Lại Văn Long tuổi Thìn (1964). Anh học khoa Triết của Trường Đại học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh (nay là Trường Đại học Khoa
học xã hội và Nhân văn TP Hồ Chí Minh). Thoạt nghe khô khan, nhưng học ngành khác thì chưa hẳn Long đã sớm có duyên văn. Nhờ chất triết luận thấm vào hồn cốt, trên cái nền ấy, năng khiếu văn chương của Long vụt sáng.
Năm 1988, anh về Đà Lạt, công tác ở Trung tâm Giáo dục chính trị (Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Lâm Đồng). Quãng thời gian ấy, nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI đã tạo một luồng gió đổi mới. Giới văn học nghệ thuật hào hứng đón nhận và có động lực, nguồn cảm hứng vô tận để sáng tạo. Bấy giờ, những “Câu chuyện của ông vua lốp” (Trần Huy Quang), “Cái đêm hôm ấy đêm gì” (Phùng Gia Lộc); rồi “Bước qua lời nguyền” (Tạ Duy Anh), “Tướng về hưu” của Nguyễn Huy Thiệp… in trên báo Văn nghệ khiến cả văn đàn sôi động. Hằng ngày, Long chứng kiến cảnh các đồng nghiệp chuyền tay nhau tờ báo Văn nghệ và sôi nổi bàn luận. Hiện thực cuộc sống bộn bề trong bối cảnh nền kinh tế lao dốc; cộng thêm nỗi buồn riêng, khi hai đứa em phải bỏ học cấp 3 vì không đủ tiền đóng học phí, nợ nần vây bủa… cứ âm ỉ trong tâm khảm chàng công chức trẻ.
Cuộc gặp gỡ tình cờ với nhà văn Trần Ninh Hồ, Trưởng ban Văn của báo Văn nghệ từ tháng 10-1990, như là sự “xếp đặt” nào đó của tạo hóa. Sau một buổi chiều ngẫm ngợi, với sự dồn nén bấy lâu, Long ngồi viết liền tù tì một mạch suốt đêm, viết xong truyện ngắn “Kẻ sát nhân lương thiện” (KSNLT). Thời sinh viên, anh đã có truyện ngắn đầu tay “Màu mận chín” đăng báo tường của Ký túc xá, được tờ Tuổi Trẻ phát hiện và in vào số chủ nhật. Viết xong KSNLT, đành phải thuê đánh máy, nhưng dốc cạn hầu bao vẫn không đủ trả tiền. May người đánh máy hình như cũng bị cuốn theo những tình tiết gay cấn trong câu chuyện của tác giả mà vui vẻ chỉ lấy có nửa tiền công.
Truyện ngắn KSNLT đặc biệt, vì đây là sự thử sức dữ dội đầu tiên của cây bút trẻ, không chút e dè trước những cây cao bóng cả. Lại Văn Long trình làng một lối viết tưng tửng, hóm hỉnh, tránh được lối mòn, cộng với cốt truyện mới lạ, rất thời sự, được trải trên nền lập luận sâu sắc, ngôn ngữ văn phong chắc nịch. Ngay khi nhận được bản thảo gửi đến, người biên tập và lãnh đạo tờ Văn nghệ đã duyệt ngay và “dũng cảm” cho công bố truyện ngắn này. Giả sử, KSNLT xuất hiện trước đó hoặc lùi về sau, thì chưa hẳn đã đi lọt, chứ đừng nói là được trao giải Nhất. Bởi sau khi đoạt “vương miện văn chương”, những tranh luận về truyện ngắn này vẫn còn kéo dài hàng chục năm sau. Câu nói của nhân vật hắn: “Chỉ có người lương thiện thật sự mới dám nổ súng vào sự đè nén truyền kiếp” mãi còn ám ảnh! Và báo Văn nghệ lập luận: “Chúng tôi trao giải nhất cho tác phẩm bắn vào áp bức bất công…”, là chuẩn.
Tiếp nguồn mạch vừa được khai mở, Lại Văn Long cho công bố tiếp một số truyện ngắn nữa, như “Chuyện kể từ thung lũng”, “Thế gian biến cải”… Nhưng rồi, Long bất ngờ nhận được thông báo cuộc thi truyện ngắn đã khép lại, và KSNLT đoạt giải Nhất, lễ tổng kết tổ chức vào tuần cuối của tháng 4-1992 tại Hà Nội. Vì quá khó khăn, Long đành biên thư trình bày với báo Văn nghệ, đề nghị bán giúp cái tivi màu 21 inches giải thưởng, rồi gửi tiền mặt cho tác giả vì không có tiền đi nhận giải. Nhưng tờ báo đã tổ chức riêng một buổi trao giải, tôn vinh tân “trạng nguyên” tại trụ sở của báo ở số 43 đường Đồng Khởi (TP Hồ Chí Minh) ngay sau đó. Ngày ấy, 5 triệu đồng là một khoản tiền lớn ngoài sức tưởng tượng của tác giả (sắm được 1,5 lượng vàng). Nhờ đó mà Long giúp gia đình trả được nợ nần... Cú hích mạnh mẽ đầu tiên chính là điểm tựa giúp anh nhập cuộc văn chương. Truyện ngắn KSNLT với những vấn đề đặt ra nóng hổi, được các đoàn kịch trẻ Hà Nội, Thanh Hóa và Trung tâm Văn hóa Quận 3 đưa lên sân khấu, diễn từ Nam ra Bắc. Đặc biệt, tác phẩm được chuyển thể thành bộ phim truyện “Biệt thự Pensée” 32 tập.
Khi có được tấm “giấy thông hành” trong tay, Long gặp nhà báo Huỳnh Bá Thành, được lãnh đạo tờ báo Công an Thành phố Hồ Chí Minh (CATP) chào đón. Bấy giờ, báo CATP có lượng phát hành 700.000 tờ/kỳ. Báo chí là một nghề, đòi hỏi phải học hành nghiêm túc và làm việc sáng tạo. Long mau chóng tiếp cận và làm chủ trận địa mới. Cuộc đời làm báo của Lại Văn Long gắn bó sâu sắc với ngành Công an.
Trong quá trình tác nghiệp, anh được phân công đeo bám nhiều mảng miếng hóc búa. Từng viết nhiều bài điều tra chống tiêu cực, tham nhũng “đụng chạm”, Long càng thấm thía áp lực trong nghề báo không hề nhỏ. Nhờ thiện tâm và trong sáng, anh luôn nhận được sự ủng hộ của lãnh đạo báo và đông đảo bạn đọc. Long từng được cử ra Hà Nội xin gặp các đồng chí lãnh đạo Đảng, Chính phủ và Bộ Công an, để báo cáo về các vụ tiêu cực mà báo CATP đang đấu tranh! Được phân công tiếp xúc, khai thác thông tin nhiều nhân vật cộm cán cầm đầu các tổ chức hoạt động kiểu xã hội đen, Long làm trưởng bộ phận phóng viên theo dõi và đưa tin vụ án Năm Cam và đồng phạm (sơ thẩm và phúc thẩm) kéo dài hơn 9 tháng. Với một số vụ án đặc biệt nghiêm trọng, anh còn được đặc cách theo chân các đơn vị trinh sát khám xét và bắt nhiều đối tượng tại các địa điểm khác nhau. Được phép trao đổi, phỏng vấn lãnh đạo chuyên án và chỉ huy các mũi đột kích; chưa hết, Long còn được chứng kiến nhiều cảnh huống độc và hy hữu chỉ có trong những vụ án… Từ thực tế công việc bề bộn, anh luôn có ý thức tích lũy thành vốn sống cho công việc sáng tạo văn chương.
Khác với nhiều người thường bị cuốn vào vòng xoáy của nghề báo, rồi bỏ bê văn chương. Ngay khi mới về báo, Lại Văn Long được yêu cầu viết một truyện ngắn khoảng 3.000 từ để đăng trên số Đặc san tháng 5-1992. Hăm hở suốt đêm xong truyện “Đổi ngôi”. Báo phát hành, ký lãnh 800 ngàn đồng nhuận bút, Long run lên vì xúc động. Số tiền ấy mua được hàng tấn gạo ngoài thị trường.
Từ cây bút truyện ngắn, anh trở thành nhà tiểu thuyết, với 6 tác phẩm: “Thạch Đế”, “Đứa con thời hậu chiến”, “Mật danh Đ9”, “Oán thù trớ trêu”, “Người khổng lồ đội mồ kể chuyện”, “Gia tộc tướng cướp” nối nhau ra đời. Nổi bật nhất là bộ tiểu thuyết “Hồ sơ lửa” nhiều tập, được xác lập kỷ lục Guinness Việt Nam (11-2022). Tiếp đó, “Hồ sơ lửa” được UBND Thành phố Hồ Chí Minh trao Giải thưởng Sáng tạo. Và một nửa trong bộ “Hồ sơ lửa” được giải Cây bút vàng của Bộ Công an (2018), giải thưởng cuộc thi tiểu thuyết Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống của Hội Nhà văn Việt Nam và Bộ Công an đồng tổ chức 2020.
Tác phẩm văn học của Lại Văn Long giàu chất điện ảnh. Khởi đầu là 3 bộ phim nhiều tập: “Biệt thự Pensée” (35 tập) từ truyện ngắn KSNLT; hai phim “Thủy cơ” (32 tập) và “Mật danh Đ9” (38 tập), chuyển từ tác phẩm cùng tên, và được tôn vinh “phim xuất sắc nhất”, “phim được yêu thích nhất”... trong các năm 2015 - 2017. Phần 1 của phim “Hồ sơ lửa” là “Mật danh Đ9” được phát sóng trên 40 kênh truyền hình sau khi nhận giải “Ngôi sao xanh 2017”. Một số tiểu thuyết, như: “Gia tộc tướng cướp”, “Vỏ bọc thần thánh”, “Hồng nhan sương khói”, “Oán thù trớ trêu”… của anh, đều đã được mua bản quyền làm phim. Riêng tiểu thuyết “Lật án tử hình” (phần 5A của bộ “Hồ sơ lửa”) thành phim “Nữ luật sư” 35 tập, khởi chiếu trên kênh SCTV11 từ đầu tháng 5-2024, ở khung giờ vàng và phát lại trên SCTV11 trong tháng 8/2026.
Có thể nói Lại Văn Long có những cống hiến và đóng góp tích cực vào mảng văn học về đề tài đấu tranh phòng chống tội phạm gian nan, kéo dài suốt nửa thế kỷ, qua nhiều thế hệ của lực lượng Công an TP Hồ Chí Minh nói chung, lực lượng Cảnh sát hình sự nói riêng.
Sở hữu 44 giải thưởng danh giá từ trung ương đến địa phương, nhưng Lại Văn Long luôn khiêm nhường. Được biết, anh đang hoàn thiện các tiểu thuyết “Thánh nữ” và “Á nhân”, dự kiến trong năm 2027, sẽ cho xuất bản trọn bộ “Hồ sơ lửa” 9 tập với khoảng 3.500 trang. Đây là bộ tiểu thuyết “triệu chữ” sẽ đạt thêm kỷ lục Việt Nam, được Lại Văn Long “cày ải” trong 35 năm.
