Một mảnh sự thật bị “xào xáo” thành cơn bão tin giả
Ngày 8/7, Tòa án Tối cao Tây Ban Nha có một phán quyết đáng chú ý: người di cư vào Ceuta bằng đường biển phải được xem xét trước khi bị trục xuất. Phán quyết không thay đổi căn bản chính sách nhập cư của Tây Ban Nha. Nhưng, sau đó, nó bị bóp méo trên mạng xã hội thành việc Madrid nới lỏng kiểm soát biên giới và những người bơi tới Ceuta sẽ không bị trả về.
Theo tổ chức nghiên cứu Maldita.es, ít nhất 215 tài khoản Facebook đăng cùng một nội dung sai lệch về phán quyết kể trên của Tòa án Tối cao Tây Ban Nha. Một số nhóm trên Facebook và WhatsApp còn cung cấp bản đồ, thiết bị, phương tiện di chuyển và hướng dẫn tiếp cận khu vực biên giới.
Trong số đó, có một nhóm Facebook liên kết với nhóm WhatsApp mang tên “Con đường tới Ceuta”, sử dụng biểu tượng người bơi. Với hàng triệu người theo dõi các nhóm trên, những gì ban đầu chỉ là tin đồn, vì thế, dần mang dáng dấp của một mạng lưới thông tin có khả năng hướng dẫn hành động ngoài đời thực.
Chuyên gia di cư Jorgen Carling thuộc Viện Nghiên cứu hòa bình Oslo cho rằng, điều khiến những tin đồn này dễ được tin hơn là chúng có một hạt nhân sự thật: phán quyết của tòa án thực sự tồn tại. Điều ấy khiến phần diễn giải sai lệch trở nên đáng tin hơn.
Đó là cơ chế nguy hiểm của thông tin sai lệch trong một cuộc khủng hoảng: nó không nhất thiết phải dựng một câu chuyện hoàn toàn giả. Chỉ cần lấy một sự kiện có thật, loại bỏ những điều kiện đi kèm, cắt xén ngữ cảnh và đơn giản hóa nó thành một thông điệp dễ nhớ và để thông điệp ấy được lặp lại đủ nhiều lần.
Trong trường hợp Ceuta, quá trình đó còn được thúc đẩy bởi những hình ảnh trực quan. 2 ngày trước cuộc vượt biên quy mô lớn, tờ El Faro de Ceuta (Tây Ban Nha) đăng trên TikTok và Instagram một video quay 2 phụ nữ trẻ mặc đồ lặn, tóc còn ướt, đi lại trong thành phố Ceuta.
Bài đăng không trực tiếp nói rằng họ vừa bơi từ Morocco sang, nhưng cách thể hiện khiến người xem dễ hiểu theo hướng đó. Khi video được cắt và đăng lại bằng tiếng Arab, những hình ảnh 2 phụ nữ mỉm cười, giơ dấu hiệu hòa bình được diễn giải như bằng chứng rằng người vượt biển có thể vào Ceuta rồi tự do đi lại.
Theo Marouane Lamharzi Alaoui, đồng sáng lập Firassa AI, video đăng ngày 28/7 về 2 phụ nữ trẻ sau khi vượt biển đã được xem hơn 32 triệu lần. Trong khi đó, một video TikTok bằng tiếng Pháp nhằm cải chính thông tin về việc Tây Ban Nha mở cửa biên giới chỉ được xem chưa tới 2.000 lần.
Khoảng cách ấy cho thấy, trong môi trường thông tin số, thông tin chính xác không mặc nhiên có lợi thế chỉ vì nó chính xác. Một hình ảnh đơn giản, giàu cảm xúc và dễ chia sẻ có thể vượt xa một lời giải thích pháp lý nhiều điều kiện và ngoại lệ.
Một “trận tuyết lở” ngoài đời thực
Ngày 30/7, hàng chục nghìn người từ Morocco tràn vào Ceuta trong vài giờ, nhiều người vượt biển để tìm cách qua khu vực biên giới. Khoảng 90 người thiệt mạng, phần lớn do đuối nước. Nhiều người sau đó trở lại Morocco, nhưng hậu quả của luồng thông tin không dừng lại khi dòng người vượt biên chấm dứt.
Một người vượt biên được tờ New York Times phỏng vấn cho biết anh đã xem những video trên Instagram nói rằng người tới Ceuta sẽ được giúp đỡ và không bị trả về. Anh đi tàu từ miền Trung Morocco, mua đồ lặn và chân vịt rồi bơi khoảng 12 km tới Ceuta. Trước đó, anh đã 3 lần tìm cách tới châu Âu.
Câu chuyện kể trên không có nghĩa mạng xã hội đã tạo ra mong muốn di cư. Những động lực kinh tế, sự thiếu cơ hội và kỳ vọng về một cuộc sống tốt hơn đã tồn tại từ lâu. Nhưng, mạng xã hội có thể làm điều khác: biến một mong muốn mơ hồ thành một cơ hội tưởng như có thật, cung cấp thông tin về đường đi và khiến hành động tập thể có thể diễn ra với tốc độ mà những phương thức truyền tin cũ khó đạt được.
Điểm đáng chú ý nhất của Ceuta không nằm ở việc mạng xã hội có thể truyền tin giả. Vấn đề là tốc độ và quy mô mà thông tin có thể đi từ màn hình điện thoại của một người tới hành động của hàng nghìn người. Nhà nghiên cứu Moustafa Ayad, thuộc Viện Đối thoại chiến lược (ISD) - một tổ chức nghiên cứu chính trị tại London - mô tả quá trình này bắt đầu như “một tiếng ồn” trên mạng, rồi nhanh chóng trở thành một “trận tuyết lở”.
Trong gần 3 tuần, hàng triệu bài đăng trên Facebook, Instagram, WhatsApp, TikTok và Telegram bàn luận về phán quyết của tòa án và khả năng tới Tây Ban Nha. Những mạng lưới này không phải tất cả đều có cùng mục đích. Một số người chỉ chia sẻ lại thông tin mà họ tin là đúng. Một số nhóm dường như tìm cách kiếm tiền từ nhu cầu vượt biên.
Chính sự phân tán ấy mới khiến môi trường thông tin trở nên khó kiểm soát. Không nhất thiết phải có một trung tâm chỉ huy để tạo ra một làn sóng. Thông tin có thể được tài khoản này sao chép sang tài khoản khác, được một người dùng vô tình chia sẻ, được một nhóm khác biến thành lời mời chào dịch vụ, rồi tiếp tục lan sang một nền tảng khác.
Trong môi trường như vậy, đường biên giữa thông tin, tin đồn và hành động ngày càng mờ đi. Một bài đăng không chỉ mô tả thực tế; nó có thể thay đổi cách người đọc đánh giá cơ hội và rủi ro. Một video không chỉ cho thấy một người đã vượt biên; nó có thể khiến người khác tin rằng mình cũng có thể làm được.
Những hàng rào vật lý là không đủ
Phản ứng của các chính phủ châu Âu sau sự kiện Ceuta cho thấy biên giới vẫn được nhìn nhận chủ yếu như một không gian vật lý. Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez lên án dòng người tràn vào Ceuta là một cuộc tấn công và hành động xâm phạm toàn vẹn lãnh thổ, đồng thời đổ lỗi cho các đường dây buôn người khai thác thông tin sai lệch.
Tây Ban Nha nhanh chóng dựng một hàng rào nổi dài 500 m tại khu vực Tarajal, phía Nam Ceuta. Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen kêu gọi củng cố biên giới bên ngoài, tăng cường giám sát và sử dụng các hàng rào vật lý khi cần thiết. Italy tạm thời đình chỉ cơ chế tự do đi lại Schengen với Tây Ban Nha, trong khi 22/27 nước thành viên EU ký thư yêu cầu hành động phối hợp để bảo vệ biên giới châu Âu.
Như vậy, chỉ trong chưa đầy một tuần, một phán quyết pháp lý bị bóp méo trên mạng xã hội đã góp phần biến làn sóng tin đồn thành khủng hoảng biên giới, kéo theo những lời kêu gọi dựng tường, tăng kiểm soát và đình chỉ một cơ chế tự do đi lại quan trọng của châu Âu.
Điều này cho thấy tốc độ của khủng hoảng thông tin có thể vượt xa tốc độ phản ứng của bộ máy nhà nước. Ngày 22/7, các cơ quan chức năng Tây Ban Nha đã biết thông tin sai lệch về phán quyết của Tòa án Tối cao đang lan rộng trên mạng xã hội. Tuy nhiên, dường như chưa có một cơ chế đủ hiệu quả để biến tín hiệu ấy thành hành động trước khi dòng người tràn qua biên giới.
Đó là một khoảng trống đáng chú ý. Nhà nước có thể dựng hàng rào, lắp camera, sử dụng cảm biến, kiểm soát biển và tăng cường lực lượng tại biên giới. Nhưng, nếu những người muốn vượt biên đã biết từ trước trên điện thoại của họ rằng nên đi đâu, khi nào, bằng cách nào và tin rằng mình sẽ được phép ở lại, thì một phần quan trọng của cuộc khủng hoảng đã diễn ra trước khi dòng người xuất hiện tại hàng rào.
Ceuta vì thế đặt ra một câu hỏi không chỉ dành cho Tây Ban Nha hay EU: các quốc gia sẽ quản lý biên giới như thế nào khi những yếu tố quyết định hành vi của con người không còn nằm hoàn toàn ở biên giới?
Những hàng rào thép tại Ceuta được xây dựng và củng cố trong nhiều thập niên. Chúng được hỗ trợ bằng camera, cảm biến, công nghệ giám sát và các biện pháp kiểm soát trên biển. Tây Ban Nha và EU cũng chi hàng chục triệu euro cho việc tăng cường an ninh khu vực biên giới này. Morocco nhận hàng trăm triệu euro từ EU cho các hoạt động liên quan tới kiểm soát di cư kể từ năm 2015.
Song, những khoản đầu tư đó không thể ngăn một phán quyết pháp lý bị diễn giải sai trở thành lời kêu gọi vượt biên, cũng không thể ngăn một video trên TikTok được xem hàng chục triệu lần. Tất nhiên, điều đó không có nghĩa hàng rào vật lý trở nên vô dụng. Nó chỉ cho thấy một cuộc khủng hoảng biên giới hiện nay có thêm một mặt trận mà các biện pháp kiểm soát truyền thống không thể xử lý một mình, đó là thông tin.
Đáng nói hơn, nếu trong trường hợp Ceuta, một video có thật đã đủ sức bị cắt, diễn giải lại và biến thành một thông điệp khác, thì trong tương lai, người dùng không nhất thiết phải chờ một hình ảnh có thật để làm điều tương tự. Khả năng tạo ra nội dung giả hoặc thao túng nội dung với chi phí thấp hơn nhờ AI có thể khiến việc phân biệt đâu là bằng chứng, đâu là sản phẩm được tạo dựng trở nên khó khăn hơn.
Đó cũng là lý do những cuộc khủng hoảng tương tự có thể trở nên nguy hiểm hơn trong tương lai. Sau Ceuta, việc xây thêm hàng rào vẫn cần thiết. Nhưng, nếu chỉ nhìn vào hàng rào, các chính phủ có thể bỏ qua nơi mà cuộc khủng hoảng đã bắt đầu: những chiếc smartphone.
