“Phát huy vai trò, sứ mệnh của văn nghệ sĩ…”
Ở ngày hôm nay, câu hỏi nhà văn sáng tạo như thế nào trong thời đại AI, đang đặt ra với cả thế giới. Có một xác quyết rõ ràng: AI có thể nhanh chóng tạo ra một văn bản trôi chảy, mô phỏng nhiều phong cách, nhưng không thể thay thế những trải nghiệm sống, những yêu thương, khát vọng và trách nhiệm đạo đức của người cầm bút. Giá trị đích thực của tác phẩm văn chương thể hiện ở giọng điệu riêng và chiều sâu nhân văn không thể sao chép. Quy luật của nghệ thuật là quy luật của tình cảm. Đi đến tận cùng tâm hồn với những rung động sâu sắc mang tính cá thể, mới có thể trở thành chất liệu làm nên sức sống tác phẩm. Càng trong thời đại số, nghệ thuật càng phải giàu bản sắc, gắn bó hết mình với đời sống, bằng phong cách riêng tìm ra mẫu số chung về tình người. Ngày nay khái niệm vốn sống được hiểu cụ thể hơn, gồm vốn về đời sống (trải nghiệm), vốn văn hóa (học vấn, hiểu biết), vốn tư tưởng (quan niệm). “Thi Thánh” Đỗ Phủ đúc kết từ chính cuộc đời phiêu bạt đau khổ của mình: “Đọc sách hết vạn quyển/ Cầm bút như có thần”. Câu thơ này cần được hiểu rộng hơn, ngoài đọc sách theo nghĩa đen, còn là đọc sách cuộc đời theo nghĩa bóng. Có trải đời mới hiểu đời. Muốn bạn đọc hiểu đời, đau đời, nhà văn phải hiểu đời, đau đời trước. Là một hình thái ý thức, cây xanh văn nghệ càng phải cắm sâu vào mảnh đất hiện thực để hút chất dinh dưỡng cuộc sống. Trong lịch sử văn hóa nhân loại, chưa có thiên tài nghệ thuật nào không được gieo hạt, nảy mầm, bắt rễ, lớn lên, trưởng thành từ cái nôi đời sống. Các bậc đại thụ văn chương, trước khi có những trước tác để đời, đều là những người lăn lộn với đời: Lỗ Tấn từng là một bác sĩ, du học ở Nhật Bản và đi rất nhiều nơi trên đất Trung Hoa. Sêkhốp vốn là một nhân viên ngành y đã làm một cuộc vạn lý vượt Xibêri mênh mông đến tận đảo Xakhalin. Gorki đi hầu khắp nước Nga. Đickenx từng làm nghề ghi tốc ký ở Nghị viện Anh, nhờ đó mà hiểu sâu sắc đời sống các chính khách... Xin được lưu ý, càng ở thời công nghệ số và hội nhập toàn cầu, vốn văn hóa đa dạng trong văn chương càng được coi trọng. Giải Nobel Văn học 2026 vừa trao cho tác giả Anne Carson, nhà thơ, dịch giả, nhà nghiên cứu, là một chứng minh.
Có ý thức chính trị cao mới tạo tiền đề cho tình yêu, cho tâm huyết - vốn được coi là những điều sống còn của nghệ thuật. Cây nghệ thuật sum xuê hoa trái là nhờ được trồng trên mảnh đất của tình yêu. Không có đam mê, tận hiến, không có nghệ thuật. Tình yêu luôn tìm đến tình yêu. Có tình yêu nghệ thuật cháy bỏng, có khát vọng phục vụ công chúng hết lòng, tự nhiên sẽ được tình yêu của công chúng đáp lại. Triết học nghệ thuật đương đại cho rằng, có một quy trình sáng tạo, bắt đầu thấu hiểu sâu sắc (vấn đề) đến thấu cảm tận cùng (lẽ đời), mới có thể đồng cảm (lẽ người), trên cơ sở đó, tạo ra sức truyền cảm (hình tượng) mà cộng cảm (ý nghĩa) cùng bạn đọc. Có nhiều trải nghiệm chưa chắc đã có tác phẩm lớn. Điều quyết định là khả năng chuyển hóa trải nghiệm thành hình thức nghệ thuật có sức khái quát của một tư duy nghệ thuật cùng khả năng kiến tạo hình tượng với vốn ngôn ngữ riêng. Trong thời đại số, AI có thể hỗ trợ xử lý tư liệu, gợi ý cấu trúc, mô phỏng một số phương thức biểu đạt, đòi hỏi chủ thể sáng tạo biết lựa chọn, đánh giá, chuyển hóa và chịu trách nhiệm về điều mình viết. Dùng AI để mở rộng tư duy nghệ thuật chứ không để thay thế tư duy nghệ thuật.
“Kết hợp nhuần nhuyễn giữa giá trị truyền thống với giá trị hiện đại, dân tộc với quốc tế…”
Sinh thời, Bác Hồ đã rất sâu sắc, tinh tế khẳng định: “Những người cộng sản chúng ta phải rất quý trọng cổ điển. Có nhiều dòng suối tiến bộ chảy từ ngọn núi cổ điển đó. Càng thấm nhuần chủ nghĩa Mác-Lênin, càng phải coi trọng những truyền thống tốt đẹp của cha ông” (1). Tức phải xây dựng một nền văn hóa tiến bộ bắt nguồn từ truyền thống. Bác Hồ từng căn dặn các văn nghệ sĩ: “Làm công tác văn nghệ mà không tìm hiểu sâu vốn của dân tộc thì không làm được đâu” (2). Học và làm theo tư tưởng ấy, trong các Nghị quyết trước, Đảng ta luôn khẳng định văn hóa vươn lên hiện đại từ truyền thống. Đến NQ 80 nhấn mạnh hơn vào tính dân tộc, khuyến khích đi sâu vào truyền thống, phát huy bản sắc độc đáo. Về phương diện này, Bác Hồ từng căn dặn: “Nghệ thuật của cha ông hay lắm, tốt lắm! Cố mà giữ gìn. Nhưng chớ có gieo vừng ra ngô” (3). Đây cũng là nguyên tắc sáng tạo văn học, nghệ thuật trong thời đại AI: kế thừa tinh hoa truyền thống, phát huy tinh thần sáng tạo, đổi mới phù hợp với thời đại. Đổi mới nhưng không đánh mất cội nguồn. Phát triển mà không làm biến dạng bản sắc. Phải tôn trọng quy luật, đặc trưng và giá trị riêng của mỗi loại hình nghệ thuật.
Lịch sử văn hóa nhân loại cho thấy rõ các kiệt tác đều được bắt nguồn, khơi nguồn từ truyền thống, đồng thời có những dấu ấn cách tân rất rõ. “Truyện Kiều” của Nguyễn Du là tiêu biểu. Rất truyền thống, cũng rất mới. Do vậy, một vấn đề quan trọng là đầu tư để nghiên cứu các giá trị truyền thống. Bởi phải hiểu, mới biết kế thừa, gạt bỏ cái gì, làm mới đến đâu... Do vậy, Nhà nước cần có chính sách đãi ngộ xứng đáng, tài trợ chiều sâu cho những nghiên cứu văn hóa truyền thống.
“Tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại…”
Giao lưu văn hóa trong thời đại số diễn ra nhanh chóng, rộng khắp, vượt qua mọi giới hạn về không gian, thời gian. Internet, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo mở ra cơ hội để các dân tộc chia sẻ tri thức, quảng bá, tiếp nhận những giá trị tiến bộ. Vấn đề đặt ra là phải chủ động hội nhập, đối thoại bình đẳng, phát huy bản sắc, đồng thời nâng cao năng lực tiếp nhận và sáng tạo văn hóa trong môi trường số. “Thổi” đến từ nhiều phương trời khác nhau, văn hóa ngoại lai thường có cả “gió lành” và “gió độc”.
Theo Bác Hồ, “phải mở rộng kiến thức của mình về văn hóa thế giới,… nhưng đồng thời lại phải tránh nguy cơ trở thành những kẻ bắt chước... Văn hóa của các dân tộc khác cần phải nghiên cứu toàn diện, chỉ có trường hợp đó mới có thể tiếp thu được nhiều hơn cho văn hóa của chính mình” (4). Từ những lời dặn sâu sắc, khoa học này, toát lên mấy vấn đề lý luận: cần tiếp thu đa dạng các nền văn hóa khác nhau, nhưng là tiếp thu cái tiến bộ; phải chủ động, biết tiếp thu cái gì là đặc sắc mà mình còn thiếu. Muốn thế phải nghiên cứu nền văn hóa mình cần tiếp thu một cách toàn diện, hệ thống. Cần thấm thía hơn lời dạy của Bác: Từ nắm bắt cái chỉnh thể để tìm ra, tiếp nhận cái đặc sắc cá thể.
Tư tưởng về văn học nghệ thuật trong NQ 80 phù hợp xu hướng chung của văn hóa thế giới, mà Giải Nobel văn học 2026 là một biểu hiện. Tác giả Anne Carson người Canada nhưng hiểu sâu văn hóa Hy Lạp cổ đại, biết tiếng Latin, viết văn bằng tiếng Anh. Điều làm nên giá trị đặc biệt của bà là khả năng chuyển hóa tri thức cổ điển thành sáng tạo văn học hiện đại.
---------------
(1) Trần Đương, 2009, “Bác Hồ như chúng tôi đã biết”, NXB Thanh Niên, tr 166.
(2), (3) Lữ Huy Nguyên, 1995, “Bác Hồ với văn nghệ sĩ”, NXB Văn học, tr 83; tr 217.
(4). Nhiều tác giả, 2010, “Hồ Chí Minh với văn nghệ sĩ, văn nghệ sĩ với Hồ Chí Minh”, NXB Hội Nhà văn, tập 3, tr 56.
