1.Năm 2025, Viện Nghiên cứu báo chí Reuters (RISJ) công bố một báo cáo nghiên cứu cách con người sử dụng AI tạo sinh trong đời sống hằng ngày, cách họ nghĩ về những tác động của công nghệ này tới nhiều lĩnh vực xã hội, đặc biệt là vai trò, vị thế của AI trong ngành báo chí, truyền thông. Nghiên cứu được thực hiện căn cứ trên cuộc khảo sát tại 6 quốc gia gồm Argentina, Đan Mạch, Pháp, Nhật Bản, Anh và Mỹ đã chỉ ra những vấn đề và số liệu rất đáng chú ý.
Việc con người sử dụng AI tạo sinh tăng mạnh vượt bậc chỉ trong vòng 1 năm, với tốc độ được đánh giá là nhanh gấp 3 lần so với giai đoạn bùng nổ Internet vào cuối những năm 1990. Tỷ lệ người nghe nói về ít nhất một công cụ AI đã tăng từ 78% (năm 2024) lên 90% (năm 2025), trong khi tỷ lệ người sử dụng AI hằng tuần đã tăng gần gấp đôi, lên 34% trong cùng thời kỳ.
Đối với nhiều người được hỏi, mục đích sử dụng AI hàng đầu là để tìm kiếm thông tin, và con số này liên tục tăng trong giai đoạn ngắn. Trong số những người dùng AI để tiếp cận tin tức, các mục đích phổ biến nhất là xem "tin mới nhất" với tỷ lệ 54%, và sử dụng AI để tóm tắt, đánh giá hoặc viết lại nội dung tin tức. Người dùng trẻ có xu hướng dùng AI để hiểu và định hướng thông tin báo chí nhiều hơn, với 48% người dùng từ 18-24 tuổi được hỏi có thói quen dùng AI để diễn đạt lại tin tức dễ hiểu hơn, trong khi tỷ lệ này ở nhóm từ 55 tuổi trở lên là 27%. Xu hướng truy xuất thông tin bằng AI cũng tăng mạnh. Báo cáo cho biết tỷ lệ người dùng AI để trả lời các câu hỏi thực tế đã tăng từ 6% lên 11%.
Những con số trên cho thấy AI đang dần trở thành một "cổng tiếp cận thông tin" phổ biến mới của công chúng. Người dùng không chỉ tìm kiếm dữ liệu, mà còn sử dụng AI để tóm tắt, diễn giải và đánh giá các nội dung trên báo chí trong môi trường thông tin dày đặc. Sự dịch chuyển trong hành vi tiếp cận thông tin của công chúng đang tạo ra những áp lực thay đổi chưa từng có đối với báo chí toàn cầu. Khi ngày càng nhiều người sử dụng AI để tìm kiếm, tóm tắt, diễn giải thông tin, họ cũng dần hình thành những kỳ vọng mới về tốc độ, tính cá nhân hóa và khả năng tiếp cận nội dung. Công chúng không còn chỉ chờ đợi thông tin được cung cấp theo cách truyền thống, mà mong muốn được hỗ trợ để hiểu nhanh hơn, sâu hơn và phù hợp hơn với nhu cầu của mình.
Thứ công nghệ phát triển từng ngày này đang làm thay đổi sâu sắc phương thức tác nghiệp, quy trình sản xuất nội dung và mô hình vận hành của các tòa soạn trên toàn thế giới. Ở góc độ tích cực, báo chí có trong tay công cụ đủ khả năng xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ trong thời gian gần như tức thời. Một tập tài liệu hàng trăm trang, hàng triệu dòng dữ kiện hay hàng nghìn bài đăng trên mạng xã hội có thể được AI sàng lọc, phân loại và nhận diện xu hướng chỉ trong vài phút. Những công việc từng tiêu tốn hàng tuần, thậm chí hàng tháng của phóng viên điều tra và các biên tập viên giờ đây có thể được thực hiện nhanh hơn gấp nhiều lần.
2.Tuy nhiên, mặt trái và rủi ro của thực tiễn này là việc các mô hình AI ngày nay có thể đưa ra những câu trả lời trôi chảy, nghe có vẻ logic và đầy thuyết phục nhưng nhiều khi lại hoàn toàn sai sự thật. Nhắc đến khái niệm "AI hallucination" - ảo giác AI, hẳn nhiều người đã biết vụ kiện Mata v. Avianca nổi tiếng tại Mỹ vào năm 2023 khi các luật sư nộp lên tòa án liên bang một hồ sơ pháp lý chứa 6 án lệ hoàn toàn giả mạo do ChatGPT tạo ra. Dù các trích dẫn này được trình bày vô cùng thuyết phục với tên thẩm phán, số hồ sơ và lập luận chi tiết nhưng trên thực tế chúng không hề tồn tại trong bất kỳ cơ sở dữ liệu pháp lý nào. Hậu quả là các luật sư này đã bị phạt 5.000 USD, đồng thời chịu tổn hại nặng nề về uy tín sau hơn 30 năm hành nghề.
Các mô hình AI không "suy nghĩ" theo cách não bộ con người hoạt động, chúng tìm kiếm và lắp ghép thông tin dựa trên dữ liệu được đào tạo và được cung cấp. Do đó, chúng có xu hướng tìm các dữ liệu "có thể" hoặc "có vẻ phù hợp" sẵn có để lấp đầy các khoảng trống thông tin. Những nội dung sai lệch do AI tạo ra không chỉ lan truyền nhanh hơn nhiều dạng tin đồn thông thường, mà còn có thể quay trở lại trở thành dữ liệu đầu vào cho các hệ thống AI khác, tạo nên một vòng lặp các sai lệch và làm xói mòn chất lượng của không gian thông tin.
Điều đó dẫn chúng ta tới câu trả lời cho câu hỏi: "Điều gì sẽ kéo độc giả tìm đến báo chí khi họ có thể nhận được thông tin từ các chatbot AI chỉ trong vài giây?".
Người ta đưa ra nhiều khái niệm mới về báo chí dữ liệu, báo chí số... và ngầm hiểu rằng báo chí hiện đại là thứ báo chí có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nội dung chất lượng cao với năng lực làm chủ công nghệ. Giá trị của AI nằm ở chỗ nó có thể "giải phóng" nhà báo khỏi những công việc mang tính cơ học để họ có thể tập trung vào những phần việc cốt lõi hơn của nghề làm báo, đó là "mắt thấy, tai nghe", là kiểm chứng, phân tích và tìm câu trả lời cho những gì mà xã hội đòi hỏi.
Trong suốt nhiều năm qua, báo chí bị cuốn vào cái mà nhiều người ví von là "vòng xoay hamster", một guồng quay khắc nghiệt, nơi tốc độ trở thành ưu tiên hàng đầu, lưu lượng truy cập trở thành thước đo thành công và sản lượng nội dung nhiều khi được đặt cao hơn chiều sâu và thậm chí là tính xác thực của thông tin. Các nhà báo phải liên tục sản xuất tin bài trong thời gian ngắn hơn với nguồn lực ít hơn, môi trường cạnh tranh hơn. Không ít tòa soạn và người làm báo bị cuốn vào cuộc đua, nơi tốc độ xuất bản tin tức đôi khi quan trọng hơn việc lý giải đầy đủ bản chất và toàn diện vấn đề.
3.Lợi thế của AI là ở tốc độ, nhưng lợi thế của báo chí lại là ở cái đúng, trúng và hay. Bản sắc nhân văn của báo chí không phải là một mỹ từ trừu tượng mà chính là nền tảng tạo nên sự khác biệt giữa thông tin và trách nhiệm. Một bài báo tốt không chỉ đưa ra dữ kiện mà còn giải thích vì sao nội dung đó đáng tin, ai chịu trách nhiệm khi có sai lệch, và độc giả có thể kiểm chứng thông tin bằng cách nào. Đó là cái "đúng", là sự khác biệt giữa nội dung được sản xuất để lấp đầy không gian mạng và một sản phẩm báo chí có thể đối diện công chúng, sẵn sàng chịu chất vấn và bảo vệ đến cùng sự thật mà nó theo đuổi, đó cũng chính là ranh giới quan trọng nhất giữa công nghệ và báo chí. Và giờ, câu hỏi không phải là AI có thể viết báo hay không mà là ai sẽ chịu trách nhiệm về sự thật.
AI có thể tổng hợp hàng triệu dữ liệu, nhưng không tự biết đâu là vấn đề mà xã hội thực sự cần được lý giải. Chúng đưa ra câu trả lời, nhưng không phải lúc nào cũng biết đặt câu hỏi. Không một cỗ máy nào có thể thay thế tư duy phản biện, thứ năng lực giúp nhà báo nhìn thấy điều bất thường trong những điều tưởng như bình thường. Giá trị của báo chí nằm ở khả năng phát hiện những vấn đề công chúng chưa nhìn thấy và đặt đúng câu hỏi vào đúng thời điểm. Đó chính là cái "trúng" của nghề báo.
Khi AI ngày càng phát triển, lợi thế cạnh tranh của nhà báo - "là con người" - rõ ràng không nằm ở công nghệ mà là ở phẩm chất chỉ con người mới có. Thuật toán máy tính có thể nhận diện xu hướng dư luận nhưng không thể cảm nhận nỗi đau của người dân sau trận lũ. Một chatbot có thể tổng hợp hàng nghìn tài liệu và đưa ra câu trả lời mà người ta tìm kiếm nhưng không thể xây dựng niềm tin và mối liên hệ với nguồn tin. Một mô hình AI có thể mô phỏng ngôn ngữ, văn phong, thậm chí có thể viết "như con người" nhưng không thể có lòng dũng cảm và sự thôi thúc của nhân văn để theo đuổi tận cùng vấn đề vì cái gọi là "đạo đức làm nghề".
AI không phải là dấu chấm hết của báo chí truyền thống như những cảnh báo chúng ta vẫn thấy lâu nay. Điều AI đang làm là đưa báo chí phải quay trở về với những giá trị cốt lõi nhất của mình. Trong một thế giới nơi bất kỳ ai cũng có thể tạo ra hàng nghìn bài viết, đưa ra vô vàn nhận định chỉ bằng vài dòng lệnh, thứ công chúng tìm kiếm không còn đơn thuần là thông tin mà là sự tin cậy, là những "cú chạm" cảm xúc và dư âm đọng lại trong những dòng viết có hồn.
