Học đến bằng nào thì đủ?

Tôi nảy ra ý tưởng viết bài này khi trong một ngày phải đóng vai tư vấn việc học cho 2 người. Đầu tiên là bà chị họ ở quê đưa con trai lên gặp cậu xem có nên đầu tư ôn thi đại học hay chỉ cố gắng lấy bằng cấp 3 rồi đi XKLĐ. 

Cùng ngày, trên một diễn đàn online của các du học sinh, tôi lại đọc được tâm sự của một bạn đang học thạc sĩ và đang băn khoăn học xong có nên làm tiếp tiến sĩ hay về nước đi làm luôn.

Lo lắng của bà chị họ hay của bạn du học sinh có lẽ cũng là lo lắng điển hình của bất kỳ bậc phụ huynh hay học sinh, sinh viên nào trên cả nước. Bên cạnh mối quan tâm học ngành nào, học ở đâu thì học đến đâu, đến cấp độ nào cũng là một vấn đề cần phải tính toán.

Để trả lời câu hỏi trên, tôi xin kể mấy câu chuyện:

Câu chuyện thứ 1: Hình minh họa dưới đây là 2 người nổi tiếng. Người trẻ hơn thì quá nổi tiếng rồi, khỏi phải nhắc thì ai cũng biết là Mark Zuckerberg, ông chủ của Facebook. 

Người già hơn là Simon Marginson, giáo sư hàng đầu thế giới về lĩnh vực giáo dục, hiện đang làm việc tại Đại học Oxford mà tôi có dịp quen biết và làm việc. 

Điều thú vị là GS này mãi 45 tuổi mới có bằng tiến sĩ sau gần 10 năm học. Thú vị hơn nữa là ông ngay lập tức được bổ nhiệm chức danh phó GS sau khi lấy bằng và chức danh GS 4 năm sau đó (thông thường, ở hệ thống khoa bảng phương Tây, tân tiến sĩ phải trải qua khoảng 10 năm làm hậu tiến sĩ/giảng viên rồi mới được bổ nhiệm chức danh phó GS). 

Có lần tôi hỏi "sao thầy mãi mới học xong tiến sĩ vậy?". Ông cười, nói: "Khi đó, tôi còn bận nhiều việc khác, với nói chung là tôi biết kiểu gì cũng xong nên không quan tâm lắm".

Giáo sư Simon Marginson.
Giáo sư Simon Marginson.

Câu chuyện thứ 2: Cách đây chừng 15 năm, tôi quen một người anh, vừa học xong thạc sĩ  ở Úc thì nhận được ngay 2 lời mời: một là học tiếp tiến sĩ, hai là làm kỹ sư trưởng cho một công ty khởi nghiệp. Anh gọi điện về hỏi một số thầy giáo cũ, tất cả đều khuyên học tiếp tiến sĩ. 

Cuối cùng, anh chọn cơ hội thứ hai. Năm 2008, khi tôi sang Mỹ (anh lúc này đã dọn về California và đang là giám đốc kỹ thuật của một hãng công nghệ); anh dẫn tôi đến công ty, nơi có khoảng 30 kỹ sư đang làm việc dưới sự chỉ đạo trực tiếp của anh. 

Anh giới thiệu: "Quá nửa nhân viên ở đây đều có bằng tiến sĩ nhưng nói chung bằng cấp không quan trọng, làm được việc là được". 

Nhắc lại chuyện cũ, anh nói "thực ra lúc đó anh đã biết phải chọn phương án nào rồi nhưng cứ phải gọi về hỏi một cái cho chắc thôi. Khi không nghe theo lời các thầy thì cũng có người trách nhưng đấy em xem, tiến sĩ thì giờ cũng là lính của anh mà toàn PhD Stanford, MIT nhé".

Câu chuyện thứ 3: Một anh bạn khác cách đây chừng 10 năm quyết định bỏ học tiến sĩ một ngành khoa học cơ bản ở châu Âu để về Việt Nam. Cách đây chừng nửa năm, anh này tìm đến tôi để hỏi tư vấn về việc học tiến sĩ về giáo dục. Anh nói anh cần có bằng tiến sĩ vì hiện đang là giám đốc một trung tâm đào tạo có tiếng ở Hà Nội.

Câu chuyện thứ 4: Một đồng nghiệp khác của tôi là giảng viên đại học ngành khoa học máy tính. Bạn này đang thực hiện rất nhiều dự án nghiên cứu, hỗ trợ cho các khu công nghiệp trong cả nước. Có hôm, bạn này than khó kiếm nghiên cứu sinh quá vì bọn giỏi nó đi nước ngoài hết rồi. 

Tôi hỏi: "Em toàn làm với tư nhân, cần trợ lý thì tuyển mấy em mới ra trường là được rồi, sao cần nghiên cứu sinh?". 

Bạn này đáp: "Ngành của em nó vậy anh ạ, muốn làm được việc thì phải có 3-4 năm “cày” trong lab. Thế tức là trình độ nghiên cứu sinh rồi còn gì. Sinh viên mới ra trường thì non quá anh ạ".

Xin quay trở lại với câu hỏi ban đầu, vậy ta nên học tiến sĩ, thạc sĩ, đại học hay có bằng cấp 3 là được rồi? 4 câu chuyện kể trên cho ta những gợi ý khác nhau:

- Câu chuyện 1 cho ta gợi ý "quyết liệt" nhất. Nếu bạn đủ giỏi, đủ tài, đủ quyết tâm thì tự bạn biết năng lực của mình. Bạn bỏ học đại học (như Zuckerberg) hay bạn học tiếp cao hơn thì nói chung đó cũng chỉ là một việc cần làm (và không quá khó với bạn), chỉ cần bạn bắt đầu học thì rồi nó sẽ đến đích, không phải lo lắng quá nhiều (như trường hợp GS. Marginson). Nói cách khác, học hay không học trong trường hợp này chỉ là yếu tố phụ.

- Câu chuyện thứ hai cho chúng ta gợi ý về việc, bạn cứ quyết cái gì mình cho là đúng; mình thấy được là được, đã thấy đúng rồi thì cứ thế mà làm, không cần hỏi ai hoặc hỏi... cho nó có thôi. Vị trí, thành tựu của công việc sau này, nhiều khi không tương quan với bằng cấp.

- Câu chuyện thứ ba lại cho một ngụ ý khác. Anh bạn trong chuyện này, tôi nghĩ nói chung nghiêng về việc coi bằng tiến sĩ là một “hàm thực dụng”. Làm giáo dục, mà lại là lãnh đạo một đơn vị thì phải có bằng tiến sĩ, đó là yêu cầu của thị trường, của công việc. 

Thế nên có khi 10 năm trước, khi anh này không muốn làm nhà nghiên cứu cơ bản nữa, anh bỏ học tiến sĩ (về khoa học cơ bản) là một quyết định đúng đắn nhưng 10 năm sau thì anh lại định học tiến sĩ về giáo dục, vừa để có cái chức danh để ghi vào namecard, vừa để quản lý, điều hành tốt hơn công việc của mình, đó cũng là một ý định hợp lý.

Mark Zuckerberg.
Mark Zuckerberg.

- Câu chuyện thứ tư thì nhắc chúng ta về một yếu tố quan trọng của việc đào tạo, đó là lượng thời gian đi học tối thiểu đối với từng kiểu công việc để có thể hành nghề. 

Với trường hợp người bạn trong câu chuyện này, đơn giản là với ngành khoa học máy tính thì học 4 năm sau cấp 3 (bằng đại học) là không đủ; mà phải là 6-8 năm sau cấp 3 (tức là tương đương với nghiên cứu sinh) thì anh mới làm được việc. 

Cái này cũng tương tự như nghề bác sỹ; muốn hành nghề, anh phải mất 8-10 năm học hành, bao gồm thời gian trên ghế nhà trường và thời gian thực hành, không thể sớm hơn được. Hoặc cái này cũng tương tự như việc trong ngành hàng không, người ta có luật bất thành văn là để tự lái được máy bay, người phi công phải có tối thiểu 10.000 giờ tập bay. 

Thế nên, ở Pháp, nơi có hệ thống giáo dục sau trung học khá phức tạp, khi được hỏi là "bạn đang học ở trình độ nào", người ta sẽ nói "tôi học Bac+4" hay "tôi học Bac+5" (Bac là viết tắt của từ Baccalaureate - tức là bằng cấp 3 hay bằng THPT) chứ không nói là tôi đang học thạc sĩ hay tiến sĩ.

Chúng ta đã bước sang những năm cuối của thập niên thứ 2 của thế kỷ XXI. Đã qua rồi cái thời nhà nhà, ai cũng muốn phấn đấu cho con em mình vào bậc đại học và cũng qua rồi cái thời cứ ai học được, hoặc có vị trí công việc nhất định là lại cố để học lấy bằng tiến sĩ. 

Việc học ngày nay ngày càng được nhiều người coi như là một hình thức đầu tư, không chỉ về tài chính mà cả về thời gian và cơ hội. Việc học để lấy các bằng cấp chính quy, ngắn thì 1-2 năm (thạc sĩ), dài thì 4-5 năm (đại học/tiến sĩ) thực sự là một quãng thời gian đáng kể từng người phải cân nhắc thiệt hơn trước khi ra quyết định. Hy vọng 4 gợi ý dựa trên 4 câu chuyện kể trong bài này sẽ giúp bạn đọc tự tìm ra được câu trả lời cho riêng mình, nếu như bạn cũng đang băn khoăn với câu hỏi: “Học đến bằng nào thì đủ”.

Giáo sư Marginson.

Mark Zuckerberg.

Phạm Hiệp

Các tin khác

Hành trình hồi hương của những phận người lầm lỡ

Hành trình hồi hương của những phận người lầm lỡ

“Việc nhẹ, lương cao”, “thế giới tự do”, “không cần lao động vẫn có cuộc sống sung túc, được bảo lãnh đi định cư tại các nước thứ ba như Mỹ, Canada, Australia”... Đó là những lời dụ dỗ khiến một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên tin theo và di cư bất hợp pháp sang Thái Lan mong được “đổi đời”.

Muôn vẻ sáng tác ca khúc theo “đơn đặt hàng”

Muôn vẻ sáng tác ca khúc theo “đơn đặt hàng”

Trong đời sống âm nhạc, nhiều tác phẩm ra đời theo “đơn đặt hàng” hay yêu cầu, mong muốn nào đó không phải là điều xa lạ. Nhưng vượt ra khỏi mục tiêu ban đầu, nhiều tác phẩm đã ghi dấu ấn bền vững trong lòng công chúng. Đơn đặt hàng - tưởng chừng là khuôn khổ - lại giống như chiếc khung để nhạc sĩ vẽ lên những bức tranh âm nhạc sống động và nhiều điều thú vị.

Họa sỹ Trần Đại Thắng: Bước cùng sách từ bờ sông Đà năm ấy

Họa sỹ Trần Đại Thắng: Bước cùng sách từ bờ sông Đà năm ấy

Trần Đại Thắng chưa bao giờ thực sự rời sông Đà. Dòng sông ấy vẫn lững lờ trong từng trang sách anh làm, trong mùi giấy in thoang thoảng, trong cả những đêm khuya anh ngồi viết lại chính đời mình. Từ cậu bé 6 tuổi mê mẩn ngắm những cuốn sách Nga trong một hiệu sách bên kia dòng sông Đà đến người dựng nên Đông A Books, Thắng chỉ làm một việc, giữ cho sách không trở thành một thứ thoáng qua. Cuốn "Tôi kể" dày 500 trang không phải lời kết. Chỉ là một lần nữa, anh lật giở ký ức, để xem tất cả những chi tiết nhỏ bé anh đã dành cả đời chăm chút, liệu có đủ nặng để níu lại một chút gì đó giữa dòng đời đang trôi quá vội.

Hệ sinh thái web lậu và cá độ phía sau Xôi Lạc TV

Hệ sinh thái web lậu và cá độ phía sau Xôi Lạc TV

Sau gần một thập kỷ hoạt động trên không gian mạng, hệ thống phát sóng bóng đá lậu Xôi Lạc TV vừa bị Cơ quan công an triệt phá, khởi tố hàng chục đối tượng liên quan. Đằng sau những đường link xem bóng đá miễn phí tưởng chừng vô hại là cả một "hệ sinh thái" web lậu vận hành theo kiểu "đầu rắn nhiều thân", gắn chặt với quảng cáo cá cược và dòng tiền ngầm có quy mô lớn.

Hà Lan mới chỉ dăm ngày

Hà Lan mới chỉ dăm ngày

Tôi quyết định làm chuyến “du lịch bụi” đến Hà Lan vào những ngày cuối năm 2025. Với tôi, đây thật sự là chuyến đi đáng nhớ, bởi Hà Lan không chỉ có kênh đào thơ mộng, cối xay gió, cánh đồng hoa Tulip rực rỡ, văn hóa xe đạp độc đáo mà còn là mảnh đất có nhiều điều để khám phá.

Công nghiệp văn hóa Việt Nam sau những cú hích năm 2025

Công nghiệp văn hóa Việt Nam sau những cú hích năm 2025

Năm 2025, lịch sử và âm nhạc cùng lúc tìm được đường trở lại đời sống đương đại. Những bộ phim chiến tranh như "Mưa đỏ" đã lập kỷ lục doanh thu phòng vé với doanh thu trên 700 tỷ đồng; các chương trình Đại nhạc hội quy mô lớn thắp sáng không gian công cộng bằng cảm xúc tập thể, concert "Tổ quốc trong tim" thu hút 50.000 khán giả, Concert "Rạng rỡ Việt Nam" sau vài giờ mở bán đã cháy vé, cho thấy dư địa để phát triển công nghiệp văn hóa rất lớn. Vấn đề là làm thế nào để biến những khoảnh khắc bùng nổ ấy thành một chiến lược phát triển bền vững cho ngành công nghiệp văn hoá Việt Nam.

Cuộc đua xe tự lái: Cạnh tranh trong hợp tác ở London

Cuộc đua xe tự lái: Cạnh tranh trong hợp tác ở London

Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị không ngừng leo thang, một mô hình hợp tác độc đáo đang hình thành ngay tại trung tâm châu Âu. Thủ đô London của nước Anh sắp trở thành thành phố đầu tiên trên thế giới chứng kiến xe tự lái của hai gã khổng lồ công nghệ đến từ Mỹ và Trung Quốc cùng vận hành. Sự hiện diện song hành này không đơn thuần là một cuộc đua công nghệ, mà còn mở ra một lối đi mới, nơi những đối thủ toàn cầu cùng phát triển dưới một khung pháp lý chung, mang đến hy vọng về khả năng phối hợp trong một lĩnh vực then chốt của tương lai.

Khi “an toàn” chỉ là một khái niệm

Khi “an toàn” chỉ là một khái niệm

Năm 2001, khán giả đã hồi hộp dõi theo những pha hành động và đấu trí trong bộ phim Oceans Eleven (11 tên cướp thế kỷ) về một vụ cướp casino được dàn dựng tinh vi đến mức hoàn hảo ở Los Angeles. Và cuối năm 2025, khi nước Đức đang yên bình tận hưởng kỳ nghỉ lễ Giáng sinh, một vụ cướp ngân hàng táo bạo, với những tình tiết ly kỳ như phim điện ảnh, đã khiến người ta không khỏi bàng hoàng.

Khi chim bỏ đường bay

Khi chim bỏ đường bay

Có thể gọi vụ hủy chương trình “Về đây bốn cánh chim trời” hôm 28/12 vừa qua là “vụ bể show thế kỷ” bởi nó chưa từng có tiền lệ ở Việt Nam. Hệ lụy của nó là tranh cãi kéo dài, gay gắt giữa bên bênh vực và bên công kích các nghệ sĩ đã tham gia “đình công”.

Tăng trưởng nghịch chiều và cơ hội cho nền công nghiệp văn hóa

Tăng trưởng nghịch chiều và cơ hội cho nền công nghiệp văn hóa

Năm 2025 của điện ảnh thế giới mở ra với tâm thế bất an. Hollywood, biểu tượng của nền công nghiệp điện ảnh toàn cầu tiếp tục đối mặt chu kỳ suy giảm doanh thu, sự bế tắc của dòng phim trung cấp, chi phí sản xuất leo thang và tình trạng phụ thuộc quá mức vào các thương hiệu cũ. Thị phần phòng vé phim Hollywood đang giảm dần so với 2 thập kỷ trước, nhất là ở các thị trường châu Á, nơi khán giả trẻ chuyển sang nội dung bản địa và dịch vụ trực tuyến.

Ăn chặn tiền sinh viên: Những kẻ đánh cắp niềm tin

Ăn chặn tiền sinh viên: Những kẻ đánh cắp niềm tin

Bắt nguồn từ một câu hỏi thắc mắc trên diễn đàn mạng xã hội của một vài sinh viên, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Du lịch Hà Nội Phạm Văn Long cùng 2 cấp dưới bị khởi tố hành vi "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ", với cáo buộc đã "ăn chặn" tiền hỗ trợ tham gia phục vụ sự kiện A80 của sinh viên. Số tiền được cho là bị xà xẻo ấy không lớn (chỉ hơn 200 triệu) nhưng thứ mất đi lại lớn hơn nhiều lần.

Khi các “triệu phú crypto” vào tầm ngắm của những kẻ bắt cóc

Khi các “triệu phú crypto” vào tầm ngắm của những kẻ bắt cóc

Trong bối cảnh Bitcoin và các tài sản kỹ thuật số khác liên tục tăng giá, những ví tiền số trở thành “kho vàng di động”, đây không đơn thuần là dạng tống tiền truyền thống nữa. Tội phạm kết hợp giữa công nghệ và thủ đoạn tàn ác truyền thống để chiếm đoạt những khối tài sản ảo. Chúng sử dụng kỹ thuật doxxing (thu thập và tiết lộ thông tin cá nhân trên mạng), khai thác mạng xã hội, truy vết on-chain, rồi chuyển sang hành vi bạo lực ngoài đời thực để bắt cóc, khống chế và ép nạn nhân mở ví, tiết lộ mật khẩu crypto hoặc buộc gia đình nạn nhân chuyển tiền.

Khi thị trường đen buôn bán cổ vật tiếp tay cho tội phạm toàn cầu

Khi thị trường đen buôn bán cổ vật tiếp tay cho tội phạm toàn cầu

Sáng sớm 19/10, bốn tên cướp cải trang thành công nhân xây dựng đã thực hiện một vụ cướp được lên kế hoạch tỉ mỉ tại Bảo tàng Louvre ở thủ đô Paris (Pháp). Chỉ trong vòng chưa đầy 10 phút, chúng đã cuỗm đi 8 món đồ từ bộ sưu tập Trang sức Hoàng gia Pháp - những món đồ nổi tiếng với ý nghĩa lịch sử và tổng giá trị ước tính lên tới 88 triệu euro. Mặc dù một vài nghi phạm đã bị bắt giữ, công tố viên Paris Laure Beccuau vẫn mô tả hoạt động này "rất có thể là hành động của tội phạm có tổ chức".

Người giữ vai trò quan trọng trong hệ thống Hoàng Hường

Người giữ vai trò quan trọng trong hệ thống Hoàng Hường

Sau khi Hoàng Hường - người được mệnh danh là "nữ hoàng" thực phẩm chức năng bị bắt, cơ quan điều tra tiếp tục bắt một mắt xích quan trọng trong "đế chế" Hoàng Hường, đó là Nguyễn Thị Tường An, người không livestream, không xuất hiện trên truyền thông nhưng được dư luận cho rằng, vai trò của Tường An cực kì quan trọng trong hệ thống của Hoàng Hường.

Từ Jack97 không biết sợ tới một câu hỏi lớn hơn

Từ Jack97 không biết sợ tới một câu hỏi lớn hơn

Trên sân khấu lớn, Jack97 bước ra hào hoa như một “công tử” miền Tây, để rồi cậu ca sĩ ấy “tông cửa mồm” ném một câu “dồn cửa tai” của khán giả: “Lào gì cũng tôn”. Lập tức, video ấy tràn lan trên mạng, kéo theo phản ứng giận dữ của rất nhiều người…

Thằng mõ mới ngụ cư cam quýt

Thằng mõ mới ngụ cư cam quýt

Đò dọc phải tránh đò ngang

Ngụ cư phải tránh dân làng cho xa

"Đò" là từ "độ" tiếng Hán - Việt chuyển qua tiếng Việt, theo nhà ngôn ngữ học Lê Ngọc Trụ. Khi ai đó bảo: "Thành công rồi, việc này có trời độ", ta hiểu là do trời ủng hộ giúp đỡ, chứ không hẳn hiểu theo nghĩa độ/ đò là chở qua sông.

Lật tẩy mạng lưới rửa tiền toàn cầu của Prince Holding Group

Lật tẩy mạng lưới rửa tiền toàn cầu của Prince Holding Group

Trong báo cáo dài hơn 200 trang mới được công bố, Bộ Tư pháp Mỹ (DOJ) và Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ xác định Prince Holding Group (Prince Group) - đế chế kinh doanh trải khắp thế giới của ông trùm lừa đảo Chen Zhi, là một tổ chức tội phạm xuyên quốc gia. Không chỉ vận hành hàng loạt trại lừa đảo quy mô lớn ở Campuchia và Myanmar, Prince Group còn rửa hàng trăm triệu USD tiền bẩn qua hệ thống ngân hàng Hàn Quốc, fintech Singapore, bất động sản Dubai và quỹ đầu tư ở London (Anh).

Con chip niềm tin và chân dung doanh nhân poker khát nước

Con chip niềm tin và chân dung doanh nhân poker khát nước

Có những kẻ từng được ca ngợi là “người mở đường cho kỷ nguyên khởi nghiệp”, nhưng khi bức màn rơi xuống, người ta mới nhận ra đó không phải người mở đường mà là kẻ đào hố. Đào Minh Phú, trong nhiều năm, được nhắc đến như hình mẫu của một “doanh nhân 4.0”: năng động, sắc sảo, nói đâu trúng đó.

Sắp xếp, sáp nhập đại học Việt Nam theo hướng nào?

Sắp xếp, sáp nhập đại học Việt Nam theo hướng nào?

Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã yêu cầu sáp nhập, giải thể các cơ sở giáo dục đại học không đạt chuẩn; nghiên cứu chuyển một số trường đại học về địa phương quản lý để đáp ứng tốt hơn yêu cầu đào tạo nhân lực của địa phương...