Đằng sau những con số tương tác tưởng chừng vô hại ấy là một trào lưu lệch chuẩn đang âm thầm lan rộng trong một bộ phận giới trẻ: bất chấp luân thường đạo lý, và cả luật pháp, để câu view.
Trào lưu “giang hồ mạng” quay trở lại
Hiện nay không khó để bắt gặp trên TikTok, Facebook, YouTube, hay các nền tảng video ngắn do trẻ em hoặc thiếu niên làm chủ hoặc có sự tham gia của trẻ nhưng lại xây dựng nội dung mô phỏng theo phong cách “giang hồ mạng” người lớn như nói tục, hành xử bạo lực, khoe “số má”, dàn dựng cảnh đánh nhau, đòi nợ...
Đơn cử trên kênh YouTube Chanh Chanh TV, chỉ một video là nhóm bạn trẻ diễn xuất về chuyện mượn xe máy, làm mất xe, lời qua tiếng lại rồi chửi bới, nhục mạ lẫn nhau dẫn đến đòi “đập” nhau cũng thu hút hơn 100.000 lượt xem chỉ sau vài ngày. Kênh Chanh Chanh TV có trên 770.000 người đăng ký theo dõi với hơn 600 video đã đăng tải. Các video chủ yếu xoay quanh câu chuyện xảy ra với nhóm anh em của Hoàng Em nhưng phong cách khá giống với trào lưu giang hồ mạng trước đây. Và không ai dám chắc những nội dung đó có tác động đến giới trẻ khi xem video hay không.
Bên cạnh đó mạng xã hội còn xuất hiện những clip “boy phố”, “trẻ trâu” đầu trần kẹp ba, phóng xe tốc độ cao, bốc đầu, vượt đèn đỏ, thậm chí cầm dao kiếm diễu phố khoe chiến tích đánh nhau như một cách “khẳng định bản thân”. Có nhóm còn phân công người quay phim, dựng nhạc, cắt ghép như sản xuất một “MV đường phố”. Mỗi lần lực lượng chức năng kiểm tra hay người dân phản ứng, các đối tượng lại coi đó là “content” để tiếp tục đăng tải. Điều đáng nói là nhiều nội dung nguy hiểm lại thu hút hàng chục nghìn lượt xem, bình luận cổ súy tung hô như những “idol giới trẻ” mới.
Một trào lưu khác là các nội dung dạng thử thách nguy hiểm như đổ nước mắm lên đầu mẹ, giả làm giang hồ đi đòi nợ hàng xóm, hoặc các trò đùa quái ác gây gổ với người lạ... Dù không trực tiếp mang danh giang hồ nhưng cách hành xử trong các video này lại mang hơi hướng bạo lực, rất dễ gây nguy hiểm cho người xem khi bắt chước làm theo.
Không gian mạng đang chứng kiến một sự biến tướng đáng báo động khi trẻ em bị biến thành “con mồi” để trục lợi tương tác. Đằng sau tâm lý thích nổi tiếng nhanh là sự lệch lạc trong nhận thức của không ít người trẻ. Trong “thế giới ảo” ấy, một bộ phận thanh thiếu niên dần hình thành suy nghĩ lệch lạc rằng càng nổi loạn càng dễ được chú ý; càng “chịu chơi”, càng liều lĩnh thì càng được công nhận. Khi lượt xem, lượt theo dõi, lượt tương tác, bình luận được coi là thước đo giá trị cá nhân, nhiều người sẵn sàng đánh đổi cả danh dự, tương lai và sự an toàn của người khác để được chú ý. Càng gây sốc, càng nguy hiểm thì video càng dễ lan truyền. Từ đó hình thành vòng xoáy độc hại: câu view - nổi tiếng ảo - tiếp tục vi phạm để duy trì sự chú ý.
Thực tế cho thấy không ít trường hợp đã phải trả giá đắt. Điển hình vụ việc xảy ra tại Quảng Ngãi hồi tháng 4 vừa qua. Qua theo dõi trên không gian mạng, Công an tỉnh Quảng Ngãi phát hiện nhiều tài khoản TikTok đăng tải clip nhóm thanh niên tụ tập, cầm dao kiếm, thực hiện các “thử thách” nguy hiểm để livestream.
Công an Thanh Hóa thu giữ số hung khí của nhóm thanh niên sống ảo.
Kiểm tra nơi ở của một thiếu niên 16 tuổi ở phường Kon Tum, lực lượng chức năng thu giữ nhiều vật dụng thường xuyên xuất hiện trong clip. Theo lời khai, số hung khí này do thiếu niên cùng một nhóm bạn tự chế để phục vụ các buổi livestream, thực hiện những “nhiệm vụ” hoặc “thử thách” do người xem yêu cầu để nhận quà tặng ảo và tiền từ livestream.
Điều đáng lo hơn là môi trường mạng hiện nay đang vô tình tạo ra “cơ chế thưởng” cho các nội dung lệch chuẩn. Trong khi đó, ranh giới giữa sáng tạo nội dung và lệch chuẩn hiện rất mong manh. Khi việc sáng tạo nội dung trở thành một nghề có thể kiếm tiền, nhiều người cố tình khai thác yếu tố phản cảm để thu hút sự chú ý.
Mới đây Công an xã Bắc Thái Ninh, tỉnh Hưng Yên đã xử phạt hành chính đối với H.V.P (sinh năm 2008, trú tại xã Bắc Thái Ninh) do đăng tải hình ảnh phản cảm, mang tính bạo lực, gây ảnh hưởng xấu đến dư luận xã hội và tình hình an ninh, trật tự tại địa phương. Trước đó, trên mạng xã hội Facebook xuất hiện tài khoản cá nhân đăng tải hình ảnh nam thanh niên cởi trần, tay cầm hung khí nguy hiểm. Qua xác minh, Công an xã Bắc Thái Ninh xác định chủ tài khoản Facebook trên là H.V.P.
Làm việc với cơ quan công an, H.V.P. thừa nhận hành vi vi phạm của mình, mục đích P. đăng tải những hình ảnh trên là để “ra oai” trên mạng xã hội. Sau khi được tuyên truyền, H.V.P. đã tự giác gỡ bỏ các nội dung vi phạm và cam kết không tái phạm.
Trước đó lực lượng chức năng tuần tra trên địa bàn phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa phát hiện nhóm gồm 17 thanh, thiếu niên điều khiển xe môtô che, tháo biển kiểm soát, di chuyển với tốc độ cao, lạng lách, đánh võng, mang theo hung khí lưu thông qua nhiều tuyến đường.
Tiến hành rà soát, xác minh, lực lượng chức năng xác định các đối tượng thường tụ tập theo nhóm, sử dụng điện thoại quay video, chụp ảnh đăng tải lên mạng xã hội để khoe khoang, câu view, tạo sự chú ý và thể hiện bản thân. Một số đối tượng còn mang theo hung khí nguy hiểm, có biểu hiện coi thường pháp luật, thách thức dư luận và lực lượng chức năng khi tham gia giao thông.
Sau một thời gian điều tra, lực lượng chức năng bắt giữ 13 thanh, thiếu niên thuộc 3 nhóm đối tượng, thu giữ 1 thanh kiếm dài khoảng 92 cm, 1 khẩu súng bắn đạn bi cùng 3 vỏ chai thủy tinh (chai bia) và nhiều phương tiện là xe môtô đã tháo biển kiểm soát.
Siết mạng xã hội, quản lý chặt từ gia đình
Tình trạng thanh thiếu niên, học sinh tụ tập lạng lách, mang hung khí quay clip câu view và thách thức lực lượng chức năng đang gia tăng, gây mất an ninh trật tự. Đáng lo ngại hơn, không ít đối tượng còn ở độ tuổi rất nhỏ, chưa nhận thức đầy đủ hậu quả pháp lý nhưng đã bị cuốn vào tâm lý đám đông và sự kích động từ môi trường mạng, cộng với tâm lý thích thể hiện, các đối tượng này thường không lường trước được hậu quả pháp lý nghiêm trọng.
Một thanh niên bị xử phạt vì đăng clip bạo lực câu view.
Nếu trước đây, những lệch chuẩn hành vi chủ yếu hình thành từ môi trường xã hội trực tiếp thì nay, mạng xã hội đang khiến quá trình này diễn ra nhanh hơn, rộng hơn và nguy hiểm hơn rất nhiều. Một bộ phận thanh thiếu niên hiện dành phần lớn thời gian trong ngày trên không gian mạng. Các em liên tục tiếp xúc với những nội dung giật gân, bạo lực, phản cảm nhưng lại thiếu kỹ năng sàng lọc, thiếu khả năng nhận diện đúng - sai.
Một thực trạng đáng lo ngại khác là hiện nay, nhiều thanh thiếu niên đang tiếp cận bạo lực với tâm thế giải trí. Những clip đánh nhau học đường, truy đuổi trên phố, hỗn chiến bằng hung khí… xuất hiện tràn lan trên mạng. Không ít video còn được cắt ghép nhạc mạnh, hiệu ứng bắt mắt như phim hành động, vô tình khiến bạo lực bị “bình thường hóa” trong nhận thức của một bộ phận giới trẻ.
Nhiều “giang hồ mạng”, nhân vật phản cảm với lối sống lệch chuẩn vẫn thu hút lượng lớn người theo dõi. Những phát ngôn tục tĩu, hành vi bạo lực, khoe tiền bạc, xem thường pháp luật… vô tình tạo ra sự ngộ nhận về giá trị sống trong giới trẻ.
Nguy hiểm hơn, thuật toán mạng xã hội thường ưu tiên lan truyền những nội dung gây sốc, kích thích tò mò. Một thanh thiếu niên từng xem clip đua xe rất dễ tiếp tục bị dẫn tới hàng loạt nội dung tương tự. Từ xem để giải trí, nhiều em dần bị “nhồi” vào đầu những chuẩn mực sai lệch lúc nào không hay. Khi một clip nhận được hàng trăm ngàn lượt thích, và kiếm được tiền từ những lượt xem đó, não bộ sẽ tạo ra cảm giác hưng phấn, khiến người thực hiện dễ sa đà vào vòng lặp cực đoan hóa nội dung để duy trì sự chú ý.
Theo chuyên gia tâm lý Hồng Hương - Thường trực tại Thư viện lưu trú thuộc Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam: “Về mặt sinh học, phần hạch hạnh nhân của cảm xúc phát triển mạnh, hầu hết ở lứa tuổi thanh thiếu niên đều có hành động gây hấn nhưng mỗi bạn lại thể hiện khác nhau. Ở tuổi này bạn nào cũng muốn khẳng định cái tôi nhưng lại sợ bị cô đơn, cô lập, nên luôn đi thành nhóm, muốn thuộc về một nhóm một phe nào đấy để không bị cô đơn, và muốn chứng minh mình là ai, mình ngầu. Do đó cảm xúc, sự bốc đồng rất cao. Điều tôi muốn nhấn mạnh ở đây là sự cô đơn của tuổi teen. Khi cô đơn lại muốn đi tìm bản sắc cá nhân, nên bạn bè rủ rê là đi theo hội nhóm để thể hiện mình”.
Theo chị Hương, tuổi trẻ hiện nay việc kết nối online rất khủng khiếp, nhưng thực chất lại không phải là kết nối giữa người với người thật. Gần như chỉ là kết nối ảo nên nó kích thích phần hạch hạnh nhân làm trẻ dễ kích động hơn. Để ngăn chặn từ gốc rễ cần sự vào cuộc của toàn xã hội.
“Đầu tiên vẫn là biện pháp giáo dục và làm gương từ gia đình, nhà trường, nhà quản lý xã hội, ngay cả báo chí, truyền thông. Mạng xã hội cần phải làm tốt làm nghiêm nếu không sẽ thành hiệu ứng dimino gây nhiều hệ lụy, vì hiện nay giới trẻ sống chủ yếu bằng mạng xã hội. Bên cạnh đó chúng ta cũng phải nhìn nhận ở góc độ giáo dục văn hóa của chúng ta đang bị mai một, mất chuẩn. Cha mẹ buông lỏng quản lý hoặc chiều con một cách thái quá khiến việc giáo dục cảm xúc cho trẻ gần như bị phớt lờ. Nhưng đó cũng chỉ là một phần nhỏ, mình có thể giáo dục được một đứa trẻ tốt, các con lĩnh hội được cái tốt nhưng khi môi trường mạnh hơn lý trí, trẻ lại muốn lĩnh hội từ một môi trường xung quanh mà nó luôn muốn thuộc về. Đứa trẻ lại thấy lạc lõng khi phải nghe lời cha mẹ, và phản kháng lại để được thuộc về môi trường xung quanh”, chị Hương nhấn mạnh.
Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, việc cấm thanh thiếu niên sử dụng mạng xã hội gần như không khả thi. Điều quan trọng hơn là phải giúp các em biết sử dụng mạng xã hội đúng cách. Nhà trường cũng cần tăng cường giáo dục kỹ năng số, kỹ năng nhận diện thông tin xấu độc, kỹ năng kiểm soát cảm xúc và ứng xử văn minh trên không gian mạng.
Đây cũng là lời cảnh báo nhắc nhở gia đình, nhà trường cần sát sao hơn trong việc giáo dục, định hướng tâm lý và kiểm soát việc sử dụng mạng xã hội của con em nhằm ngăn ngừa vi phạm pháp luật.
