Các dự án Metro: Lại chuyện đội vốn cực lớn

Các dự án đường sắt đô thị (metro) ở TP Hồ Chí Minh nói riêng và ở Việt Nam nói chung đều bị tăng tổng mức đầu tư rất lớn. Vấn đề này dường như chưa được xem xét một cách đúng đắn, việc quy trách nhiệm cũng chưa được thực hiện nghiêm túc.

Ban Quản lý đường sắt đô thị TP Hồ Chí Minh đang kêu trời vì thiếu vốn cho các dự án đường sắt đô thị, đặc biệt là dự án tuyến metro số 1 (Bến Thành - Suối Tiên) trong khi dự án này hiện đã hoàn thành được khoảng 70% các hạng mục.

Tuyến metro số 1 giai đoạn 1 (Bến Thành - Suối Tiên), dự kiến đưa vào sử dụng năm 2020) dài 19,7 km, tổng mức đầu tư sau điều chỉnh 2,49 tỉ USD (tương đương 47.325 tỉ đồng, chủ yếu vốn vay ODA của Nhật Bản). Tuy nhiên, dự án này ngoài việc từng đội vốn, nay lại rơi vào tình trạng thiếu tiền "kinh niên".

Ông Lê Nguyễn Minh Quang, Trưởng Ban quản lý đường sắt đô thị TP Hồ Chí Minh cho biết, năm 2006 dự án bắt đầu được nghiên cứu. Đường sắt đô thị là dự án hoàn toàn mới, đơn vị tư vấn trong nước thiếu kinh nghiệm, tính toán chưa sát với thực tế, không tham khảo, đối chiếu so sánh với suất đầu tư của các dự án quốc tế khác, chưa cập nhật được giá dẫn đến tổng nguồn vốn đầu tư ước tính ban đầu chỉ 17.000 tỉ đồng.

Năm 2008 dự án được Chính phủ đồng ý, với sự hỗ trợ của đơn vị tư vấn Nhật Bản có nhiều kinh nghiệm. Đánh giá lại, tổng mức đầu tư được nâng lên hơn 47.000 tỉ đồng mới sát với thực tế. 

Ông Lê Nguyễn Minh Quang, Trưởng Ban quản lý đường sắt đô thị TP Hồ Chí Minh.
Ông Lê Nguyễn Minh Quang, Trưởng Ban quản lý đường sắt đô thị TP Hồ Chí Minh.

Để khách quan, UBND TP Hồ Chí Minh đã mời hai đơn vị thẩm định của Singapore đánh giá lại, sau đó lấy ý kiến và được các Bộ Giao thông vận tải, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính đồng thuận. Trên cơ sở đó, UBND TP Hồ Chí Minh báo cáo và được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tổng mức đầu tư sau điều chỉnh.

Từ năm 2011 đến nay, hàng năm Ban quản lý đều có báo cáo gửi UBND TP Hồ Chí Minh, Sở Giao thông vận tải để báo cáo Bộ Giao thông vận tải, nơi này đã thừa ủy quyền của Thủ tướng tiếp tục báo cáo trước Quốc hội.

"Thành phố đã chủ động thực hiện đúng theo chỉ đạo của Chính phủ về thẩm định, điều chỉnh mức đầu tư, báo cáo với Quốc hội. Và Thủ tướng cũng đã đồng ý về chủ trương ứng trước vốn trong kế hoạch đầu tư công trung hạn 2016-2020 để thực hiện dự án theo đúng tiến độ, đẩy mạnh giải ngân, hỗ trợ tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, đến nay phân bổ vốn vẫn chưa được giải quyết và cho đến giờ chúng tôi cũng vẫn chưa có thông tin về đề xuất của hai bộ này như thế nào", ông Quang cho biết thêm.

Do không được tiếp tục phân bổ nguồn vốn ODA, tiến độ thực hiện dự án tuyến metro số 1 (Bến Thành - Suối Tiên) cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. TP Hồ Chí Minh đã phải ứng hơn 1.000 tỉ đồng tiền ngân sách thành phố để trả nợ cho các nhà thầu. Tình trạng tạm ứng này chỉ là tức thời, quan trọng là nguồn vốn ODA, nhưng nếu cứ rót vốn ODA kiểu nhỏ giọt như thời gian qua, tuyến metro số 1 có nguy cơ bị chậm tiến độ.

Năm 2017, dự kiến thành phố cần 5.400 tỉ đồng chi cho thi công tuyến metro này. Tuy nhiên đến nay, số tiền được Trung ương phân bổ chỉ hơn 2.100 tỉ đồng, cũng không có thêm lần phân bổ vốn nào khác nữa.

Trong gần một năm qua, TP Hồ Chí Minh đã phải hai lần cho Ban Quản lý đường sắt đô thị thành phố tạm ứng tiền ngân sách của thành phố để trả tiền cho các nhà thầu. Lần đầu là trước Tết Nguyên đán 2017, cho tạm ứng khoảng 600 tỉ đồng tiền ngân sách để trả cho các nhà thầu thanh toán tiền cho công nhân có tiền chi xài và về quê ăn tết và cho các nhà cung cấp vật tư...

Đến tháng 4-2017, Trung ương mới phân bổ thêm hơn 2.100 tỉ đồng cho tuyến metro số 1. Số tiền này lúc đó chỉ đủ trả nợ cho đơn vị thi công đến hết quý I-2017 và trả số tiền thành phố đã tạm ứng trước đó.

Dự án vẫn tiếp tục được thi công. Đến cuối tháng 7-2017, tuyến metro số 1 lại tiếp tục nợ nhà thầu hơn 500 tỉ đồng. Ban Quản lý đường sắt đô thị TP. Hồ Chí Minh tiếp tục phải đề nghị UBND thành phố cho ứng hơn 500 tỉ đồng tiền ngân sách để trả nợ.

Một nhà ga đang được xây dựng.
Một nhà ga đang được xây dựng.

Đến đầu tháng 9-2017, các nhà thầu thi công tuyến metro số 1 đã nhận được gần 300 tỉ đồng, dự kiến trong tuần này sẽ tiếp trả nốt số tiền còn lại khoảng 200 tỉ đồng. Số tiền này cũng chẳng thấm vào đâu vì mỗi tháng số tiền cần chi trả cho nhà thầu với lượng giá trị xây lắp tuyến metro số 1 cũng lên tới 500 - 600 tỉ đồng. Tình hình chung là thiếu vốn nghiêm trọng.

Trên thực tế, metro là một loại phương tiện vận chuyển hành khách công cộng khối lượng rất lớn, chỉ được xây dựng nhiều ở các nước phát triển khi hệ thống giao thông công cộng truyền thống như xe buýt (Bus), xe buýt nhanh (BRT), tàu điện (Tramway), đường sắt đô thị trên cao (LRT)… đã khai thác hết năng lực vận chuyển nhưng vẫn chưa đáp ứng nhu cầu đi lại tăng cao do yêu cầu phát triển đô thị.

Chi phí đầu tư và chi phí bảo trì khai thác cho hệ thống metro cũng rất lớn, đặc biệt chi phí đầu tư metro phụ thuộc rất nhiều tham số và càng lúc biên độ dao động càng lớn, chủ yếu do phát triển công nghệ ngày càng hiện đại về tự động hóa, điều kiện tương thích tiếp cận đa dạng và yêu cầu môi trường đô thị ngày càng cao.

Trên thế giới, chi phí 1km metro chạy trên cao thường có giá từ 30 đến 80 triệu USD, 1km metro ngầm dưới đất từ 60 đến 180 triệu USD; chi phí này phụ thuộc lớn vào điều kiện địa chất công trình, địa chất thủy văn, đường đơn hay đường đôi, loại tàu, vận tốc khai thác, mức độ (chuẩn) tự động hóa… và các yếu tố khác như bảo trì, điều hành, an toàn, tiện nghi, môi trường.

Chuyên gia giao thông Phạm Sanh cho rằng metro là công nghệ mới, hầu như ở Việt Nam không có nhiều chuyên gia hiểu biết lĩnh vực này. Hơn nữa, công nghệ, kỹ thuật làm metro không đơn giản và thêm vấn đề giá cả thì rõ ràng chúng ta không đủ sức để kiểm soát được nên mới dẫn đến nhiều vấn đề như đội vốn, thiếu vốn như trên.

GS.TS Nguyễn Trọng Hòa, Viện Nghiên cứu phát triển TP Hồ Chí Minh cho biết, ở một số nước, trục giao thông nào dự kiến phát triển metro thì sẽ làm xe buýt nhanh trước. Nếu xe buýt hoạt động hiệu quả, tần suất cao thì mới làm metro vì làm metro đắt gấp mười lần. Theo ông thì ngoài tuyến số 1 có không gian đô thị phù hợp nên sẽ có luồng khách để vận chuyển, các tuyến metro còn lại có thể thiếu khách. Như vậy thì lấy tiền đâu mà trả nợ, sẽ gây gánh nặng nợ nần cho thế hệ sau?

Con số tăng thêm 1,4 tỷ USD trong tổng mức đầu tư ở dự án metro số 1 là quá lớn, nhưng việc minh bạch, lý giải, phản biện, thẩm tra thẩm định, xử lý quy trách nhiệm chưa rõ ràng. Điều này dẫn đến nguy cơ chậm tiến độ, nợ kéo dài…

Ngoài tuyến metro số 1, các tuyến metro của TP Hồ Chí Minh đều tăng vốn đầu tư từ 150% đến trên 200%, và chắc chắn đây vẫn chưa phải là con số cuối cùng.

Một đoạn đường sắt trên cao khu vực quận 9 - Thủ Đức.
Một đoạn đường sắt trên cao khu vực quận 9 - Thủ Đức.

UBND TP Hồ Chí Minh vừa có văn bản gửi Thủ tướng Chính phủ xin gia hạn thời gian thực hiện dự án metro số 2 Bến Thành - Tham Lương đến năm 2020. Động thái này được UBND TP. Hồ Chí Minh cho rằng quyết định của Thủ tướng nhằm làm cơ sở để gia hạn các hiệp định vay của các khoản vay hiện tại.

Tuy nhiên, TP Hồ Chí Minh sẽ trả toàn bộ phí cam kết phát sinh sau khi gia hạn các hiệp định vay đã ký. Trong văn bản gửi Thủ tướng Chính phủ, thành phố cũng cho hay sẽ không sử dụng khoản vay của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) để đền bù, giải phóng mặt bằng cho dự án. Dự kiến, UBND TP Hồ Chí Minh sẽ bố trí vốn ngân sách thành phố để triển khai thực hiện hạng mục này.

Trong trường hợp Thủ tướng chấp thuận việc gia hạn, tuyến metro số 2 Bến Thành - Tham Lương sẽ bị chậm hơn 7 năm so với dự kiến ban đầu. Hiện nay, dự án này đã đội vốn từ 1,3 tỉ USD lên tới 2,19 tỉ USD…

Theo các chuyên gia, để không còn tái diễn hiện tượng dự án kéo dài và đội vốn, TP Hồ Chí Minh nên xây dựng một chương trình dài hạn về sử dụng ODA trong giao thông. Đồng thời, cần tăng cường tính công khai minh bạch thông tin các dự án metro (chi phí, tiến độ, tình hình thực hiện, tồn tại), thường xuyên kiểm tra tiến độ chất lượng dự án, giám sát đánh giá hiệu quả dự án, tăng cường năng lực và trách nhiệm các ban quản lý dự án metro...

Phú Lữ

Các tin khác

Không có điểm 10 và những vấn đề đặt ra từ một kỳ thi

Không có điểm 10 và những vấn đề đặt ra từ một kỳ thi

Sáng 19/8, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố kết quả kỳ thi lại tốt nghiệp THPT năm 2026 của 326 thí sinh tại điểm thi Trường THPT Chuyên tỉnh Tuyên Quang. Các môn thi lại đều không có điểm 10. Điểm cao nhất môn Toán và Ngữ văn là 9,5; môn Vật lý và Hóa học có điểm cao nhất 9,75. Nhưng, điều quan trọng nhất không nằm ở con số cao nhất là bao nhiêu mà là những học sinh nhận những điểm số ấy có thể bước tiếp vào đời với niềm tin rằng đây là kết quả của chính mình.

Hãy chấm dứt nạn "thừa thầy thiếu thợ"

Hãy chấm dứt nạn "thừa thầy thiếu thợ"

Vừa qua, trong buổi làm việc với ngành Nội vụ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu chuyển từ đào tạo theo bằng cấp sang đào tạo theo nghề nghiệp, chuẩn kỹ năng và nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Tôi đọc được thông tin này trên các báo và thấy đây là tư duy, là bước chuyển mạnh mẽ về đổi mới cách dùng người, từ coi trọng bằng cấp sang coi trọng kỹ năng, chuyên môn.

Trả lại tên cho các anh hùng, liệt sĩ

Trả lại tên cho các anh hùng, liệt sĩ

Tháng Bảy, nắng như nung, trên các con đường làng của xứ Thanh, những chiến sĩ Công an vẫn lặng lẽ đi từng nhà mang theo hộp dụng cụ lấy mẫu ADN, những tập hồ sơ đã ngả màu thời gian và một nhiệm vụ đặc biệt từ trái tim: Tìm lại tên cho những người lính đã hy sinh cách đây hơn nửa thế kỷ.

Xử lý nghiêm vi phạm vì sự liêm chính của giáo dục

Xử lý nghiêm vi phạm vì sự liêm chính của giáo dục

Cho tới lúc này, đã có tới 29 người bị khởi tố về hành vi “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ”, trong đó 27 người tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang (tỉnh Tuyên Quang) và 2 người tại điểm thi Trường THPT Lê Trực (tỉnh Quảng Trị). Những người vi phạm pháp luật sẽ bị xử lý nghiêm, nhưng từ vụ án này, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để có một kỳ thi THPT Quốc gia nghiêm túc?

Vì sao người Mỹ vẫn yêu quý Phạm Xuân Ẩn

Vì sao người Mỹ vẫn yêu quý Phạm Xuân Ẩn

Giáo sư Larry Berman là tác giả "Perfect Spy", cuốn sách được độc giả Việt Nam biết đến với tên gọi "X6 - Điệp viên hoàn hảo" viết về Thiếu tướng tình báo Phạm Xuân Ẩn. Trong câu chuyện với chúng tôi, Larry Berman nói rằng khi viết về Phạm Xuân Ẩn, ông muốn giải đáp một câu hỏi: Vì sao nhiều người Mỹ từng bị Phạm Xuân Ẩn che giấu sự thật lớn nhất đời mình, sau này vẫn tiếp tục kính trọng và yêu quý ông?

Thấy gì sau 40 năm đổi mới?

Thấy gì sau 40 năm đổi mới?

Hành trình 40 năm đổi mới của điện ảnh Việt song hành cùng sự đổi mới của đất nước, qua từng giai đoạn lịch sử, phản ánh chiều sâu, ký ức của dân tộc. Đó là một di sản nghệ thuật cần được lưu giữ, kết nối để điện ảnh Việt hôm nay đi tiếp trong hành trình sáng tạo, bền vững, đa dạng và từng bước đi ra thế giới. Lưu giữ ký ức dân tộc.

Hào quang thuê bao

Hào quang thuê bao

Khi một bức ảnh chụp tại Park Hyatt, khoang thương gia Emirates hay bàn tiệc omakase có thể được mua với giá 15.000 đồng, điều đáng ngạc nhiên không còn là việc người ta nói dối. Con người từ lâu đã nói dối về tuổi tác, gia thế, tài năng và tình yêu. Điều đáng ngạc nhiên là lần đầu tiên trong lịch sử, những lời nói dối ấy được chuẩn hóa thành sản phẩm, niêm yết giá công khai và phân phối với quy mô công nghiệp. Thị trường chỉ đơn giản đáp ứng một nhu cầu có thật: nhu cầu được nhìn thấy như một người khác.

Bảo vệ sở hữu trí tuệ - thay đổi ngành công nghiệp sáng tạo

Bảo vệ sở hữu trí tuệ - thay đổi ngành công nghiệp sáng tạo

Trong bối cảnh vi phạm bản quyền trực tuyến diễn ra với tốc độ báo động và ngày càng tinh vi, Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ như một tín hiệu mạnh mẽ khẳng định tinh thần thượng tôn pháp luật và cam kết của Việt Nam trong việc siết chặt thực thi quyền sở hữu trí tuệ, với quyết tâm lập lại trật tự trên không gian số và bảo vệ môi trường sáng tạo.

World Cup phá vỡ nỗi sợ hãi ở "thủ phủ Mexico" tại Los Angeles

World Cup phá vỡ nỗi sợ hãi ở "thủ phủ Mexico" tại Los Angeles

Từ nhiều tháng nay, cộng đồng người Mexico ở Huntington Park, Los Angeles liên tục trở thành mục tiêu của các cuộc càn quét do Cơ quan Thực thi di trú và Hải quan Mỹ (ICE) thực hiện. Áp lực nặng nề này, cộng thêm tình trạng lạm phát leo thang, đã đẩy phần lớn cư dân nơi đây vào trạng thái hoảng sợ, buộc họ phải tự giam mình trong nhà và tuyệt đối né tránh các không gian công cộng. Tuy nhiên, ngày hội World Cup 2026 đã làm thay đổi hoàn toàn diện mạo và tâm lý trên các con phố chỉ trong một đêm.

Khi điện ảnh tấn công vào nỗi sợ tập thể

Khi điện ảnh tấn công vào nỗi sợ tập thể

Có lẽ, đã đến lúc chúng ta phải nói với nhau một cách thật cẩn trọng và đầy quan sát về phim kinh dị Việt Nam. Một nền điện ảnh trưởng thành phải có cả những vùng tối để bước vào. Nhưng nếu vùng tối ấy chỉ được dựng lên để khán giả giật mình, còn người làm phim thì mãn nguyện vì rạp đông, tôi bắt đầu thấy bất an. Không phải là cho một bộ phim. Mà cho cái thói quen dễ dãi đang len vào thị hiếu.

Kỳ 3: Toán Castor và chuyên án PY27

Kỳ 3: Toán Castor và chuyên án PY27

Hơn một tháng sau khi điệp viên đơn tuyến Phạm Chuyên, bí danh Ares xâm nhập miền Bắc bằng đường biển, CIA và Liên đoàn 77 quyết định cho toán gián điệp biệt kích mang biệt danh Castor nhảy dù xuống tỉnh Sơn La. Nhiệm vụ của toán là thu thập tin tức tình báo về hoạt động chuyển quân của Quân đội miền Bắc trên Quốc lộ 6 - con đường chính xuyên qua các tỉnh Tây Bắc đến Tây Nam tỉnh Sầm Nưa (Lào). Tuy nhiên, chỉ 3 ngày sau, cả 4 thành viên đều bị bắt, mở ra chuyên án PY27 của Công an miền Bắc.

Thụy Sỹ tạm tránh được “khoảnh khắc Brexit” của riêng mình

Thụy Sỹ tạm tránh được “khoảnh khắc Brexit” của riêng mình

Ngày 14/6, hơn 59% cử tri Thụy Sĩ đi bỏ phiếu cho cuộc trưng cầu dân ý về đề xuất giới hạn dân số ở mức 10 triệu người vào năm 2050. Gần 55% phản đối, 45% ủng hộ - khoảng cách đủ để ngăn một cuộc va chạm có thể định hình lại quan hệ giữa Bern và Brussels trong nhiều thập niên tới nhưng vẫn còn những bất đồng.

Cuộc chia tay với vị trí trung tâm

Cuộc chia tay với vị trí trung tâm

Một buổi chiều cuối tháng 5/2026, trên mạng xã hội xuất hiện hàng loạt dòng trạng thái của các nhà báo kỳ cựu. Có người chia sẻ lại hình ảnh những tòa soạn từng gắn bó nhiều năm, có người nhắc tên những tờ báo đã trở thành một phần ký ức của đô thị Sài Gòn, cũng có người chỉ lặng lẽ đăng một dấu chấm lửng. Những chia sẻ ngắn ngủi ấy phản ánh tâm trạng của những người đang chứng kiến một bước chuyển quan trọng của báo chí thành phố trong tiến trình sắp xếp, tinh gọn hệ thống cơ quan báo chí.

Vài nghịch lý trong báo chí hiện đại

Vài nghịch lý trong báo chí hiện đại

Trong suốt thời gian vừa qua, báo chí đã trở thành một trong những tâm điểm quan tâm của xã hội. Đầu tiên là câu chuyện sắp xếp lại các cơ quan báo, đài, truyền hình ở các địa phương. Sau đó là những thông tin về việc sẽ xử lý các vi phạm sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực báo chí mà điển hình nhất là việc chia sẻ lại các sản phẩm báo chí trên mạng xã hội. Trước đó không lâu, chuyện “báo chí hóa mạng xã hội” cũng đã từng được nhắc tới không ít lần. Tất cả đều cho thấy đang có một dịch chuyển mang tính bước ngoặt đối với báo chí hiện đại Việt Nam hôm nay.

Sợi chỉ vô hình

Sợi chỉ vô hình

Khoảng 5 năm trước, khi bước vào ngôi nhà của một nhân vật cần khai thác cho bài báo dài của mình về chuyên đề biến đổi khí hậu, tôi không nghĩ rằng mình sẽ ám ảnh cho đến tận bây giờ.

Kỳ 2: Điệp viên Ares và Chuyên án BK63

Kỳ 2: Điệp viên Ares và Chuyên án BK63

Tháng 4/1961, sau khi huấn luyện kỹ lưỡng, điệp viên đơn tuyến Phạm Chuyên, bí danh Ares, xâm nhập miền Bắc Việt Nam bằng đường biển, mở màn chiến dịch của CIA đưa gián điệp biệt kích phá hoại miền Bắc. Theo kế hoạch, sau khoảng 1 đến 2 năm, khi đã gây dựng được cơ sở vững và guồng máy hoạt động tốt, Phạm Chuyên có thể chọn người thay thế và trở lại miền Nam. Trong trường hợp bị lộ, Chuyên rút vào rừng trốn, chờ Trung tâm đưa tàu ra đón bằng đường biển…
Nhưng Phạm Chuyên không ngờ mình lại trở thành nhân vật chính trong một chuyên án vô tiền khoáng hậu của lực lượng Công an miền Bắc.

Tôi tin Việt Nam sẽ xây dựng được một ngành công nghiệp điện ảnh thành công

Tôi tin Việt Nam sẽ xây dựng được một ngành công nghiệp điện ảnh thành công

Michael L. Gray là một người viết đã 30 năm gắn bó với Việt Nam, đang hoạt động trong lĩnh vực điện ảnh, hiện tham gia nhiều dự án cùng các hãng phim và nhà sản xuất tại TP Hồ Chí Minh. Với khán giả điện ảnh Việt Nam, Michael được biết tới qua bút danh Anh Mai, đồng biên kịch phim “Long Ruồi” – bộ phim hài hành động do Charlie Nguyễn đạo diễn, từng trở thành hiện tượng phòng vé năm 2011. Michael hiện đang hoàn thành một tập truyện ngắn bằng tiếng Việt và đồng thời tham gia phát triển nhiều dự án điện ảnh mới.
Trong cuộc trò chuyện với CTV Chuyên đề An ninh thế giới Giữa tháng - Cuối tháng, Michael L. Gray nói nhiều tới cấu trúc kịch bản điện ảnh và tương lai của điện ảnh Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Khi yêu thương biến thành thù hận

Khi yêu thương biến thành thù hận

Đầu năm 2026, liên tiếp các vụ án mạng do ghen tuông, mâu thuẫn tình cảm xảy ra tại Tuyên Quang, Tây Ninh, Đồng Tháp, Nghệ An… để lại nhiều bi kịch đau lòng. Từ những xung đột tưởng chừng rất nhỏ, nhiều người đã trượt dài trong cơn cuồng ghen, biến yêu thương thành tội ác.

Làm sao có thể “Ta là một, là riêng, là thứ nhất”?

Làm sao có thể “Ta là một, là riêng, là thứ nhất”?

Muốn xuất bản một chương trình âm nhạc nghiêm túc, ít nhất riêng phần nhạc cần thuê nhạc sĩ phối khí, dàn nhạc giao hưởng, ban nhạc nhẹ, dàn nhạc dân tộc, ca sĩ, hợp xướng, thu âm, hậu kỳ. Nhìn cấu hình, có thể áng được tiền tỷ theo nhân lực. Dàn nhạc nhẹ có thể chỉ từ 5-10 nhạc công nhưng dàn giao hưởng thì ít cũng khoảng 80 người. Nếu cứ thế thì làng nhạc làm không hết việc. Nhưng, công nghệ đã làm thay đổi tất cả...