Ngược dòng thời gian, thắp lên niềm hy vọng

Chính thức phát động ngày 2/4/2026, triển khai từ ngày 15/3/2026 và kéo dài đến ngày 27/7/2027, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947-27/7/2027), "Chiến dịch 500 ngày đêm" được xác định là chiến dịch toàn diện, quy mô lớn nhất từ trước đến nay về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Mục tiêu đặt ra là tìm kiếm khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; hoàn thành lấy mẫu khoảng 230.000 ngôi mộ chưa xác định thông tin; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt; xây dựng và vận hành cơ sở dữ liệu gene thân nhân liệt sĩ; đồng thời hoàn thành công tác rà phá bom mìn tại các địa bàn trọng điểm phục vụ quy tập.

Sau hơn bốn tháng triển khai, đến cuối tháng 7/2026, những kết quả bước đầu đã thắp lên hy vọng cho hàng vạn gia đình vẫn mòn mỏi chờ tin người thân. Các lực lượng đã quy tập được gần 1.500 hài cốt liệt sĩ, trong đó có hơn 400 hài cốt trên lãnh thổ Việt Nam, 174 hài cốt liệt sĩ tại Lào và 850 hài cốt liệt sĩ tại Campuchia. 32 đội quy tập với hơn 1.500 cán bộ, chiến sĩ vẫn ngày đêm băng rừng, vượt suối, dò từng tọa độ cũ, đối chiếu từng trang hồ sơ, kiên trì lần tìm dấu tích trên những vùng đất mà thời gian gần như đã xóa nhòa mọi dấu vết.

Đằng sau những kết quả ấy là biết bao con người lặng lẽ đi ngược dòng thời gian. Họ lần theo những tấm bản đồ cũ, những trang nhật ký chiến đấu và ký ức của các cựu chiến binh để tìm đồng đội. Nhiều ngày đào bới chỉ thu được vài mảnh xương nhỏ giữa đất đá; không ít đợt quy tập phải tạm dừng vì mưa lũ hoặc địa hình hiểm trở. Thế nhưng không ai bỏ cuộc, bởi sau mỗi cuộc khai quật là hy vọng giúp một gia đình khép lại hành trình đợi chờ đã kéo dài hơn nửa thế kỷ.

Không ít cuộc khai quật kéo dài nhiều tuần giữa cái nắng gay gắt của miền Nam. Tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng (TP Hồ Chí Minh), nơi từng là chiến trường ác liệt trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, lực lượng chức năng quy tập khu mộ tập thể. Tính đến hết ngày 27/7, lực lượng quy tập của Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh đã quy tập được 125 bộ hài cốt liệt sĩ, trong đó có 2 bộ hài cốt chung đã được bóc tách và 3 bộ hài cốt chung khác chưa được bóc tách, phát hiện rất nhiều di vật của các liệt sĩ. Một chiếc cúc áo. Một đoạn tăng võng mục nát. Một chiếc lược nhựa. Một chiếc bút máy… Những kỷ vật nhỏ bé ấy tưởng như vô tri nhưng lại có thể trở thành mảnh ghép cuối cùng giúp xác định danh tính của một người lính đã nằm lại suốt gần sáu thập kỷ. Tại Tuyên Quang, 5 khu mộ tập thể với khoảng 23 hài cốt được phát hiện giữa đại ngàn, tiếp tục nhen lên hy vọng cho những gia đình vẫn mòn mỏi ngóng tin người thân.

Cuộc cách mạng dữ liệu tìm danh tính liệt sĩ

Nếu trước đây, việc xác định danh tính chủ yếu dựa vào hồ sơ, di vật hay lời kể của nhân chứng thì ngày nay, khoa học đã trở thành chiếc cầu nối giữa hiện tại với ký ức. Đến nay, hơn 66.000 ngôi mộ liệt sĩ trên cả nước đã được khảo sát, trong đó hơn 46.000 ngôi mộ đủ điều kiện lấy mẫu phục vụ giám định ADN. Bên cạnh đó, khoảng 100.000 mẫu sinh phẩm của thân nhân liệt sĩ đã được thu nhận, hơn 53.000 mẫu được phân tích và đồng bộ vào cơ sở dữ liệu phục vụ đối sánh. Gần 15.730 mẫu hài cốt cũng được tiếp nhận, lưu trữ để giám định. Từ những dữ liệu ấy, ngân hàng gene phục vụ xác định danh tính liệt sĩ đang từng bước được hình thành, mở ra cơ hội đưa hàng chục nghìn liệt sĩ đã hy sinh trở lại với tên tuổi của mình sau nhiều thập kỷ.

Ẩn sau mỗi mẫu sinh phẩm là một câu chuyện đợi chờ. Có những người mẹ đã ngoài 90 tuổi vẫn mong một lần biết nơi con mình yên nghỉ; cũng có những người em, người cháu tiếp tục cuộc kiếm tìm mà cha ông còn dang dở. Với họ, việc hiến mẫu ADN không đơn thuần phục vụ giám định, mà còn là cách gìn giữ lời hẹn với người đã khuất. Một kết quả đối sánh thành công không chỉ khép lại quy trình khoa học, mà còn khép lại nỗi ngóng đợi kéo dài qua nhiều thế hệ của một gia đình.

Đi trước các đội quy tập là lực lượng rà phá bom mìn - những con người âm thầm mở đường cho đồng đội tiếp cận các khu vực nghi có hài cốt liệt sĩ. Đến nay, lực lượng chức năng đã rà phá hơn 8.462 ha trên tổng số 22.725 ha tại các địa bàn trọng điểm, đạt hơn 37% kế hoạch; riêng khu vực lõi tại Tuyên Quang đạt gần 80%. Hơn 360 đội công tác với 5.183 cán bộ, chiến sĩ cùng hơn 1.300 máy dò và nhiều trang thiết bị chuyên dụng vẫn ngày đêm làm việc giữa những vùng đất còn tiềm ẩn hiểm nguy.

Khép lại mỗi đợt quy tập là những lễ truy điệu trang nghiêm, nơi lòng tri ân được thể hiện bằng nghi lễ của cả dân tộc. Đó không chỉ là nghi lễ tiễn đưa, mà còn là lời tri ân sâu nặng của đất nước đối với những người đã hiến dâng tuổi xuân cho độc lập, tự do của Tổ quốc. Mỗi lễ truy điệu khép lại một chặng đường quy tập, đồng thời mở ra cuộc đoàn tụ mà biết bao gia đình đã mong mỏi suốt mấy chục năm. Đó cũng là cuộc chạy nước rút với thời gian. Những Bà mẹ Việt Nam anh hùng còn lại ngày một ít đi. Những cựu chiến binh từng trực tiếp chiến đấu, từng chôn cất đồng đội năm xưa cũng lần lượt về với đất mẹ. Mỗi nhân chứng ra đi là thêm một phần ký ức có nguy cơ vĩnh viễn mất theo năm tháng. Vì vậy, từng ngày của "Chiến dịch 500 ngày đêm" đều mang ý nghĩa đặc biệt, bởi chậm một ngày có thể mất đi một manh mối quý giá. Quy tập được một hài cốt hôm nay cũng có thể đồng nghĩa với việc giữ lại chứng cứ cuối cùng trước khi thời gian xóa nhòa tất cả.

Trong “Chiến dịch 500 ngày đêm”, lực lượng Công an đóng vai trò chủ chốt trong việc triển khai đợt cao điểm thu nhận mẫu sinh phẩm ADN của thân nhân liệt sĩ, phối hợp xây dựng cơ sở dữ liệu gene quốc gia và bảo đảm an ninh trật tự tại cơ sở. Tại nhiều địa phương trên cả nước như Gia Lai, Tuyên Quang, Ninh Bình..., việc thu nhận mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ được tổ chức lưu động đến tận cơ sở để không bỏ lỡ bất kỳ cơ hội đối sánh nào. Phát biểu tại lễ phát động đợt cao điểm về thu nhận mẫu sinh phẩm ADN, Thiếu tướng Nguyễn Đức Thuận, Giám đốc Công an tỉnh Tuyên Quang cho biết: "Chiến dịch 500 ngày đêm là mệnh lệnh từ trái tim, là lời nhắc nhở sâu sắc về trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với những người đã nằm lại trong lòng đất mẹ. Mỗi liệt sĩ là một phần máu thịt của Tổ quốc, là một câu chuyện dang dở của quê hương, của gia đình, của những người thân còn mong mỏi chờ tin. Vì thế, từng việc làm của chúng ta hôm nay không chỉ là thực hiện nhiệm vụ, mà còn là việc làm để tri ân, để bù đắp, xoa dịu nỗi đau chiến tranh, để tiếp nối nghĩa tình thiêng liêng với các Anh hùng liệt sĩ".

Những cuộc hội ngộ sau nửa thế kỷ

Sáng sớm tại điểm thu nhận mẫu ADN ở Công an tỉnh Tuyên Quang, rất đông người dân đã có mặt từ khi cán bộ vừa bắt đầu làm việc. Giữa dòng người ấy là ông Đào Văn Nhân, 87 tuổi, ở phường Mỹ Lâm. Dáng người gầy, mái tóc bạc trắng, đôi bàn tay đã run theo năm tháng, nhưng ánh mắt của ông vẫn ánh lên niềm hy vọng. Gia đình ông có hai người em trai là liệt sĩ Đào Văn Toàn và Đào Xuân Hoa, lần lượt hy sinh vào các năm 1968 và 1972 trên chiến trường miền Nam. Hơn 50 năm qua, gia đình đã đi đến rất nhiều nghĩa trang, hỏi các đồng đội cũ, lần theo từng mẩu thông tin ít ỏi. Mỗi khi nghe ở đâu có danh sách mới, ở đâu vừa quy tập được hài cốt liệt sĩ, gia đình lại khăn gói lên đường. Nhưng tất cả đều kết thúc bằng sự lặng im. Lần này, ông đến lấy mẫu ADN với nhiều hy vọng, sẽ tìm được em trai của mình.

Bà Lù Thị Sung, người dân tộc Mông ở xã Hùng Lợi, lặng lẽ chờ đến lượt. Để có mặt ở điểm lấy mẫu ADN, bà đã đi từ sáng sớm, vượt gần 60 km đường đèo. Anh trai bà là liệt sĩ Lù Lao Chín, hy sinh năm 1979 trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc tại Hà Quảng, Cao Bằng. Ngày anh lên đường, bà còn rất nhỏ. Ngày nhận giấy báo tử, cả gia đình chỉ biết ôm nhau khóc. Suốt nhiều năm, người thân chỉ biết thắp hương trước tấm bằng Tổ quốc ghi công. Không ai biết anh đang nằm ở đâu. Khi hoàn thành việc lấy mẫu ADN, bà Sung xúc động: "Tôi chỉ mong tìm được anh để đưa anh về quê. Để con cháu có nơi thắp hương mỗi dịp giỗ, Tết."

Có những cuộc tìm kiếm bắt đầu từ những kỷ vật, ký ức. Nhưng cũng có những cuộc tìm kiếm bắt đầu từ... khoảng trống. Đó là trường hợp của ông Từ Đức Dũng, 60 tuổi, ở phường Vĩnh Tuy. Tôi gặp ông trong triển lãm “Thanh xuân còn lại” ở Trung tâm Lưu trữ quốc gia III. Hơn 30 năm qua, ở đâu có manh mối về liệt sĩ ông đều tìm đến với hy vọng mong manh, sẽ có thông tin về cha mình. Cha vào chiến trường năm 1965, khi ông mới 5 tuổi. Chiến tranh qua đi, không có tin tức gì về cha. Mãi đến năm 1976 gia đình mới nhận được giấy báo tử. Không có tấm ảnh nào. Không có một kỷ vật. Ông đã nhiều lần tìm về quê nội, tìm đến Gia Lai, Đắk Lắk, gặp đồng đội cũ của cha, lần theo từng địa danh được mách bảo. "Tôi chỉ có một tâm nguyện, muốn biết bố nằm ở đâu là tôi mãn nguyện”. Ông nói, đôi mắt ông ầng ậng nước. Tôi hiểu, đó là nỗi đau không cất được thành lời, nỗi đau, mất mát đã đi cùng ông hơn sáu mươi năm. Ông cũng sẽ lên phường lấy mẫu ADN. “Chiến dịch 500 ngày đêm” mở ra cho ông một niềm hy vọng.

Trả lại tên cho các anh

Ở Tuyên Quang, chỉ trong vài ngày triển khai, hơn 1.200 cán bộ, chiến sĩ cùng các lực lượng địa phương đã đồng loạt vào cuộc để thu nhận mẫu ADN cho gần 4.000 thân nhân liệt sĩ. Ở Hà Tĩnh, lực lượng công an đã thu nhận gần 12.000 mẫu sinh phẩm, đạt trên 94% kế hoạch. Tất cả các tỉnh thành trên cả nước đang dốc toàn lực cho chiến dịch 500 ngày đêm. Việc xây dựng ngân hàng gene quốc gia không đơn thuần là ứng dụng thành tựu của khoa học mà ý nghĩa hơn, đó là cách thế hệ hôm nay trả món nợ ân tình với những người đã ngã xuống. Mỗi mẫu ADN được bổ sung sẽ làm tăng thêm khả năng xác định danh tính của một liệt sĩ vô danh.

Tại chương trình “Sao sáng dẫn đường” kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, có những cuộc hội ngộ đã khiến khán giả cả nước lặng người. 7 liệt sĩ đã được trả lại tên nhờ giám định ADN. Liệt sĩ Lê Bá Loan hy sinh ở Cao Bằng năm 1979, không xác định được chính xác mộ phần. Sau hàng chục năm chờ đợi, kết quả giám định ADN giúp người mẹ 95 tuổi của liệt sĩ được đón con trở về. Đây là kết quả của sự phối hợp giữa Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) và Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (Bộ Công an) trong việc đối soát mẫu ADN từ hài cốt liệt sĩ với cơ sở dữ liệu căn cước công dân. 7 liệt sĩ được trả lại tên trong đợt này bao gồm các anh: Lê Bá Loan, Nguyễn Công Tuấn, Đặng Công Mễ, Hoàng Văn Mốc, Triệu Văn Hưởng, Nguyễn Văn Sĩ và Hoàng Tiến Tình.

Liệt sĩ Loan hy sinh tại mặt trận biên giới phía Bắc vào năm 1979. Suốt 45 năm qua, mẹ của liệt sĩ - cụ bà năm nay đã 95 tuổi - vẫn ngóng tin về nơi con trai mình nằm lại. Dù đã 95 tuổi nhưng cụ vẫn đi từ Thái Nguyên về Hà Nội để có mặt tại buổi đón nhận kết quả. Theo anh Lê Bá Xuân - em trai liệt sĩ, nhiều năm qua gia đình vẫn thắp hương tại nghĩa trang Trà Lĩnh (Cao Bằng) theo thông tin trên giấy báo tử. Tuy nhiên, khi phát hiện một ngôi mộ khác tại nghĩa trang Hòa An cũng mang tên Lê Bá Loan với thông tin trùng khớp, gia đình đã đề nghị cơ quan chức năng hỗ trợ giám định ADN để xác định chính xác nơi người thân yên nghỉ.

Chiến dịch 500 ngày đêm đã và đang trả lại tên cho những ngôi mộ chưa được xác định tên. Và mong có thêm nhiều liệt sĩ sẽ được trở về với gia đình, để vợi bớt những nỗi đau chiến tranh.