Học đến bằng nào thì đủ?

Tôi nảy ra ý tưởng viết bài này khi trong một ngày phải đóng vai tư vấn việc học cho 2 người. Đầu tiên là bà chị họ ở quê đưa con trai lên gặp cậu xem có nên đầu tư ôn thi đại học hay chỉ cố gắng lấy bằng cấp 3 rồi đi XKLĐ. 

Cùng ngày, trên một diễn đàn online của các du học sinh, tôi lại đọc được tâm sự của một bạn đang học thạc sĩ và đang băn khoăn học xong có nên làm tiếp tiến sĩ hay về nước đi làm luôn.

Lo lắng của bà chị họ hay của bạn du học sinh có lẽ cũng là lo lắng điển hình của bất kỳ bậc phụ huynh hay học sinh, sinh viên nào trên cả nước. Bên cạnh mối quan tâm học ngành nào, học ở đâu thì học đến đâu, đến cấp độ nào cũng là một vấn đề cần phải tính toán.

Để trả lời câu hỏi trên, tôi xin kể mấy câu chuyện:

Câu chuyện thứ 1: Hình minh họa dưới đây là 2 người nổi tiếng. Người trẻ hơn thì quá nổi tiếng rồi, khỏi phải nhắc thì ai cũng biết là Mark Zuckerberg, ông chủ của Facebook. 

Người già hơn là Simon Marginson, giáo sư hàng đầu thế giới về lĩnh vực giáo dục, hiện đang làm việc tại Đại học Oxford mà tôi có dịp quen biết và làm việc. 

Điều thú vị là GS này mãi 45 tuổi mới có bằng tiến sĩ sau gần 10 năm học. Thú vị hơn nữa là ông ngay lập tức được bổ nhiệm chức danh phó GS sau khi lấy bằng và chức danh GS 4 năm sau đó (thông thường, ở hệ thống khoa bảng phương Tây, tân tiến sĩ phải trải qua khoảng 10 năm làm hậu tiến sĩ/giảng viên rồi mới được bổ nhiệm chức danh phó GS). 

Có lần tôi hỏi "sao thầy mãi mới học xong tiến sĩ vậy?". Ông cười, nói: "Khi đó, tôi còn bận nhiều việc khác, với nói chung là tôi biết kiểu gì cũng xong nên không quan tâm lắm".

Giáo sư Simon Marginson.
Giáo sư Simon Marginson.

Câu chuyện thứ 2: Cách đây chừng 15 năm, tôi quen một người anh, vừa học xong thạc sĩ  ở Úc thì nhận được ngay 2 lời mời: một là học tiếp tiến sĩ, hai là làm kỹ sư trưởng cho một công ty khởi nghiệp. Anh gọi điện về hỏi một số thầy giáo cũ, tất cả đều khuyên học tiếp tiến sĩ. 

Cuối cùng, anh chọn cơ hội thứ hai. Năm 2008, khi tôi sang Mỹ (anh lúc này đã dọn về California và đang là giám đốc kỹ thuật của một hãng công nghệ); anh dẫn tôi đến công ty, nơi có khoảng 30 kỹ sư đang làm việc dưới sự chỉ đạo trực tiếp của anh. 

Anh giới thiệu: "Quá nửa nhân viên ở đây đều có bằng tiến sĩ nhưng nói chung bằng cấp không quan trọng, làm được việc là được". 

Nhắc lại chuyện cũ, anh nói "thực ra lúc đó anh đã biết phải chọn phương án nào rồi nhưng cứ phải gọi về hỏi một cái cho chắc thôi. Khi không nghe theo lời các thầy thì cũng có người trách nhưng đấy em xem, tiến sĩ thì giờ cũng là lính của anh mà toàn PhD Stanford, MIT nhé".

Câu chuyện thứ 3: Một anh bạn khác cách đây chừng 10 năm quyết định bỏ học tiến sĩ một ngành khoa học cơ bản ở châu Âu để về Việt Nam. Cách đây chừng nửa năm, anh này tìm đến tôi để hỏi tư vấn về việc học tiến sĩ về giáo dục. Anh nói anh cần có bằng tiến sĩ vì hiện đang là giám đốc một trung tâm đào tạo có tiếng ở Hà Nội.

Câu chuyện thứ 4: Một đồng nghiệp khác của tôi là giảng viên đại học ngành khoa học máy tính. Bạn này đang thực hiện rất nhiều dự án nghiên cứu, hỗ trợ cho các khu công nghiệp trong cả nước. Có hôm, bạn này than khó kiếm nghiên cứu sinh quá vì bọn giỏi nó đi nước ngoài hết rồi. 

Tôi hỏi: "Em toàn làm với tư nhân, cần trợ lý thì tuyển mấy em mới ra trường là được rồi, sao cần nghiên cứu sinh?". 

Bạn này đáp: "Ngành của em nó vậy anh ạ, muốn làm được việc thì phải có 3-4 năm “cày” trong lab. Thế tức là trình độ nghiên cứu sinh rồi còn gì. Sinh viên mới ra trường thì non quá anh ạ".

Xin quay trở lại với câu hỏi ban đầu, vậy ta nên học tiến sĩ, thạc sĩ, đại học hay có bằng cấp 3 là được rồi? 4 câu chuyện kể trên cho ta những gợi ý khác nhau:

- Câu chuyện 1 cho ta gợi ý "quyết liệt" nhất. Nếu bạn đủ giỏi, đủ tài, đủ quyết tâm thì tự bạn biết năng lực của mình. Bạn bỏ học đại học (như Zuckerberg) hay bạn học tiếp cao hơn thì nói chung đó cũng chỉ là một việc cần làm (và không quá khó với bạn), chỉ cần bạn bắt đầu học thì rồi nó sẽ đến đích, không phải lo lắng quá nhiều (như trường hợp GS. Marginson). Nói cách khác, học hay không học trong trường hợp này chỉ là yếu tố phụ.

- Câu chuyện thứ hai cho chúng ta gợi ý về việc, bạn cứ quyết cái gì mình cho là đúng; mình thấy được là được, đã thấy đúng rồi thì cứ thế mà làm, không cần hỏi ai hoặc hỏi... cho nó có thôi. Vị trí, thành tựu của công việc sau này, nhiều khi không tương quan với bằng cấp.

- Câu chuyện thứ ba lại cho một ngụ ý khác. Anh bạn trong chuyện này, tôi nghĩ nói chung nghiêng về việc coi bằng tiến sĩ là một “hàm thực dụng”. Làm giáo dục, mà lại là lãnh đạo một đơn vị thì phải có bằng tiến sĩ, đó là yêu cầu của thị trường, của công việc. 

Thế nên có khi 10 năm trước, khi anh này không muốn làm nhà nghiên cứu cơ bản nữa, anh bỏ học tiến sĩ (về khoa học cơ bản) là một quyết định đúng đắn nhưng 10 năm sau thì anh lại định học tiến sĩ về giáo dục, vừa để có cái chức danh để ghi vào namecard, vừa để quản lý, điều hành tốt hơn công việc của mình, đó cũng là một ý định hợp lý.

Mark Zuckerberg.
Mark Zuckerberg.

- Câu chuyện thứ tư thì nhắc chúng ta về một yếu tố quan trọng của việc đào tạo, đó là lượng thời gian đi học tối thiểu đối với từng kiểu công việc để có thể hành nghề. 

Với trường hợp người bạn trong câu chuyện này, đơn giản là với ngành khoa học máy tính thì học 4 năm sau cấp 3 (bằng đại học) là không đủ; mà phải là 6-8 năm sau cấp 3 (tức là tương đương với nghiên cứu sinh) thì anh mới làm được việc. 

Cái này cũng tương tự như nghề bác sỹ; muốn hành nghề, anh phải mất 8-10 năm học hành, bao gồm thời gian trên ghế nhà trường và thời gian thực hành, không thể sớm hơn được. Hoặc cái này cũng tương tự như việc trong ngành hàng không, người ta có luật bất thành văn là để tự lái được máy bay, người phi công phải có tối thiểu 10.000 giờ tập bay. 

Thế nên, ở Pháp, nơi có hệ thống giáo dục sau trung học khá phức tạp, khi được hỏi là "bạn đang học ở trình độ nào", người ta sẽ nói "tôi học Bac+4" hay "tôi học Bac+5" (Bac là viết tắt của từ Baccalaureate - tức là bằng cấp 3 hay bằng THPT) chứ không nói là tôi đang học thạc sĩ hay tiến sĩ.

Chúng ta đã bước sang những năm cuối của thập niên thứ 2 của thế kỷ XXI. Đã qua rồi cái thời nhà nhà, ai cũng muốn phấn đấu cho con em mình vào bậc đại học và cũng qua rồi cái thời cứ ai học được, hoặc có vị trí công việc nhất định là lại cố để học lấy bằng tiến sĩ. 

Việc học ngày nay ngày càng được nhiều người coi như là một hình thức đầu tư, không chỉ về tài chính mà cả về thời gian và cơ hội. Việc học để lấy các bằng cấp chính quy, ngắn thì 1-2 năm (thạc sĩ), dài thì 4-5 năm (đại học/tiến sĩ) thực sự là một quãng thời gian đáng kể từng người phải cân nhắc thiệt hơn trước khi ra quyết định. Hy vọng 4 gợi ý dựa trên 4 câu chuyện kể trong bài này sẽ giúp bạn đọc tự tìm ra được câu trả lời cho riêng mình, nếu như bạn cũng đang băn khoăn với câu hỏi: “Học đến bằng nào thì đủ”.

Giáo sư Marginson.

Mark Zuckerberg.

Phạm Hiệp

Các tin khác

Kỳ 3: Toán Castor và chuyên án PY27

Kỳ 3: Toán Castor và chuyên án PY27

Hơn một tháng sau khi điệp viên đơn tuyến Phạm Chuyên, bí danh Ares xâm nhập miền Bắc bằng đường biển, CIA và Liên đoàn 77 quyết định cho toán gián điệp biệt kích mang biệt danh Castor nhảy dù xuống tỉnh Sơn La. Nhiệm vụ của toán là thu thập tin tức tình báo về hoạt động chuyển quân của Quân đội miền Bắc trên Quốc lộ 6 - con đường chính xuyên qua các tỉnh Tây Bắc đến Tây Nam tỉnh Sầm Nưa (Lào). Tuy nhiên, chỉ 3 ngày sau, cả 4 thành viên đều bị bắt, mở ra chuyên án PY27 của Công an miền Bắc.

Thụy Sỹ tạm tránh được “khoảnh khắc Brexit” của riêng mình

Thụy Sỹ tạm tránh được “khoảnh khắc Brexit” của riêng mình

Ngày 14/6, hơn 59% cử tri Thụy Sĩ đi bỏ phiếu cho cuộc trưng cầu dân ý về đề xuất giới hạn dân số ở mức 10 triệu người vào năm 2050. Gần 55% phản đối, 45% ủng hộ - khoảng cách đủ để ngăn một cuộc va chạm có thể định hình lại quan hệ giữa Bern và Brussels trong nhiều thập niên tới nhưng vẫn còn những bất đồng.

Cuộc chia tay với vị trí trung tâm

Cuộc chia tay với vị trí trung tâm

Một buổi chiều cuối tháng 5/2026, trên mạng xã hội xuất hiện hàng loạt dòng trạng thái của các nhà báo kỳ cựu. Có người chia sẻ lại hình ảnh những tòa soạn từng gắn bó nhiều năm, có người nhắc tên những tờ báo đã trở thành một phần ký ức của đô thị Sài Gòn, cũng có người chỉ lặng lẽ đăng một dấu chấm lửng. Những chia sẻ ngắn ngủi ấy phản ánh tâm trạng của những người đang chứng kiến một bước chuyển quan trọng của báo chí thành phố trong tiến trình sắp xếp, tinh gọn hệ thống cơ quan báo chí.

Vài nghịch lý trong báo chí hiện đại

Vài nghịch lý trong báo chí hiện đại

Trong suốt thời gian vừa qua, báo chí đã trở thành một trong những tâm điểm quan tâm của xã hội. Đầu tiên là câu chuyện sắp xếp lại các cơ quan báo, đài, truyền hình ở các địa phương. Sau đó là những thông tin về việc sẽ xử lý các vi phạm sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực báo chí mà điển hình nhất là việc chia sẻ lại các sản phẩm báo chí trên mạng xã hội. Trước đó không lâu, chuyện “báo chí hóa mạng xã hội” cũng đã từng được nhắc tới không ít lần. Tất cả đều cho thấy đang có một dịch chuyển mang tính bước ngoặt đối với báo chí hiện đại Việt Nam hôm nay.

Sợi chỉ vô hình

Sợi chỉ vô hình

Khoảng 5 năm trước, khi bước vào ngôi nhà của một nhân vật cần khai thác cho bài báo dài của mình về chuyên đề biến đổi khí hậu, tôi không nghĩ rằng mình sẽ ám ảnh cho đến tận bây giờ.

Kỳ 2: Điệp viên Ares và Chuyên án BK63

Kỳ 2: Điệp viên Ares và Chuyên án BK63

Tháng 4/1961, sau khi huấn luyện kỹ lưỡng, điệp viên đơn tuyến Phạm Chuyên, bí danh Ares, xâm nhập miền Bắc Việt Nam bằng đường biển, mở màn chiến dịch của CIA đưa gián điệp biệt kích phá hoại miền Bắc. Theo kế hoạch, sau khoảng 1 đến 2 năm, khi đã gây dựng được cơ sở vững và guồng máy hoạt động tốt, Phạm Chuyên có thể chọn người thay thế và trở lại miền Nam. Trong trường hợp bị lộ, Chuyên rút vào rừng trốn, chờ Trung tâm đưa tàu ra đón bằng đường biển…
Nhưng Phạm Chuyên không ngờ mình lại trở thành nhân vật chính trong một chuyên án vô tiền khoáng hậu của lực lượng Công an miền Bắc.

Tôi tin Việt Nam sẽ xây dựng được một ngành công nghiệp điện ảnh thành công

Tôi tin Việt Nam sẽ xây dựng được một ngành công nghiệp điện ảnh thành công

Michael L. Gray là một người viết đã 30 năm gắn bó với Việt Nam, đang hoạt động trong lĩnh vực điện ảnh, hiện tham gia nhiều dự án cùng các hãng phim và nhà sản xuất tại TP Hồ Chí Minh. Với khán giả điện ảnh Việt Nam, Michael được biết tới qua bút danh Anh Mai, đồng biên kịch phim “Long Ruồi” – bộ phim hài hành động do Charlie Nguyễn đạo diễn, từng trở thành hiện tượng phòng vé năm 2011. Michael hiện đang hoàn thành một tập truyện ngắn bằng tiếng Việt và đồng thời tham gia phát triển nhiều dự án điện ảnh mới.
Trong cuộc trò chuyện với CTV Chuyên đề An ninh thế giới Giữa tháng - Cuối tháng, Michael L. Gray nói nhiều tới cấu trúc kịch bản điện ảnh và tương lai của điện ảnh Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Khi yêu thương biến thành thù hận

Khi yêu thương biến thành thù hận

Đầu năm 2026, liên tiếp các vụ án mạng do ghen tuông, mâu thuẫn tình cảm xảy ra tại Tuyên Quang, Tây Ninh, Đồng Tháp, Nghệ An… để lại nhiều bi kịch đau lòng. Từ những xung đột tưởng chừng rất nhỏ, nhiều người đã trượt dài trong cơn cuồng ghen, biến yêu thương thành tội ác.

Làm sao có thể “Ta là một, là riêng, là thứ nhất”?

Làm sao có thể “Ta là một, là riêng, là thứ nhất”?

Muốn xuất bản một chương trình âm nhạc nghiêm túc, ít nhất riêng phần nhạc cần thuê nhạc sĩ phối khí, dàn nhạc giao hưởng, ban nhạc nhẹ, dàn nhạc dân tộc, ca sĩ, hợp xướng, thu âm, hậu kỳ. Nhìn cấu hình, có thể áng được tiền tỷ theo nhân lực. Dàn nhạc nhẹ có thể chỉ từ 5-10 nhạc công nhưng dàn giao hưởng thì ít cũng khoảng 80 người. Nếu cứ thế thì làng nhạc làm không hết việc. Nhưng, công nghệ đã làm thay đổi tất cả...

Nhạc sĩ trước “đôi thủ” AI

Nhạc sĩ trước “đôi thủ” AI

AI (trí tuệ nhân tạo) ngày càng ảnh hưởng sâu rộng tới mọi mặt của đời sống. Trong sáng tác âm nhạc, AI đang tạo ra những thay đổi mạnh mẽ, từ hỗ trợ nhạc sĩ viết giai điệu đến hòa âm phối khí, thể hiện tác phẩm. AI là một “cộng sự” đắc lực hay mang đến những thách thức với người làm âm nhạc và đâu là dấu ấn cá nhân trong thời đại công nghệ lên ngôi là những vấn đề nhiều người băn khoăn...

Những băn khoăn trước nguy cơ di tích văn hóa Sa Huỳnh bị biến dạng

Những băn khoăn trước nguy cơ di tích văn hóa Sa Huỳnh bị biến dạng

Hơn một thế kỷ nay, kể từ khi được phát hiện năm 1909, văn hóa Sa Huỳnh nói chung và di tích quốc gia đặc biệt Văn hóa Sa Huỳnh (Quảng Ngãi) nói riêng được các chuyên gia trong và ngoài nước đánh giá là một "trầm tích lịch sử sống". Hiện di tích khảo cổ Văn hóa Sa Huỳnh đang hướng tới là Di sản văn hóa thế giới.

Các chuyên gia nói gì về “khu đất vàng” 19 Lê Thánh Tông?

Các chuyên gia nói gì về “khu đất vàng” 19 Lê Thánh Tông?

Đề xuất di dời Trường Đại học Dược Hà Nội, Khoa Hóa học (Đại học Khoa học tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội) để chuyển không gian “Đại học Tổng hợp Hà Nội” tại 19 Lê Thánh Tông thành khu Bảo tàng Đại học thời đại Hồ Chí Minh, là một phương án có trong dự thảo đồ án quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm. Những ngày qua, thông tin này đã trở thành tâm điểm thu hút dư luận với những luồng ý kiến trái chiều...

Hành trình hồi hương của những phận người lầm lỡ

Hành trình hồi hương của những phận người lầm lỡ

“Việc nhẹ, lương cao”, “thế giới tự do”, “không cần lao động vẫn có cuộc sống sung túc, được bảo lãnh đi định cư tại các nước thứ ba như Mỹ, Canada, Australia”... Đó là những lời dụ dỗ khiến một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên tin theo và di cư bất hợp pháp sang Thái Lan mong được “đổi đời”.

Muôn vẻ sáng tác ca khúc theo “đơn đặt hàng”

Muôn vẻ sáng tác ca khúc theo “đơn đặt hàng”

Trong đời sống âm nhạc, nhiều tác phẩm ra đời theo “đơn đặt hàng” hay yêu cầu, mong muốn nào đó không phải là điều xa lạ. Nhưng vượt ra khỏi mục tiêu ban đầu, nhiều tác phẩm đã ghi dấu ấn bền vững trong lòng công chúng. Đơn đặt hàng - tưởng chừng là khuôn khổ - lại giống như chiếc khung để nhạc sĩ vẽ lên những bức tranh âm nhạc sống động và nhiều điều thú vị.

Họa sỹ Trần Đại Thắng: Bước cùng sách từ bờ sông Đà năm ấy

Họa sỹ Trần Đại Thắng: Bước cùng sách từ bờ sông Đà năm ấy

Trần Đại Thắng chưa bao giờ thực sự rời sông Đà. Dòng sông ấy vẫn lững lờ trong từng trang sách anh làm, trong mùi giấy in thoang thoảng, trong cả những đêm khuya anh ngồi viết lại chính đời mình. Từ cậu bé 6 tuổi mê mẩn ngắm những cuốn sách Nga trong một hiệu sách bên kia dòng sông Đà đến người dựng nên Đông A Books, Thắng chỉ làm một việc, giữ cho sách không trở thành một thứ thoáng qua. Cuốn "Tôi kể" dày 500 trang không phải lời kết. Chỉ là một lần nữa, anh lật giở ký ức, để xem tất cả những chi tiết nhỏ bé anh đã dành cả đời chăm chút, liệu có đủ nặng để níu lại một chút gì đó giữa dòng đời đang trôi quá vội.

Hệ sinh thái web lậu và cá độ phía sau Xôi Lạc TV

Hệ sinh thái web lậu và cá độ phía sau Xôi Lạc TV

Sau gần một thập kỷ hoạt động trên không gian mạng, hệ thống phát sóng bóng đá lậu Xôi Lạc TV vừa bị Cơ quan công an triệt phá, khởi tố hàng chục đối tượng liên quan. Đằng sau những đường link xem bóng đá miễn phí tưởng chừng vô hại là cả một "hệ sinh thái" web lậu vận hành theo kiểu "đầu rắn nhiều thân", gắn chặt với quảng cáo cá cược và dòng tiền ngầm có quy mô lớn.

Hà Lan mới chỉ dăm ngày

Hà Lan mới chỉ dăm ngày

Tôi quyết định làm chuyến “du lịch bụi” đến Hà Lan vào những ngày cuối năm 2025. Với tôi, đây thật sự là chuyến đi đáng nhớ, bởi Hà Lan không chỉ có kênh đào thơ mộng, cối xay gió, cánh đồng hoa Tulip rực rỡ, văn hóa xe đạp độc đáo mà còn là mảnh đất có nhiều điều để khám phá.

Công nghiệp văn hóa Việt Nam sau những cú hích năm 2025

Công nghiệp văn hóa Việt Nam sau những cú hích năm 2025

Năm 2025, lịch sử và âm nhạc cùng lúc tìm được đường trở lại đời sống đương đại. Những bộ phim chiến tranh như "Mưa đỏ" đã lập kỷ lục doanh thu phòng vé với doanh thu trên 700 tỷ đồng; các chương trình Đại nhạc hội quy mô lớn thắp sáng không gian công cộng bằng cảm xúc tập thể, concert "Tổ quốc trong tim" thu hút 50.000 khán giả, Concert "Rạng rỡ Việt Nam" sau vài giờ mở bán đã cháy vé, cho thấy dư địa để phát triển công nghiệp văn hóa rất lớn. Vấn đề là làm thế nào để biến những khoảnh khắc bùng nổ ấy thành một chiến lược phát triển bền vững cho ngành công nghiệp văn hoá Việt Nam.

Cuộc đua xe tự lái: Cạnh tranh trong hợp tác ở London

Cuộc đua xe tự lái: Cạnh tranh trong hợp tác ở London

Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị không ngừng leo thang, một mô hình hợp tác độc đáo đang hình thành ngay tại trung tâm châu Âu. Thủ đô London của nước Anh sắp trở thành thành phố đầu tiên trên thế giới chứng kiến xe tự lái của hai gã khổng lồ công nghệ đến từ Mỹ và Trung Quốc cùng vận hành. Sự hiện diện song hành này không đơn thuần là một cuộc đua công nghệ, mà còn mở ra một lối đi mới, nơi những đối thủ toàn cầu cùng phát triển dưới một khung pháp lý chung, mang đến hy vọng về khả năng phối hợp trong một lĩnh vực then chốt của tương lai.