Chính sách ngoại giao đa hướng
Cuối tháng 8/2026, lãnh đạo 4 quốc gia Trung Á gồm Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan và Uzbekistan đã tham dự Hội nghị thượng đỉnh Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) tại Bishkek cùng lãnh đạo Nga, Trung Quốc và các nước thành viên khác. Tuyên bố Bishkek, ngày 1/9/2026, đề cao chủ nghĩa đa phương, quan hệ láng giềng hữu nghị, hợp tác trên cơ sở tôn trọng lợi ích của các quốc gia thành viên và phản đối các biện pháp cưỡng ép đơn phương. Turkmenistan là quốc gia duy nhất tại Trung Á không là thành viên SCO.
Tại phiên thảo luận chung Đại hội đồng Liên hợp quốc (LHQ) diễn ra 3 tuần sau đó, chỉ có Tổng thống Kyrgyzstan Sadyr Japarov trực tiếp đến New York; 4 quốc gia còn lại tại Trung Á cử đại diện tham dự. So với năm 2025, khi cả 5 nguyên thủ Trung Á đều hiện diện tại các hoạt động kỷ niệm 80 năm thành lập LHQ, đây là một khác biệt đáng chú ý.
Nhiều nhà quan sát cho rằng, việc lựa chọn diễn đàn và hình thức tham dự các diễn đàn quốc tế phần nào phản ánh những ưu tiên đối ngoại của các nước trong khu vực. Trong khuôn khổ SCO, họ chia sẻ một số quan điểm với Nga và Trung Quốc về trật tự quốc tế, an ninh và các biện pháp gây sức ép kinh tế. Trong quan hệ song phương, họ tiếp tục tìm kiếm hợp tác với Mỹ và các đối tác phương Tây, đồng thời sử dụng những diễn đàn đa phương và quy mô như LHQ để nhấn mạnh những nguyên tắc có thể nhận được đồng thuận rộng rãi.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa các quốc gia Trung Á có chung lập trường với Moskva và Bắc Kinh hay với Mỹ và phương Tây trong mọi vấn đề. Bản thân 5 nước này cũng có những khác biệt đáng kể về lợi ích an ninh, cơ cấu kinh tế và lựa chọn chính sách đối ngoại.
Có thể nhìn vào những phát biểu của Tổng thống Kyrgyzstan Sadyr Japarov tại Đại hội đồng LHQ, ngày 22/9, để thấy rõ hơn điều này. Ông phản đối việc sử dụng các biện pháp trừng phạt đơn phương gây sức ép đối với những nước nhỏ, đồng thời đề xuất xây dựng cơ chế quốc tế nhằm giám sát tác động của các lệnh trừng phạt. Tuy nhiên, vẫn trong bài phát biểu, ông lại đánh giá tích cực quyết định của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc ngừng tài trợ cho các tổ chức phi chính phủ ở nước ngoài, cho rằng quyết định đó góp phần hạn chế sự can thiệp từ bên ngoài vào công việc nội bộ của các quốc gia đang phát triển.
Trong khi đó, tại phiên thảo luận chung, bà Saida Mirziyoyeva, Chánh Văn phòng Tổng thống Uzbekistan, nhấn mạnh lựa chọn của nước này là cởi mở, quan hệ láng giềng hữu nghị và đối thoại; ủng hộ hòa bình, hợp tác và tôn trọng phẩm giá con người. Bà khẳng định Uzbekistan không lựa chọn một phe đối đầu cụ thể mà hướng tới các nguyên tắc hợp tác và chung sống hòa bình.
Những phát biểu và hoạt động ngoại giao trên phản ánh cách các quốc gia Trung Á vận dụng chính sách đối ngoại đa hướng, vốn được thực hiện dưới những hình thức khác nhau kể từ khi Liên Xô tan rã năm 1991.
Với chính sách đối ngoại ngày càng gắn với yêu cầu phát triển kinh tế và quản lý rủi ro từ môi trường quốc tế, các quốc gia Trung Á đồng thời tham gia nhiều cơ chế hợp tác có thành phần và mục tiêu khác nhau. Kazakhstan và Kyrgyzstan vừa là thành viên Liên minh Kinh tế Á - Âu (EAEU), vừa tham gia SCO, đồng thời phát triển quan hệ đối tác với Mỹ, Liên minh châu Âu (EU) và NATO trong một số lĩnh vực. Uzbekistan không tham gia CSTO nhưng tích cực thúc đẩy quan hệ với Nga, Trung Quốc, Mỹ, EU, Thổ Nhĩ Kỳ và các nước Vùng Vịnh. Turkmenistan duy trì chính sách trung lập thường trực được LHQ công nhận, trong khi phát triển hợp tác kinh tế với nhiều đối tác.
Thực dụng và thực tế
Đối với Trung Á, duy trì quan hệ với Nga luôn là một yêu cầu thực tế. Những liên kết được hình thành qua nhiều thập niên trong các lĩnh vực kinh tế, an ninh, năng lượng, giao thông, giáo dục và lao động tiếp tục có ảnh hưởng lớn tới khu vực.
Tháng 10/2025, tại Hội nghị thượng đỉnh Nga - Trung Á ở Dushanbe, Tổng thống Vladimir Putin cho biết kim ngạch thương mại giữa Nga và 5 quốc gia Trung Á năm 2024 đã vượt 45 tỷ USD. Thị trường lao động Nga cũng tiếp nhận lượng lớn lao động di cư từ khu vực, tạo nguồn kiều hối đáng kể đối với một số nền kinh tế, đặc biệt là Tajikistan và Kyrgyzstan. Tuy nhiên, xung đột Nga - Ukraine cùng các biện pháp trừng phạt của phương Tây làm gia tăng những rủi ro đối với hoạt động thương mại, vận tải và thanh toán quốc tế. Các chính phủ Trung Á buộc phải cân nhắc việc duy trì quan hệ kinh tế với Moskva trong khi tránh để doanh nghiệp và hệ thống tài chính trong nước chịu tác động bất lợi từ các biện pháp hạn chế của phương Tây.
Trong điều kiện đó, đa dạng hóa đối tác trở thành một lựa chọn phù hợp với nhu cầu phát triển. Việc mở rộng quan hệ với Trung Quốc, Mỹ và châu Âu không nhất thiết đồng nghĩa với chủ trương xa rời Nga bởi những mối liên kết truyền thống vẫn mang lại lợi ích cho cả hai phía.
Ở phương diện kinh tế, Trung Quốc hiện giữ vị trí đặc biệt trong quan hệ với Trung Á. Trong khi đó, Mỹ đang tìm cách gia tăng hợp tác kinh tế với Trung Á, đặc biệt trong các lĩnh vực khoáng sản chiến lược, năng lượng, đầu tư và chuỗi cung ứng công nghệ. Trong bối cảnh Mỹ và Trung Quốc cùng quan tâm đến nguồn cung khoáng sản thiết yếu phục vụ công nghiệp công nghệ cao, các quốc gia Trung Á có thêm cơ hội thu hút đầu tư và thương lượng về các dự án khai thác, chế biến tài nguyên.
EU cũng có những động thái mạnh mẽ để mở rộng quan hệ với khu vực. Năm 2025, tại Hội nghị thượng đỉnh EU - Trung Á lần đầu tiên tổ chức ở Samarkand, hai bên nâng quan hệ lên Đối tác Chiến lược, ưu tiên hợp tác về thương mại, giao thông, năng lượng, nguyên liệu thô và chuyển đổi xanh.
Tìm kiếm dư địa tự chủ
Việc mở rộng quan hệ với nhiều đối tác giúp các quốc gia Trung Á có thêm lựa chọn về thị trường, đầu tư và công nghệ, thúc đẩy năng lực tự chủ trước các biến động thời cuộc. Để có thêm dư địa cho năng lực này, khi cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng gia tăng, các nước Trung Á tích cực tăng cường hợp tác nội vùng để tạo động lực phát triển chung cho khu vực, đồng thời mạnh dạn tìm cách nâng cao tiếng nói của mình trong các cơ chế đa phương. Chính sách đối ngoại đa hướng của Trung Á ngày càng gắn với các mục tiêu phát triển cụ thể và có tính thực dụng hơn.
Để bù đắp những hạn chế địa lý, các nước Trung Á đẩy mạnh kết nối giao thông. Việc mở rộng hợp tác với Azerbaijan được gắn với mục tiêu phát triển các tuyến vận tải qua Biển Caspi, kết nối khu vực với Nam Caucasus và châu Âu. Hành lang vận tải xuyên Caspi (Hành lang giữa) là dự án quy mô với kỳ vọng mở rộng lựa chọn thương mại, giảm phụ thuộc vào một số tuyến trung chuyển truyền thống và tăng khả năng ứng phó trước những biến động địa chính trị bên ngoài.
Tháng 6/2026, Kyrgyzstan được bầu làm Ủy viên không thường trực Hội đồng bảo an LHQ nhiệm kỳ 2027-2028, đánh dấu lần đầu tiên quốc gia này đảm nhiệm vị trí tại cơ quan có trách nhiệm chính về duy trì hòa bình và an ninh quốc tế. Đối với Kyrgyzstan nói riêng và Trung Á nói chung, sự kiện này là thành quả của nỗ lực hiện diện nhiều hơn trong những không gian quyền lực quốc tế. Việc tham gia sâu hơn vào các cơ chế đa phương tất nhiên không làm thay đổi ngay tương quan ảnh hưởng giữa Trung Á với các cường quốc, nhưng có thể giúp các nước trong khu vực có thêm diễn đàn để bảo vệ lợi ích, thúc đẩy các ưu tiên phát triển và tham gia định hình những vấn đề liên quan trực tiếp đến mình.
Trách nhiệm lớn đi cùng yêu cầu cao. Lợi ích thu được phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có cả điều kiện hợp tác và năng lực của từng quốc gia. Những khoản đầu tư lớn có thể giúp cải thiện cơ sở hạ tầng và phát triển sản xuất, nhưng cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát nghĩa vụ tài chính, hiệu quả dự án và nguy cơ phụ thuộc vào nguồn lực bên ngoài. Vì thế, các quốc gia Trung Á cần có chính sách đối ngoại đa hướng một cách tinh tế, để mối quan hệ với đối tác có thể phát triển cả về chất và lượng trong một thế giới liên tục đổi thay.
