàm với Thái tử Mohammed bin Salman.
Bước đi được thúc đẩy bởi biến động an ninh khu vực
Thỏa thuận phòng thủ ba bên không phải là một sáng kiến mới xuất hiện. Các cuộc đàm phán giữa Ankara, Riyadh và Islamabad đã được tiến hành trong một thời gian và bắt đầu tăng tốc sau cuộc tấn công ngày 7/10/2023 của Hamas nhằm vào Israel, tiếp đó là xung đột tại Gaza.
Trong thời gian gần đây, tiến trình này được thúc đẩy mạnh hơn khi cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran làm gia tăng nguy cơ bất ổn lan rộng tại Trung Đông.
Trong khi Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan chưa trực tiếp chịu tác động nghiêm trọng từ những căng thẳng hiện nay, Arab Saudi đã trở thành một trong những quốc gia chịu sức ép lớn hơn do nước này có các cơ sở và hạ tầng quân sự của Mỹ. Arab Saudi cũng từng hứng chịu các cuộc tấn công từ Iran và lực lượng Houthi tại Yemen. Một số quốc gia vùng Vịnh khác và Jordan, những nước cũng có sự hiện diện quân sự của Mỹ, cũng bị cuốn vào vòng xoáy căng thẳng.
Theo các chuyên gia, ba nước đặc biệt quan tâm tới tác động của cuộc chiến với Iran cũng như sự gia tăng ảnh hưởng và hoạt động quân sự của Israel trong khu vực.
Giới chức Thổ Nhĩ Kỳ cho rằng những biến động sau ngày 7/10/2023 đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc an ninh Trung Đông. Khủng hoảng tại eo biển Hormuz, các cuộc tấn công nhằm vào Iran và những hành động đáp trả của Tehran đối với các quốc gia trong khu vực đang tạo ra nhiều tầng sức ép, buộc các nước phải tăng cường phối hợp.
Ngày 19/3, Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan và Arab Saudi đã gặp nhau tại Riyadh bên lề một hội nghị Hồi giáo để thảo luận về khả năng hình thành một thỏa thuận an ninh chung.
Trước đó, vào tháng 9/2025, Pakistan và Arab Saudi cũng ký một thỏa thuận phòng thủ song phương sau cuộc tấn công của Israel nhằm vào thủ đô Doha của Qatar ngày 9/9/2025.
Kết hợp thế mạnh quân sự, tài chính và công nghiệp quốc phòng
Thỏa thuận mới được cho là xây dựng trên nền tảng hợp tác quốc phòng vốn có giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan, đồng thời kết hợp các lợi thế khác nhau của ba quốc gia.
Theo chuyên gia Ozgur Unluhisarcikli từ tổ chức tư vấn German Marshall Fund của Mỹ, ba nước có những thế mạnh mang tính bổ trợ cho nhau, trong đó Thổ Nhĩ Kỳ nổi bật về năng lực công nghiệp quốc phòng, Arab Saudi có tiềm lực tài chính và ảnh hưởng khu vực, còn Pakistan sở hữu kinh nghiệm quân sự và năng lực răn đe chiến lược.
Tuy nhiên, chuyên gia này lưu ý rằng thỏa thuận mới nên được xem là khuôn khổ nhằm tăng cường phối hợp chiến lược, quân sự và công nghiệp quốc phòng giữa ba cường quốc khu vực, thay vì một hiệp ước phòng thủ tập thể có mức độ cam kết tương đương NATO.
Một số chuyên gia cũng cho rằng hợp tác ba bên có thể bao gồm hoạt động xây dựng năng lực quốc phòng. Arab Saudi trong nhiều thập kỷ phụ thuộc đáng kể vào việc nhập khẩu vũ khí và thiết bị quốc phòng, đặc biệt từ Mỹ. Do đó, Riyadh có nhu cầu phát triển ngành công nghiệp quốc phòng trong nước và đa dạng hóa nguồn cung.
Thỏa thuận cũng có thể mở rộng sang chia sẻ thông tin tình báo, hợp tác về năng lượng, chi tiêu quốc phòng và sản xuất quốc phòng.
Theo nhận định của giới phân tích, việc ba quốc gia có dân số Hồi giáo lớn cùng thiết lập cơ chế hợp tác an ninh có thể góp phần định hình một cấu trúc an ninh mới tại Trung Đông, khác với mô hình đã tồn tại trong nhiều thập kỷ qua.
Phản ứng của các nước trong khu vực
Cho đến nay, giới lãnh đạo Iran chưa đưa ra tuyên bố chính thức về thỏa thuận phòng thủ ba bên. Tuy nhiên, nghị sĩ Iran Ebrahim Rezaei của Iran đã chỉ trích thỏa thuận trong một bài đăng trên mạng xã hội X. Ông cho rằng Arab Saudi không thể bảo đảm an ninh chỉ bằng một thỏa thuận trên giấy với Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan, cũng như việc phụ thuộc vào Mỹ trong nhiều năm qua không mang lại cho Riyadh sự bảo đảm an ninh như kỳ vọng.
Phản ứng này cho thấy Tehran có thể theo dõi sát sự hình thành của một cơ chế an ninh mới giữa ba quốc gia có vị trí chiến lược quan trọng trong thế giới Hồi giáo.
Israel cũng chưa đưa ra phản ứng chính thức về thỏa thuận. Văn phòng Thủ tướng Benjamin Netanyahu và Bộ Ngoại giao Israel chưa bình luận về động thái này.
Một quan chức Thổ Nhĩ Kỳ khẳng định thỏa thuận mang tính phòng thủ, không nhằm vào bất kỳ quốc gia cụ thể nào và có thể mở cửa cho các nước khác trong khu vực tham gia.
Tuy nhiên, Ankara, Islamabad và Riyadh đều có những quan ngại ngày càng lớn trước ảnh hưởng của Israel và các hoạt động quân sự của nước này tại Trung Đông.
Tổng thống Erdogan nhiều lần chỉ trích các cuộc tấn công của Israel tại Gaza, Lebanon và Syria. Nhà lãnh đạo Thổ Nhĩ Kỳ cũng cảnh báo những nỗ lực nhằm phá hoại các thỏa thuận giữa Mỹ và Iran có thể khiến tình hình khu vực tiếp tục xấu đi.
Pakistan cũng nhiều lần lên án các hoạt động quân sự của Israel tại Gaza. Trong cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran, Islamabad đồng thời tìm cách đóng vai trò trung gian nhằm ngăn chặn nguy cơ xung đột lan rộng thành một cuộc chiến khu vực.
Trong khi đó, Arab Saudi lâu nay vẫn là đối tác quan trọng của Mỹ tại Trung Đông. Tổng thống Mỹ Donald Trump từng kỳ vọng Riyadh tham gia Hiệp định Abraham, qua đó bình thường hóa quan hệ giữa Arab Saudi và Israel.
Tuy nhiên, Arab Saudi vẫn duy trì lập trường rằng nước này sẽ không bình thường hóa quan hệ với Israel nếu không có một lộ trình rõ ràng hướng tới việc thành lập Nhà nước Palestine.
Việc ba nước ký thỏa thuận phòng thủ chung phản ánh xu hướng các quốc gia trong khu vực tìm cách gia tăng khả năng tự chủ chiến lược trong bối cảnh trật tự an ninh Trung Đông đang chịu nhiều sức ép.
Theo đánh giá của chuyên gia Yasmine Farouk từ tổ chức International Crisis Group, việc tăng cường quan hệ quốc phòng giữa Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan, Arab Saudi và cả Ai Cập phản ánh nhận thức ngày càng rõ rằng an ninh khu vực không thể tiếp tục phụ thuộc hoàn toàn vào sự cạnh tranh giữa Mỹ và Israel với Iran.
Trong bối cảnh cạnh tranh giữa Mỹ, Israel và Iran tiếp tục tác động sâu rộng tới khu vực, thỏa thuận giữa ba nước vì thế không chỉ mang ý nghĩa về hợp tác quốc phòng mà còn có thể là dấu hiệu cho thấy các cường quốc khu vực đang chủ động tìm kiếm một vị thế chiến lược độc lập hơn trong môi trường an ninh Trung Đông ngày càng phức tạp.
